Gṛhastha-nitya-karman: Śauca, Sandhyā-vidhi, Pañca-yajña, and Āśrama-krama

Verse 1

सनक उवाच । गृहस्थस्य सदाचारं वक्ष्यामि मुनिसत्तम । यद्रूतां सर्वपापानि नश्यंत्येव न संशयः ॥ १ ॥

सनक उवाच—मुनिसत्तम, गृहस्थस्य सदाचारं वक्ष्यामि; यदनुष्ठानात् सर्वपापानि नश्यन्त्येव, न संशयः॥

Verse 2

ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय पुरुषार्थाविरोधिनीम् । वृत्तिं संचिंतयेद्विप्र कृतकेशप्रसाधनः ॥ २ ॥

ब्राह्मे मुहूर्ते उत्थाय, कृतकेशप्रसाधनः, हे विप्र, पुरुषार्थाविरोधिनीं वृत्तिं सञ्चिन्तयेत्॥

Verse 3

दिवासंध्यासु कर्णस्थब्रह्मसूत्र उदड्मुखः । कुर्यान्मूत्रपुरीषे तु रात्रौ चेद्दक्षिणामुखः ॥ ३ ॥

दिवासन्ध्यासु कर्णे ब्रह्मसूत्रं निधायोर्ध्वमुखः सन् उत्तराभिमुखो मूत्रपुरीषे कुर्यात्; रात्रौ तु दक्षिणाभिमुखः कुर्यात्॥

Verse 4

शिरः प्रावृत्य वस्त्रेण ह्यंतर्द्धाय तृणैर्महीम् । वहन्काष्टं करेणैकं तावन्मौनी भवेद्द्विजः ॥ ४ ॥

वस्त्रेण शिरः प्रावृत्य तृणैर्भूमिमन्तर्दधात्; एककरे काष्ठं वहन् तावन्मौनी भवेद्द्विजः॥

Verse 5

पथि गोष्टे नदीतीरे तडागगृहसन्निधौ । तथा वृक्षस्य च्छायायां कांतारे वह्निसन्निधौ ॥ ५ ॥

पथि गोष्ठे नदीतीरे तडागगृहसन्निधौ तथा वृक्षच्छायायां कान्तारे वह्निसन्निधौ—एवमादिषु स्थानेषु शौचाचारं सम्यक् पालयेत्॥

Verse 6

देवालये तथोद्याने कृष्टभूमौ चतुष्पथे । ब्राह्मणानां समीपे च तथा गोगुरुयोषिताम् ॥ ६ ॥

देवालये तथोद्याने कृष्टभूमौ चतुष्पथे ब्राह्मणानां समीपे च तथा गोगुरुयोषिताम्—एतेषु स्थानेषु मर्यादां शौचं च सम्यक् पालयेत्॥

Verse 7

तुषांगारकपालेषु जलमध्ये तथैव च । एवमादिषु देशेषु मलमूत्रं न कारयेत् ॥ ७ ॥

तुषाङ्गारकपालेषु जलमध्ये तथैव च एवमादिषु देशेषु मलमूत्रं न कारयेत्॥

Verse 8

शौचे यत्नः सदा कार्यः शौचमूलो द्विजः स्मृतः । शौचाचारविहीनस्य समस्तं कर्म निष्फलम् ॥ ८ ॥

शौचे सदा यत्नः कार्यः; शौचमूलो द्विजः स्मृतः। शौचाचारविहीनस्य सर्वं कर्म निष्फलं भवति॥

Verse 9

शौचं तु द्विविधं प्रोक्तं ब्राह्ममाभ्यंतरं तथा । मृज्जलाभ्यां बहिः शुद्धिर्भावशुद्धिस्तथांतरम् ॥ ९ ॥

शौचं द्विविधं प्रोक्तं बाह्यं चाभ्यंतरं तथा; ब्राह्मं तप इव स्मृतम्। मृज्जलाभ्यां बहिः शुद्धिर्भावशुद्धिस्तथांतरम्॥

Verse 10

गृहीतशिश्रश्चोत्थाय शौचार्थं मृदमाहरेत् । न मूषकादिखनितां फालोत्कृष्टां तथैव च ॥ १० ॥

गृहीतशिश्रः समुत्थाय शौचार्थं मृदमाहरेत्। न मूषकादिखनितां न च फालोत्कृष्टां मृदं गृह्णीयात्॥

