Saṃsāra-duḥkha: Karmic Descent, Garbhavāsa, Life’s Anxieties, Death, and the Call to Jñāna-Bhakti

Verse 1

सनक उवाच । एवं कर्मपाशनियंत्रितजंततवः स्वर्गादिपुण्यस्थानेषु पुण्यभोगमनुभूय यातीव दुःखतरं पापफलमनुभूय प्रक्षीणकर्मा वशेषेणामुं लोकमागत्य सर्वभयविह्वलेषु मृत्युबाधासंयुतेषुस्थावरादिषु जायते । वृक्षगुल्मलतावल्लीगिरयश्च तृणानि च । स्थावरा इति विख्याता महामोहसमावृताः ॥ १ ॥

सनक उवाच—एवं कर्मपाशनियन्त्रिताः जन्तवः स्वर्गादिषु पुण्यस्थानेषु पुण्यभोगमनुभूय, ततः पापफलस्यातिदुःखतरं भोगं चानुभूय, प्रक्षीणकर्मा वशेषेणेमं लोकमागत्य सर्वभयविह्वलाः मृत्युबाधासंयुताः स्थावरादिषु जायन्ते। वृक्षगुल्मलतावल्लीगिरयस्तृणानि च स्थावरा इति विख्याता महामोहसमावृताः॥

Verse 2

स्थावरत्वे पृथिव्यामुत्पबीजानि जलसेकानुपदं सुसंस्कारसामग्रीवशादंतरुष्मप्रपाचितान्युच्छूनत्वमापद्य ततो मूलभावं तन्मूलादंकुरोत्पत्तिस्तस्मादपि पर्णकांडनालादिकं कांडेषु च प्रसवमापद्यंते तेषु च पुष्पसंभवः ॥ २ ॥

स्थावरत्वे पृथिव्यां निहितानि बीजानि जलसेकानुपदं सुसंस्कारसामग्रीवशादन्तरुष्मप्रपाचितानि उच्छूनत्वमापद्यन्ते। ततः मूलभावं यान्ति; तन्मूलादङ्कुरोत्पत्तिः; ततो पर्णकाण्डनालादिकं, काण्डेषु च प्रसवः, तेषु च पुष्पसंभवः॥

Verse 3

तानि पुष्पाणि कानिचिदफलानि कानिचित्फलहेतुभूतानि तेषु पुष्पेषु वृद्धभावेषु सत्सु तत्पुष्पमूलतस्तुषोत्पत्तिर्जायते तेषु तुषु भोक्तॄणां प्राणिनां संस्कारसामग्रीवशाद्धिमरश्मिकिरणासन्नतया तदोषधिरसस्तुषांतः प्रविश्य क्षीरभावं समेत्य स्वकाले तंडुलाकारतामुपगम्य प्राणिनां भोगसंस्कारवशात्संवत्सरे फलिनः स्युः ॥ ३ ॥

तेषु पुष्पेषु कानिचिदफलानि, कानिचित् फलहेतुभूतानि। पुष्पेषु वृद्धभावेषु सत्सु तत्पुष्पमूलतः तुषोत्पत्तिर्जायते। तेषु तुषेषु भोक्तॄणां प्राणिनां संस्कारसामग्रीवशाद् हिमरश्मिकिरणासन्नतया च तदोषधिरसः तुषान्तः प्रविश्य क्षीरभावं समेत्य स्वकाले तण्डुलाकारतामुपगम्य, भोगसंस्कारवशात् संवत्सरे फलिनो भवन्ति॥

Verse 4

स्थावरत्वेऽपि बहुकालं वानरादिभिर्भुज्यमाना हि च्छेदनदवाग्निदहनशीतातपादिदुःखमनुभूय म्रियते । ततश्च क्रिमयो भूत्वा सदादुःखबहुलाः क्षणार्ध्दं जीवंतः क्षणार्ध्दं म्रियमाणा बलवत्प्राणिपीडायां निवारयितुमक्षमाः शीतवातादिक्लेशभूयिष्ठा नित्यं क्षुधाक्षुधिता मलमूत्रादिषु सचरंतो दुःखमनुभवंति ॥ ४ ॥