Verse 11

वापीकूपतडागेभ्यो नाहरेदपि मृत्तिकाम् । शौचं कुर्यात्प्रयत्नेन समादाय शुभां मृदम् ॥ ११ ॥

वापीकूपतडागेभ्यो मृत्तिकां नाहरेदपि। शुभां मृदं समादाय प्रयत्नेन शौचं कुर्यात्॥

Verse 12

लिंगे मृदेका दातव्या तिस्रो वा मेढ्रयोर्द्वयोः । एतन्मूत्रमुत्सर्गे शौचमाहूर्मनीषिणः ॥ १२ ॥

लिङ्गे मृदेका दातव्या, मेढ्रयोर्द्वयोस्तिस्रो वा। मूत्रोत्सर्गे एतच्छौचं मनीषिभिरुदाहृतम्॥

Verse 13

एका लिंगे गुदे पंच दश वामे तथोभयोः । सप्त तिस्रः प्रदातव्याः पादयोर्मृत्तिकाः पृथक् ॥ १३ ॥

लिङ्गे मृत्तिकाया एकवारं लेपनं कार्यम्; गुदे पञ्चवारम्; वामहस्ते दशवारम्, उभयोरपि हस्तयोस्तथैव। पादयोः पृथक् मृत्तिकाः सप्त च तिस्रश्च लेपनीयाः॥१३॥

Verse 14

एतच्छौचं विडुत्सर्गे गंधलेपापनुत्तये । एतच्छौचं गृहस्थस्य द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम् ॥ १४ ॥

विडुत्सर्गानन्तरं गन्धलेपापनोदनाय यदेतच्छौचं विधीयते। एष शौचविधिर्गृहस्थस्य; ब्रह्मचारिणां तु द्विगुणं कर्तव्यम्॥१४॥

Verse 15

त्रिगुणां तु वनस्थानां यतीनां तच्चर्गुणम् । स्वस्थाने पूर्णशौचं स्यात्पथ्यर्द्धं मुनिसत्तम ॥ १५ ॥

वनस्थानां शौचं त्रिगुणं भवति; यतीनां तच्चतुर्गुणम्। स्वस्थानं प्रति पूर्णशौचं स्यात्; पथि तु विधेः अर्धमाचरेत्, मुनिसत्तम॥१५॥

Verse 16

आतुरे नियमो नास्ति महापदि तथैव च । गंधलेपक्षयकरं शौर्चं कुर्याद्विचक्षणः ॥ १६ ॥

आतुरस्य नियमो नास्ति, महापदि च तथैव। गन्धलेपक्षयकरं यत् शौचं तद् विचक्षणः कुर्यात्॥१६॥

Verse 17

स्त्रीणामनुपनीतानां गंधलेपक्षयावधि । व्रतस्थानां तु सर्वेषां यतिवच्छौचमिष्यते ॥ १७ ॥

स्त्रीणामनुपनीतानां गन्धलेपक्षयावधि शौचमिष्यते। व्रतस्थानां तु सर्वेषां यतिवच्छौचमुदाहृतम्॥१७॥

Verse 18

विधवानां च विप्रेंद्र एतदेव निगद्यते । एवं शौचं तु निर्वर्त्य पश्चाद्वै सुसमाहितः ॥ १८ ॥

विप्रेन्द्र, विधवानामप्येतदेव नियमं निगद्यते। एवं शौचं सम्यगनुष्ठाय पश्चात् सुसमाहितो भूत्वा सावधानः तिष्ठेत्॥१८॥

Verse 19

प्रागास्य उदगास्यो वाप्याचामेत्प्रयर्तेंद्रियः । त्रिश्चतुर्धा पिबेदापो गंधफेनादिवर्जिताः ॥ १९ ॥

प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा जितेन्द्रियः आचामेत्। त्रिश्चतुर्वारं गन्धफेनादिदोषवर्जिताः आपः पिबेत्॥१९॥

Verse 20

द्विर्मार्जयेत्कपोलं च तलेनोष्ठौ च सत्तम । तर्जन्यंगुष्ठयोगेन नासारंध्रद्वयं स्पृशेत् ॥ २० ॥

सत्तम, कपोलौ द्विर्मार्जयेत्, तलेन ओष्ठौ च मार्जयेत्। ततः तर्जन्यङ्गुष्ठसंयोगेन नासारन्ध्रद्वयं स्पृशेत्॥२०॥

Verse 21

अगुंष्ठानामिकाभ्यां च चक्षुः श्रोत्रे यथाक्रमम् । कनिष्ठांगुष्ठयोगेन नाभिदेशे स्पृशेद्द्विजः ॥ २१ ॥

अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां यथाक्रमं चक्षुः श्रोत्रे च स्पृशेत् द्विजः। कनिष्ठाङ्गुष्ठसंयोगेन नाभिदेशं स्पृशेत्॥२१॥

Verse 22

तलेनोरःस्थलं चैव अंगुल्यग्रैः शिरः स्पृशेत् । तलेन चांगुलाग्रैर्वा स्पृशेदंसौ विचक्षणः ॥ २२ ॥

तलेनोरःस्थलं स्पृशेत्, अङ्गुल्यग्रैः शिरः स्पृशेत्। अथवा तलेन अङ्गुल्यग्रैर्वा विचक्षणः अंसौ स्पृशेत्॥२२॥

Verse 23

एवमाचम्य विप्रेंद्र शुद्धिमाप्नोत्यनुत्तमाम् । दंतकाष्ठं ततः खादेत्सत्वचं शस्तवृक्षजम् ॥ २३ ॥

एवमाचम्य विप्रेन्द्रः शुद्धिमाप्नोत्यनुत्तमाम् । ततः शस्तवृक्षोत्थं सत्वचं दन्तकाष्ठं खादेत् ॥

Verse 24

बिल्वासनापामार्गणां निम्बान्मार्कादिशाखिनाम् । प्रक्षाल्य वारिणा चैव मंत्रेणाप्यभिमंत्रितम् ॥ २४ ॥

बिल्वासनापामार्गनिम्बादिशाखिनाम् । वारिणा प्रक्षाल्य चैव मन्त्रेणाभिमन्त्रयेत् ॥

Verse 25

आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च । ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च त्वन्नो धेहि वनस्पते ॥ २५ ॥

आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च । ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च त्वन्नो धेहि वनस्पते ॥

Verse 26

कनिष्ठाग्रसमं स्थौल्ये विप्रः खादेद्दशांगुलम् । नवांगुलं क्षत्रियश्च वैश्यश्चाष्टांगुलोन्मितम् ॥ २६ ॥

कनिष्ठाग्रसमं स्थौल्ये विप्रः खादेद्दशाङ्गुलम् । नवाङ्गुलं क्षत्रियश्च वैश्यश्चाष्टाङ्गुलोन्मितम् ॥

Verse 27

शूद्रो वेदांगुलमितं वनिता च मुनीश्वर । अलाभे दंतकाष्ठानां गंडूषैर्भानुसंमितैः ॥ २७ ॥

शूद्रो वेदाङ्गुलमितं वनिता च मुनीश्वर । अलाभे दन्तकाष्ठानां गण्डूषैर्भानुसंमितैः ॥

Verse 28

मुखशुद्धिर्विधीयेत तृणपत्रसमन्वितैः । करेणादाय वामेन संचर्वेद्वामदंष्ट्रया ॥ २८ ॥

मुखशुद्ध्यर्थं तृणपत्रसमन्वितैः कुशादिभिः शोधनं विधीयते। वामहस्तेन तान् गृहीत्वा वामदंष्ट्रया दन्तपङ्क्तिं मृदु घर्षयेत्॥

Verse 29

द्विजान्संघर्ष्य गोदोहं ततः प्रक्षाल्य पाटयेत् । जिह्वामुल्लिख्य ताभ्यां तु दलाभ्यां नियतेंद्रियः ॥ २९ ॥

द्विजः कुशान् गोदोहपात्रं च संघर्ष्य ततः प्रक्षाल्य दर्भान् पाटयेत्। नियतेन्द्रियः जिह्वां मृदु उल्लिख्य ताभ्यां दलाभ्यां कर्म कुर्यात्॥

Verse 30

प्रक्षाल्य प्रक्षिपेदू दूरे भूयश्चाचम्य पूर्ववत् । ततः स्नानं प्रकुर्वीत नद्यादौ विमले जले ॥ ३० ॥

तत् प्रक्षाल्य दूरे प्रक्षिपेत्, भूयः पूर्ववत् आचम्य। अनन्तरं विमले जले नद्यादौ स्नानं प्रकुर्वीत॥