स्थावरत्वमपि प्राप्तो बहुकालं वानरादिभिर्भुज्यमानः छेदनदवाग्निदहनशीतातपादिदुःखानि अनुभूय म्रियते। ततः क्रिमिरूपो भूत्वा सदादुःखबहुलः क्षणार्धं जीवति क्षणार्धं म्रियते; बलवत्प्राणिपीडां निवारयितुमशक्तः, शीतवातादिक्लेशैः पीडितः, नित्यं क्षुधितः, मलमूत्रादिषु विचरन् केवलं दुःखमेवानुभवति॥

Verse 5

तत एव पद्मयोनिमागत्य बलवद्वाधोद्वेजिता वृथोद्वेगभूयिष्ठाः क्षुत्क्षांता नित्यं वनचारिणो मातृष्वपि विषयातुरा वातादिक्लेषबहुलाः कश्मिंश्चिज्जन्मनि तृणाशनाः कस्मिंश्चिज्जन्मनि मांसामेध्याद्यदनाः कस्मिंश्चिज्जन्मनि कंदमूलफलाशना दुर्बलप्राणिपीडानिरता दुःखमनुभवंति ॥ ५ ॥

ततः पद्मयोनिसंसरं प्राप्य बलवद्वाधोद्वेगैः पीडिताः, वृथा उद्वेगबहुलाः, क्षुत्पिपासासहाः सन्तो नित्यं वनचारिणः। मातृष्वपि विषयातुराः, वातादिक्लेशबहुलाः; क्वचिज्जन्मनि तृणाशनाः, क्वचिन्मांसामेध्याद्यशनाः, क्वचित्कन्दमूलफलाशनाः; दुर्बलप्राणिपीडानिरताः दुःखमेवानुभवन्ति॥

Verse 6

अंडजत्वेऽपि वाताशनामांसामेध्याद्यशनाश्च परपीडापरायणा नित्यं दुःखबहुला ग्राम्यपशुयोनिमागता अपि स्वजातिवियोगभारोद्वहनपाशादिबंधनताडनहलादिधारणादिसर्वदुःखान्यनुभवंति ॥ ६ ॥

अण्डजत्वेऽपि वाताशनामांसामेध्याद्यशनाः परपीडापरायणाः सन्तो नित्यं दुःखबहुलाः। ग्राम्यपशुयोनिं प्राप्ता अपि स्वजातिवियोगभारोद्वहनपाशादिबन्धनताडनहलादिधारणादिसर्वदुःखान्यनुभवन्ति॥

Verse 7

एवं बहुयोनिषु संभ्रांताः क्रमेण मानुषं जन्म प्राप्नुवंति । केचिच्च पुण्यविशेषाद्युत्क्रमेणापि मनुष्यजन्माश्नुवते ॥ ७ ॥

एवं बहुयोनिषु संभ्रान्ताः सत्त्वाः क्रमेण मानुषं जन्म प्राप्नुवन्ति; केचित्तु पुण्यविशेषात् उत्क्रमेणापि मनुष्यजन्म लभन्ते॥

Verse 8

मनुष्यजन्म नापि च । चर्मकारचंडालव्याधानापितरजककुंभकारलोहकारस्वर्णकारतंतुवाचसौचिकजटिलसिद्धधावकलेखकभृतकशासनहारिनीचभृत्यद्ररिदहीनांगाधिकांगत्वादि दुःखबहुलज्वरतापशीतश्लेष्मगुल्मपादाक्षिशिरोगर्भपार्श्ववेदनादिदुःखमनुभवंति ॥ ८ ॥

केचित्तु मानुष्यजन्मापि न लभन्ते; चर्मकारचण्डालव्याधनापितरजककुम्भकारलोहकारस्वर्णकारतन्तुवायसौचिकजटिलसिद्धधावकलेखकभृतकशासनहारिणीचभृत्यादिनीचवृत्तिषु, दारिद्र्ये, हीनाङ्गाधिकाङ्गत्वे च जाताः; ज्वरतापशीतश्लेष्मगुल्मपादाक्षिशिरोगर्भपार्श्ववेदनादिदुःखान्यनुभवन्ति॥

Verse 9

मनुष्यत्वेऽपि यदा स्त्रीपुरुषयोर्व्यवायस्तत्समयेरेतो यदा जरायुं प्रविशति तदैव कर्मवशाज्जंतुः शुक्रेण सह जरायुं प्रविश्य शुक्रशोणितकलले प्रवर्त्तते ॥ ९ ॥