Verse 31

तटं प्रक्षाल्य दर्भाश्च विन्यस्य प्रविशेज्जलम् । प्रणम्य तत्र तीर्थानि आवाह्य रविमंडलात् ॥ ३१ ॥

तटं प्रक्षाल्य दर्भान् विन्यस्य जलं प्रविशेत्। तत्र प्रणम्य रविमण्डलात् तीर्थानि आवाहयेत्॥

Verse 32

गंधाद्यैर्मंडलं कृत्वा ध्यात्वा देवं जनार्दनम् । स्नायान्मंत्रान्स्मरन्पुण्यांस्तीर्थानि च विरिंचिज ॥ ३२ ॥

गन्धादिभिः शुभद्रव्यैः मण्डलं कृत्वा जनार्दनं देवं ध्यात्वा। मन्त्रान् पुण्यान् तीर्थानि च स्मरन् स्नायात्, हे विरिञ्चिज॥

Verse 33

गंगे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिंधुकावेरि जलेऽस्मिन्सन्निधिं कुरु ॥ ३३ ॥

हे गङ्गे हे यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । हे नर्मदे सिन्धु-कावेरी, अस्मिन् जले सन्निधिं कुरु ॥

Verse 34

पुष्कराद्यानि तीर्थानि गंगाद्याः सरितस्तथा । आगच्छंतु महाभागाः स्नानकाले सदा मम ॥ ३४ ॥

पुष्करादीनि तीर्थानि गङ्गाद्याः सरितस्तथा । आगच्छन्तु महाभागाः स्नानकाले सदा मम ॥

Verse 35

अयोध्या मथुरा माया काशीं कांची ह्यवंतिका । पुरी द्वारावती ज्ञेया सप्तैता मोक्षदायिकाः ॥ ३५ ॥

अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची ह्यवन्तिका । पुरी द्वारावती चैव सप्तैता मोक्षदायिकाः ॥

Verse 36

ततोऽधमर्षण जप्त्वा यतासुर्वारिसंप्लुतः । स्नानांगं तर्पणं कृत्वाचम्यार्ध्यं भानवेऽर्पयेत् ॥ ३६ ॥

ततोऽघमर्षणं जप्त्वा यतासुर्वारिसंप्लुतः । स्नानाङ्गं तर्पणं कृत्वा आचम्य अर्घ्यं भानवेऽर्पयेत् ॥

Verse 37

ततो ध्यात्वा विवस्वंतं जलान्निर्गत्य नारद । परिधायाहतं धौतं द्वितीयं परिवीय च ॥ ३७ ॥

ततो ध्यात्वा विवस्वन्तं जलान्निर्गत्य नारद । परिधायाहतं धौतं द्वितीयं परिवीय च ॥

Verse 38

कुशासने समाविश्य संध्याकर्म समारभेत् । ईशानाभिमुखो विप्र गायत्र्याचम्य वै द्विज ॥ ३८ ॥

कुशासने समाविश्य संध्याकर्म समारभेत् । ईशानाभिमुखो विप्र गायत्र्याचम्य वै द्विज ॥ ३८ ॥

Verse 39

ऋतमित्यभिमंत्र्यार्थ पुनरेवाचमेद् बुधः । ततस्तु वारिणात्मानं वेष्टयित्वा समुक्ष्य च ॥ ३९ ॥

ऋतमित्यभिमंत्र्यार्थ पुनरेवाचमेद् बुधः । ततस्तु वारिणात्मानं वेष्टयित्वा समुक्ष्य च ॥ ३९ ॥

Verse 40

संकल्प्य प्रणवान्ते तु ऋषिच्छंदः सुरान्स्मरन् । भूरादिभिर्व्याहृतिभिः सप्तभिः प्रोक्ष्य मस्तकम् ॥ ४० ॥

संकल्प्य प्रणवान्ते तु ऋषिच्छंदः सुरान्स्मरन् । भूरादिभिर्व्याहृतिभिः सप्तभिः प्रोक्ष्य मस्तकम् ॥ ४० ॥

Verse 41

न्यासं समाचरेन्मंत्री पृथगेव करांगयोः । विन्यस्य हृदये तारं भूः शिरस्यथ विन्यसेत् ॥ ४१ ॥

न्यासं समाचरेन्मंत्री पृथगेव करांगयोः । विन्यस्य हृदये तारं भूः शिरस्यथ विन्यसेत् ॥ ४१ ॥