मनुष्यत्वेऽपि यदा स्त्रीपुरुषयोः संयोगे तस्मिन्नेव काले यदा रेतो जरायुं प्रविशति, तदैव कर्मवशाज्जीवः शुक्रेण सह जरायुं प्रविश्य शुक्रशोणितकलले प्रवर्तते॥

Verse 10

तद्वीर्यं जीवप्रवेशात्पञ्चाहात्कललं भवति अर्द्धमासे । पलवलभावमुपेत्य मासे प्रादेशमात्रत्वमापद्यते ॥ १० ॥

तद्वीर्यं जीवप्रवेशात् पञ्चाहात् कललं भवति; अर्धमासे च वर्धते। मासे पलवलभावमुपेत्य प्रादेशमात्रत्वमापद्यते॥

Verse 11

ततः प्रभृति वायुवशाच्चैतन्याभावेऽपि मातुरुह्ये दुःसहतापल्केशतयैकत्र स्थातुमशक्यत्वाद् भ्रमति ॥ ११ ॥

ततः प्रभृति वायुवशात् चैतन्याभावेऽपि मातुरुदरे दुःसहोष्णस्पर्शकेशाद्युपद्रवात् एकत्र स्थातुमशक्यः स भ्रमति॥

Verse 12

मासे द्वितीये पूर्णे पुरुषाकारमात्रतामुपगमय मासत्रितये पूर्णे करचरणाद्यवयवभावमुपगम्य चतुर्षु मासेषु गतेषु सर्वावयवानां संधिभेदपरिज्ञानं पंचस्वतीतेषु नखानामभिव्यंजककता षट्स्वतीतेषु नखसंधिपरिस्फुटतामुपगम्य नाभिसूत्रेण पुष्यमाणममेध्यमूत्रसिक्तांगं जरायुणा बंधितरक्तास्थिक्रिमिवसामज्जास्नायुकेशादिदूषिते कुत्सिते शरीरे निवासिनं स्वयमप्येवं परिदूषितदेहं मातुश्च कट्वम्ललवणात्युष्णभुक्तदह्यमात्मानं दृष्ट्वा देही पूर्वजन्मस्मरणानुभावात्पूर्वानुभूतनरकदुःथानि च स्मृत्वांतर्दुःखेन च परिदह्यमानो मातुर्देहातिमूत्रादिरुक्षेण दह्यमान एवं मनसि प्रलयति ॥ १२ ॥

द्वितीयमासपूर्णे भ्रूणः पुरुषाकारमात्रतामुपैति; तृतीयमासपूर्णे करचरणाद्यवयवभावं प्राप्नोति। चतुर्थमासे सर्वावयवानां संधिभेदपरिज्ञानं; पञ्चमे नखानामभिव्यक्तिः; षष्ठे नखसंधीनां परिस्फुटता। नाभिसूत्रेण पुष्यमाणोऽमेध्यमूत्रसिक्ताङ्गो जरायुणा बद्धः, रक्तास्थिक्रिमिवसामज्जास्नायुकेशादिदूषिते कुत्सिते शरीरे वसति। स्वदेहं तथा मातुश्च कट्वम्ललवणात्युष्णभोजनदाहं दृष्ट्वा, पूर्वजन्मस्मरणबलात् पूर्वानुभूतनरकदुःखानि स्मरन्, अन्तर्दुःखेन परिदह्यमानः, मातृदेहातिमूत्रादिरुक्षेण दह्यमानः, मनसि प्रलयति॥

Verse 13

अहोऽत्यंतपापोऽहंपूर्वजन्मनिभृत्यापत्यमित्रयोषिद्गृहक्षेत्रधनधान्यादिष्वत्यंतरागेण कलत्रपोषणार्थं परधनक्षेत्रादिकं पश्यतो हरणाद्युपायैरपह्यत्य कामांधतया परस्त्रीहरणादिकमनुभूय महापापान्याचरंस्तैः पापैरहमेक एवंविधनरकाननुभूय पुनः स्थावरादिषु महादुःखमनुभूय संप्रति जरायुणा परिवेष्टितोऽन्तर्दुखेन बहिस्तापेन च दह्यामि ॥ १३ ॥

अहोऽत्यन्तपापोऽहं! पूर्वजन्मनि दासापत्यसुहृन्मित्रयोषिद्गृहक्षेत्रधनधान्यादिष्वत्यन्तरागेण, कलत्रपोषणार्थं परधनक्षेत्रादिकं पश्यतोऽपि हरणोपायैरपहृतवान्। कामान्धतया परस्त्रीहरणादिकं कृत्वा महापापान्याचरम्। तैः पापैरेवमेकः सन् नानानरकाननुभूय, पुनः स्थावरादिषु महादुःखमनुभूय, सम्प्रति जरायुणा परिवेष्टितोऽन्तर्दुःखेन बहिस्तापेन च दह्यामि॥

Verse 14

मया पोषिता दाराश्च स्वकर्मवशादन्यतो गताः ॥ १४ ॥

मया पोषिताः दाराः स्वकर्मवशादन्यतो गताः—तथैव मम भाग्यं विडम्बितम्।

Verse 15

अहो दुखं हि देहिनाम् ॥ १५ ॥

अहो दुःखं हि देहिनाम्—देहधारणे नित्यं क्लेश एव प्रवर्तते।

Verse 16

देहस्तु पापात्संजातस्तस्मात्पापं न कारयेत् । भृत्यभित्रकलत्रार्थमन्यद्द्रव्यं हृतं मया ॥ १६ ॥

देहः पापात्संजातः, तस्मात्पापं पुनर्न कारयेत्। भृत्यभृतककलत्रार्थं मया परद्रव्यं हृतम्।

Verse 17

तेन पापेन दह्यामि जरायुपरिवेष्टितः । दृष्ट्वान्यस्य श्रियं पूर्वं सतत्पोऽहमसूयया खितः ॥ १७ ॥

तेन पापेन दह्यामि जरायुपरिवेष्टित इव। अन्यस्य श्रियं दृष्ट्वा पूर्वं सततं असूयया खिन्नोऽहम्।

Verse 18

गर्भाग्निनानुदह्येयमिदानीमपि पापकृत् । कायेन मनसा वाचा परपीडामकारिषम्तेन पापेन दह्यामि त्वहमेकोऽतिदुःखितः ॥ १८ ॥

गर्भाग्निना नूनमिदानीमपि दह्येऽहं पापकृत्। कायेन मनसा वाचा परपीडामकारिषं; तेन पापेन दह्याम्यहमेवातिदुःखितः।

Verse 19

एवं बहुविधं गर्भस्थो जंतुर्विलप्य स्वयमेव वा ॥ १९ ॥

एवं गर्भस्थो जन्तुर्बहुविधं विलप्य, स्वयमेव वा बहिः प्रलपति॥ १९ ॥

Verse 20

आत्मानमाश्वास्य उत्पत्तेरनंतरं सत्संगेन विष्णोश्चरितश्रवणेन च विशुद्धमना भूत्वा सत्कर्माणि निर्वर्त्य अखिलजगदंतरात्मनः सत्यज्ञानानंदमयस्य शक्तिप्रभावानुष्टितविष्टपवर्गस्य लक्ष्मीपतेर्नारायणस्य सकलसुरासुरयक्षगंधर्वराक्षसपन्न गमुनिकिन्नरसमूहार्चितचरणकमलयुगं भक्तितः समभ्यर्च्य दुःसहः संसारच्छेदस्यकारणभूतं वेदरहस्योपनिषद्भिः परिस्फुटं सकललोकपरायणं हृदिनिधाय दुःखतरमिमं संस्कारागारमतिक्रमिष्यामीति मनसि भावयति ॥ २० ॥

आत्मानमाश्वास्य उत्पत्तेरनन्तरं सत्सङ्गेन विष्णोश्चरितश्रवणेन च विशुद्धमना भूत्वा सत्कर्माणि निर्वर्त्य, अखिलजगदन्तरात्मनः सत्यज्ञानानन्दमयस्य शक्तिप्रभावानुष्ठितविष्टपवर्गस्य लक्ष्मीपतेर्नारायणस्य सकलसुरासुरयक्षगन्धर्वराक्षसपन्नगमुनिकिन्नरसमूहार्चितचरणकमलयुगं भक्तितः समभ्यर्च्य, वेदरहस्योपनिषद्भिः परिस्फुटं सकललोकपरायणं दुःसहसंसारच्छेदकारणं हृदि निधाय—“दुःखतरमिमं संस्कारागारमतिक्रमिष्यामि” इति मनसि भावयति॥ २० ॥