Verse 42

भुवः शिखायां स्वश्चैव कवये भूर्भुवोऽक्षिषु । भूर्भुवः स्वस्तथात्रास्त्रं दिक्षु तालत्रयं न्यसेत् ॥ ४२ ॥

भुवः शिखायां स्वश्चैव कवये भूर्भुवोऽक्षिषु । भूर्भुवः स्वस्तथात्रास्त्रं दिक्षु तालत्रयं न्यसेत् ॥ ४२ ॥

Verse 43

तत आवाहयेत्संध्यां प्रातः कोकनदस्थिताम् । आगच्छ वरदे देवि त्र्यक्षरे ब्रह्मवादिनि ॥ ४३ ॥

ततः प्रातःकाले कोकनदस्थितां सन्ध्यादेवीं समावाहयेत्— “आगच्छ वरदे देवि, त्र्यक्षरे, ब्रह्मवादिनि” इति ॥

Verse 44

गायत्रि च्छंदसां मातर्ब्रह्मयोने नमोऽस्तु ते । मध्याह्ने वृषभारुढां शुक्लांबरसमावृताम् ॥ ४४ ॥

हे गायत्रि छन्दसां मातः, ब्रह्मयोने, नमोऽस्तु ते। मध्याह्ने वृषभारूढां शुक्लाम्बरसमावृतां त्वां ध्यायेत् ॥

Verse 45

सावित्रीं रुद्रयोनिं चावाहयेद्रुद्रवादिनीम् । सायं तु गरुडारुढां पीतांबरसमावृत्ताम् ॥ ४५ ॥

सावित्रीं रुद्रयोनिं च रुद्रवादिनीं समावाहयेत्। सायंकाले तु गरुडारूढां पीताम्बरसमावृतां ध्यायेत् ॥

Verse 46

सरस्वतीं विष्णुयोनिमाह्वयेद्विष्णुवादिनीम् । तारं च व्याहृतीः सत्प त्रिपदां च समुच्चरन् ॥ ४६ ॥

सरस्वतीं विष्णुयोनिं विष्णुवादिनीं समाह्वयेत्; तारं च व्याहृतीः सत् त्रिपदां च गायत्रीं समुच्चरन् ॥

Verse 47

शिरः शिखां च संपूर्य कुभयित्वा विरेचयेत् । वाममध्यात्परैर्वायुं क्रमेण प्राणसंयमे ॥ ४७ ॥

प्राणसंयमे शिरःशिखान्तं पूरयित्वा दृढं कुम्भयित्वा ततः विरेचयेत्। अनन्तरं वामतः, मध्यतः च, क्रमेण वायुम् नियच्छेत् ॥

Verse 48

द्विराचामेत्ततः पश्चात्प्रातः सूर्यश्चमेति च । आपः पुनंतु मध्याह्ने सायमग्निश्चमेति च ॥ ४८ ॥

ततः पश्चाद् द्विराचामेत्—प्रातः “सूर्यश्च मे पुनातु” इति; मध्याह्ने “आपः पुनन्तु” इति; सायं “अग्निश्च मे पुनातु” इति च जपेत् ॥

Verse 49

आपो हिष्ठेति तिसृभिर्मार्जनं च ततश्चरेत् । सुमुत्रिया न इत्युक्त्वा नासास्पृष्टजलेन च ॥ ४९ ॥

ततः “आपो हि ष्ठा” इति तिसृभिः मार्जनं कुर्यात्; अनन्तरं “सुमुत्रिया नः” इति जप्त्वा नासास्पृष्टजलेन प्रोक्षयेत् ॥

Verse 50

द्विषद्वर्गं समुत्सार्य द्रुपदां शिरसि क्षिपेत् । ऋतं च सत्यमेतेन कृत्वा चैवाघमर्षणम् ॥ ५० ॥

द्विषद्वर्गं समुत्सार्य द्रुपदस्य शिरसि क्षिपेत्; एतेन ऋतं च सत्यं च स्थापयित्वा नूनम् अघमर्षणं करोति ॥

Verse 51

अंतश्चरसि मंत्रेण सकृदेव पिबेदपः । ततः सूर्याय विधिवद्गन्धं पुष्पं जलांजलिम् ॥ ५१ ॥

“अन्तश्चरसी” इति मन्त्रेण सकृदेवापः पिबेत्; ततः सूर्याय विधिवद् गन्धं पुष्पं जलाञ्जलिं च समर्पयेत् ॥