Verse 21

यतस्तन्मातुः प्रसूतिसमये सति गर्भस्थोदेही नारदमुने वायुनापरिपीडितो मातुश्चापि दुःखं कुर्वन्कर्मपाशेन बलाद्योनिमार्गान्निष्क्रामन्सकलयातनाभोगमेककालभवमनुभवति ॥ २१ ॥

यतस्तन्मातुः प्रसूतिसमये सति गर्भस्थो देही नारदमुने वायुनापरिपीडितो मातुश्चापि दुःखं कुर्वन् कर्मपाशेन बलाद्योनिमार्गान्निष्क्रामन् सकलयातनाभोगमेककालभवमनुभवति॥ २१ ॥

Verse 22

तेनातिक्लेशेन योनियंत्रपीडितो गर्भान्निष्कांतो निःसंज्ञतां याति ॥ २२ ॥

तेनातिक्लेशेन योनियन्त्रपीडितो गर्भान्निष्क्रान्तो निःसंज्ञतां याति॥ २२ ॥

Verse 23

तं तु बाह्यवायुः समुज्जीवयति । बाह्यवायुस्पर्शसमनंतरमेव नष्टस्मृतिपूर्वानुभूताखिलदुःखानि वर्त्तमानान्यपि ज्ञानाभावदविज्ञायात्यंतदुःखमनुभवति ॥ २३ ॥

तं तु बाह्यवायुः समुज्जीवयति। बाह्यवायुस्पर्शसमनन्तरमेव नष्टस्मृतिः पूर्वानुभूताखिलदुःखानि वर्त्तमानान्यपि ज्ञानाभावादविज्ञायात्यन्तदुःखमनुभवति॥ २३ ॥

Verse 24

एवं बालत्वमापन्नो जंतुस्तत्रापि स्वमलमूत्रलित्पदेह आध्यात्मिकादिपीड्यमानोऽपि वक्तुमशक्तक्षुत्तृषापीडितो रुदिते सति स्तनादिकं देयमिति मन्वानाः प्रयतन्ते ॥ २४ ॥

एवं बालत्वमापन्नो जन्तुः स्वमलमूत्रलिप्तदेहः सन्, आध्यात्मिकादिभिः पीड्यमानोऽपि वक्तुमशक्तः। क्षुत्तृषापीडितो रुदति; तदा परिचारकाः “स्तन्यादिकं देयम्” इति मन्यमानाः तं पोषयितुं शमयितुं च प्रयतन्ते॥२४॥

Verse 25

एवमनेकं देहभोगमन्याधीनतयानुभूयमानो दंशादिष्वपि निवारयितुमशक्तः ॥ २५ ॥

एवं पराधीनतया नानाविधदेहदुःखं भुञ्जानः, दंशादिष्वपि निवारणेऽशक्तो भवति॥२५॥

Verse 26

बाल्यभावमासाद्य मातापित्रोरुपाध्यायस्य ताडनं सदा पर्यटनशीलत्वं पांशुभस्मपंकादिषुक्रीडनं सदा कलहनियतत्वाम शुचित्वं बहुव्यापाराभासकार्यनियतत्वं तदसंभव आध्यात्मिकदुःखमेवंविधमनुभवति ॥ २६ ॥

बाल्यभावमासाद्य मातापित्रोरुपाध्यायस्य च ताडनं, सदा पर्यटनशीलत्वं, पांशुभस्मपङ्कादिषु क्रीडनं, नित्यं कलहपरायणता, अशुचित्वं, बहुव्यापाराभासकार्येषु नित्यनियतत्वं च—एवंविधमाध्यात्मिकदुःखं स अनुभवति॥२६॥

Verse 27

ततस्तु तरुणभावेन धनार्जनमर्जितस्य रक्षणं तस्य नाशव्ययादिषु चात्यंतदुःखिता मायया मोहिताः कामक्रोधादिदुष्टमनसाः सदासूयापरायणाः परस्वपरस्त्रीहरणोपायपरायणाः पुत्रमित्रकलत्रादिभरणोपायचिंतापरायणा वृथाहंकारदूषिताः पुत्रादिषु व्याध्यादि पीडितेषु सत्सु सर्वव्यात्पिं परित्यज्य रोगादिभिः क्लेशितानां समीपे स्वयमाध्यात्मिकदुःखेन परिप्लुता । वक्ष्यमाणप्रकारेण चितामश्नुवते ॥ २७ ॥

ततः तरुणभावे धनार्जने प्रवृत्ताः, अर्जितस्य रक्षणे च; तस्य नाशव्ययादिषु चात्यन्तदुःखिताः। मायया मोहिताः कामक्रोधादिदोषदुष्टमनसः, सदासूयापरायणाः, परस्वहरणपरस्त्रीहरणोपायपरायणाश्च। पुत्रमित्रकलत्रादिभरणचिन्तापरायणाः, वृथा-अहंकारदूषिताः। पुत्रादिषु व्याध्यादिपीडितेषु सत्सु सर्वव्यवहारं परित्यज्य, रोगक्लेशितानां समीपे स्थित्वा, स्वयमप्याध्यात्मिकदुःखेन परिप्लुताः; वक्ष्यमाणप्रकारेण चितामश्नुवते॥२७॥

Verse 28

गृहक्षेत्रादिकं कम किंचिन्नापि विचारितम् । समृद्धस्य कुटुम्बस्य कथं भवति वर्त्तनम् ॥ २८ ॥

गृहक्षेत्रादिकं किञ्चिन्नापि विचारितम्। समृद्धस्य कुटुम्बस्य कथं भवति वर्तनम्॥२८॥

Verse 29

मम मूलधनं नास्ति वृष्टिश्चापि न वर्षति । अश्वः पलायितः कुत्र गावः किं नागता मम ॥ २९ ॥

मम मूलधनं नास्ति, वृष्टिरपि न वर्षति। अश्वः कुत्र पलायितः? गावो मम किं न आगताः॥

Verse 30

बालापत्या च मे भार्या व्याधितोऽहं च निर्धनः । अविचारात्कृषिर्नष्टा पुत्रा नित्यं रुदंति च ॥ ३० ॥

बालापत्यैः सह मे भार्या, अहं व्याधितो निर्धनश्च। अविचारात् कृषिर्नष्टा, पुत्रा नित्यं रुदन्ति च॥

Verse 31

भग्नं छिन्नं तु मे सद्म बांधवा अपि दूरगाः । न लभ्यते वर्त्तनं च राज बाधातिदुःसहा ॥ ३१ ॥

भग्नं छिन्नं च मे सद्म; बान्धवा अपि दूरगाः। न लभ्यते वर्तनं च; राजबाधा अतिदुःसहा॥

Verse 32

रिपवो मां प्रधावंते कथं जेष्टाम्यहं रिपून् । व्यवसायाक्षमश्चाहं प्रात्पाः प्राघूर्णका अमी ॥ ३२ ॥

रिपवो मां प्रधावन्ते; कथं जेष्याम्यहं रिपून्? व्यवसायाक्षमश्चाहं; प्राघूर्णका अमी इव॥

Verse 33

एवमत्यंतचिन्ताकुलः स्वदुःखानि निवारयितुमक्षमो धिग्विधिं भाग्यहीनं मां किमर्थं विदधे इति दैवमाक्षिपति ॥ ३३ ॥

एवं अत्यन्तचिन्ताकुलः स्वदुःखानि निवारयितुमक्षमः। धिग्विधिं—भाग्यहीनं मां किमर्थं विदधे? इति दैवमाक्षिपति॥

Verse 34

तथा वृद्धत्वमापन्नो हीयमानसारो जरापलितादिव्यात्पदेहो व्याधिबाध्यत्वादिकमापन्नः । प्रकंपमानावयवश्वासकासादिपीडितो लोलाविललोचनः श्लेष्मण्यात्पकंठः पुत्रदारादिभिर्भर्त्स्यमानः कदा मरणमुपयामीति चिंताकुलो मयि मृते सति मदर्जितं गृहक्षेत्रादिकं वस्तु पुत्रादयः कथं रक्षंति कस्य वा भविष्यति ॥ ३४ ॥

तथा वृद्धत्वमापन्ने नरस्य सारो हीयते; जरापलितादिदुःखैः देहः क्षीयते, व्याधिभिश्च पीड्यते। प्रकम्पमानावयवः श्वासकासादिभिरुपद्रुतः, लोलाविललोचनः, श्लेष्मणा कण्ठावृतः, पुत्रदारादिभिर्भर्त्स्यमानः स चिन्ताकुलो भवति—“कदा मरणमुपयामि? मयि मृते मदर्जितं गृहक्षेत्रादिकं पुत्रादयः कथं रक्षेयुः, कस्य वा भविष्यति?”

Verse 35

मद्धने परैरपहृते पुत्रादीनां कथं वर्त्तनं भविष्यतीति ममतादुःखपरिप्लुतो गाढं निःश्वस्य स्वेन वयसा कृतानि कर्माणि पुनः पुनः स्मरन् क्षणे विस्मरति च संततस्त्वासन्नमरणो ॥ ३५ ॥

मद्धने परैरपहृते “पुत्रादीनां कथं वर्तनं भविष्यति” इति ममताजन्यदुःखेन परिप्लुतो गाढं निःश्वस्य, स्ववयसा कृतानि कर्माणि पुनः पुनः स्मरन्, क्षणे क्षणे विस्मरति च; एवं स आसन्नमरणः सततं भ्रमति।

Verse 36

व्याधिपीडितोऽन्तस्तापार्तः क्षणं शय्यायां क्षणं मंचे च ततस्ततः पर्यटन् क्षुत्तृटूपरिपूडितः किंचिन्मात्रमुदकं देहीत्यतिकार्पण्येन याचमानस्तत्रापि ज्वराविष्टानामुदकं न श्रेयस्करमिति ब्रुवतो मनसातिद्वेषं कुर्वन्मंद चैतन्यो भवति ॥ ३६ ॥

व्याधिपीडितोऽन्तस्तापार्तः क्षणं शय्यायां क्षणं मंचे च, ततस्ततः पर्यटन्; क्षुत्तृट्भ्यां परिपीडितः “किञ्चिन्मात्रमुदकं देहि” इति अतिकार्पण्येन याचते। तत्रापि “ज्वराविष्टानामुदकं न श्रेयस्करम्” इति वदतां वचनेन मनसातिद्वेषं कुर्वन् मन्दचैतन्यो भवति।

Verse 37

ततश्च हस्तपादाकर्षणे न तु क्षमो रुद्रद्भिबंधुजनैर्वेष्टितो वक्तुमक्षमः स्वार्जितधनादिकं कस्य भविष्यतीति चिंतापरो बाष्पाविलविलोचनः कंठे वुरघुरायमाणे सति शरीरान्निष्क्रांतप्राणो यमदूतैर्भर्त्स्यमानः पाशयंत्रितो नरकादीन्पूर्ववदश्नुते ॥ ३७ ॥

ततः हस्तपादाकर्षणमपि सोढुं न क्षमः, रुदद्भिर्बन्धुजनैर्वेष्टितो वक्तुमक्षमः। “स्वार्जितधनादिकं कस्य भविष्यति” इति चिन्तापरः, बाष्पाविलविलोचनः, कण्ठे घुरघुरायमाणे सति, शरीरान्निष्क्रान्तप्राणो यमदूतैर्भर्त्स्यमानः पाशयन्त्रितो नरकादीन्पूर्ववदश्नुते।

Verse 38

आमलप्रक्षयाद्यद्वदग्नौ धाम्यंति धातवः । तथैव जीविनः सर्व आकर्मप्रक्षयाद् भृशम् ॥ ३८ ॥

आमलप्रक्षयाद्यद्वदग्नौ धाम्यन्ति धातवः। तथैव जीविनः सर्वे आकर्मप्रक्षयाद् भृशं विशुद्धिं यान्ति॥

Verse 39

तस्मात्संसारदावाग्नितापार्तो द्विजसत्तम । अभ्यसेत्परमं ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षमवान्पुयात् ॥ ३९ ॥

तस्मात् संसारदावाग्नितापार्तो द्विजसत्तम । अभ्यसेत् परमं ज्ञानं ज्ञानान् मोक्षमवाप्नुयात् ॥

Verse 40

ज्ञानशून्या नरा ये तु पशवः परिकीर्तिताः । तस्मात्संसारमोक्षाय परं ज्ञानं समभ्यसेत् ॥ ४० ॥

ज्ञानशून्या नरा ये तु पशवः परिकीर्तिताः । तस्मात् संसारमोक्षाय परं ज्ञानं समभ्यसेत् ॥

Verse 41

मानुष्यं चैव संप्राप्य सर्वकर्मप्रसाधकम् । हरिं न सेवते यस्तु कोऽन्यस्तस्मादचेतनः ॥ ४१ ॥

मानुष्यं चैव संप्राप्य सर्वकर्मप्रसाधकम् । हरिं न सेवते यस्तु कोऽन्यस्तस्मादचेतनः ॥

Verse 42

अहो चित्रमहो चित्रमहो चित्रं मुनीश्वराः । आस्थिते कामदे विष्णो नरा यांति हि यातनाम् ॥ ४२ ॥

अहो चित्रमहो चित्रमहो चित्रं मुनीश्वराः । आस्थिते कामदे विष्णो नरा यान्ति हि यातनाम् ॥

Verse 43

नारायणे जगन्नाथे सर्वकामफलप्रदे । स्थितेऽपि ज्ञानरहिताः पच्यंते नरकेष्वहो ॥ ४३ ॥

नारायणे जगन्नाथे सर्वकामफलप्रदे । स्थितेऽपि ज्ञानरहिताः पच्यन्ते नरकेष्वहो ॥

Verse 44

स्त्रवन्मूत्रपुरीषे तु शरीरेऽस्मिन्नृशाश्वते । शाश्वतं भावयंत्यज्ञा महामोहसमावृताः ॥ ४४ ॥

अस्मिन्नृशरीरेऽशाश्वते मूत्रपुरीषस्रविणि च, महामोहसमावृताः अज्ञाः अशाश्वतमेव शाश्वतमिति भावयन्ति ॥

Verse 45

कुत्सितं मांसरक्ताद्यैर्देहं संप्राप्य यो नरः । संसारच्छेदकं विष्णुं न भजेत्सोऽतिपातकी ॥ ४५ ॥

कुत्सितं मांसरक्तादिसंहतं देहं प्राप्य यो नरः, संसारच्छेदकं विष्णुं न भजते, स एवातिपातकी भवति ॥

Verse 46

अहो कष्टमहो कष्टमहो कष्टं हि मूर्खता । हरिध्यानपरो विप्र चण्डालोऽपि महासुखी ॥ ४६ ॥

अहो कष्टम् अहो कष्टं हि मूर्खता! हे विप्र, हरिध्यानपरः चण्डालोऽपि महासुखी भवति ॥

Verse 47

स्वदेहान्निस्सृतं दृष्ट्वा मलमूत्रादिकिल्बिषम् । उद्वेग मानवा मूर्खाः किं न यांति हि पापिनः ॥ ४७ ॥

स्वदेहान्निस्सृतं मलमूत्रादिकिल्बिषं दृष्ट्वा मूर्खा मानवा उद्विग्ना भवन्ति; पापिनः किं न पापादुद्विजन्ति? ॥

Verse 48

दुर्लभं मानुषं जन्म प्रार्थ्यते त्रिदशैरपि । तल्लब्ध्वा परलोकार्थं यत्नं कुर्य्याद्विचक्षणः ॥ ४८ ॥

दुर्लभं मानुषं जन्म त्रिदशैरपि प्रार्थ्यते; तल्लब्ध्वा विचक्षणः परलोकार्थं यत्नं कुर्यात् ॥

Verse 49

अध्यात्मज्ञानसंपन्ना हरिपूजापरायणाः । लभन्ते परमं स्थानं पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ४९ ॥

अध्यात्मज्ञानसंपन्ना हरिपूजापरायणाः । लभन्ते परमं स्थानं पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥

Verse 50

यतो जातमिदं विश्वं यतश्चैतन्यमश्नुते । यस्मिंश्च विलयं याति स संसारस्य मोचकः ॥ ५० ॥

यतो जातमिदं विश्वं यतश्चैतन्यमश्नुते । यस्मिंश्च विलयं याति स संसारस्य मोचकः ॥

Verse 51

निर्गुणोऽपि परोऽनंतो गुणवानिव भाति यः । तं समभ्यर्च्य देवेशं संसारात्परिमुच्यते ॥ ५१ ॥

निर्गुणोऽपि परोऽनन्तो गुणवानिव भाति यः । तं समभ्यर्च्य देवेशं संसारात्परिमुच्यते ॥