Verse 52

क्षिप्त्वोपतिष्ठेद्देवर्षे भास्करं स्वस्तिकांजलिम् । ऊर्द्धूबाहुरधोबाहुः क्रमात्कल्यादिके त्रिके ॥ ५२ ॥

क्षिप्त्वा ततो देवर्षे भास्करम् उपतिष्ठेत् स्वस्तिकाञ्जलिना; कृतादिके त्रिके क्रमाद् ऊर्ध्वबाहुरधोबाहुः कर्तव्यः ॥

Verse 53

उहुत्यं चित्रं तच्चक्षुरित्येतात्र्रितयं जपेत् । सौराञ्छैवान्वैष्णवांश्च मंत्रानन्यांश्च नारद ॥ ५३ ॥

उहुत्यं चित्रं तच्चक्षुरिति एतत् त्रितयं जपेत्। तथा सौरान् शैवान् वैष्णवान् च मन्त्रान् अन्यांश्च, हे नारद, जपेत्॥

Verse 54

तेजोऽसि गायत्र्यसीति प्रार्थयेत्सवितुर्महः । ततोऽङ्गानि त्रिरावर्त्य ध्यायेच्छक्तीस्तदात्मिकाः ॥ ५४ ॥

“तेजोऽसि गायत्र्यसि” इति जपन् सवितुर्महः प्रार्थयेत्। ततः अङ्गानि त्रिरावर्त्य तदात्मिकाः शक्तीर्ध्यायेत्॥

Verse 55

ब्रह्मणी चतुराननाक्षवलया कुम्भं करैः स्रुक्स्रवौ बिभ्राणा त्वरुणेंदुकांतिवदना ऋग्रूपिणी बालिका । हंसारोहणकेलिखण्खण्मणेर्बिंबार्चिता भूषिता गायत्री परिभाविता भवतु नः संपत्समृद्ध्यै सदा ॥ ५५ ॥

ब्रह्मशक्तिः गायत्री चतुराननाक्षवलयधरा, करैः कुम्भं स्रुक्स्रवौ च बिभ्रती। नवचन्द्रकान्तिवदना, ऋग्रूपिणी बालिका; हंसारोहणखणखण्मणिभूषिता, बिम्बार्चितालङ्कृता—सा परिभाविता नः सदा संपत्समृद्ध्यै भवतु॥

Verse 56

रुद्राणी नवयौवना त्रिनयना वैयाघ्रचर्मांबरा खट्वांगत्रिशिखाक्षसूत्रवलयाऽभीतिश्रियै चास्तु नः । विद्युद्दामजटाकलापविलसद्बालेंदुमौलिर्मुदा सावित्री वृषवाहना सिततनुर्ध्येया यजूरूपिणी ॥ ५६ ॥

रुद्राणी नवयौवना त्रिनयना व्याघ्रचर्माम्बरा, खट्वाङ्गत्रिशिखाक्षसूत्रवलयधरा—अभीतिश्रियै नः स्यात्। विद्युद्दामजटाकलापविलसद्बालेंदुमौलिः मुदा; सावित्री वृषवाहना सिततनुः, ध्येया यजूरूपिणी॥

Verse 57

ध्येया सा च सरस्वती भगवती पीतांबरालंकृता श्यामा श्यामतनुर्जरोपरिलसद्गात्रांचिता वैष्णवी । तार्क्ष्यस्था मणिनूपुरांगदलसद्ग्रैवेयभूषोज्ज्वला हस्तालंकृतशंखचक्रसुगदापद्मा श्रियै चास्तु नः ॥ ५७ ॥

पीताम्बरालङ्कृता श्यामा श्यामतनुः, जरोपरिलसद्गात्रचिह्ना वैष्णवी। तार्क्ष्यस्था मणिनूपुराङ्गदलसद्ग्रैवेयभूषोज्ज्वला; हस्तालङ्कृतशंखचक्रसुगदापद्मा—सा भगवती सरस्वती ध्येया नः श्रियै भवतु॥

Verse 58

एवं ध्यात्वा जपेत्तिष्ठन्प्रातर्मध्याह्नके तथा । सायंकाले समासीनो भक्त्या तद्गतमानसः ॥ ५८ ॥

एवं ध्यात्वा प्रातः स्थित्वा तथा मध्याह्ने जपेत्। सायंकाले समासीनो भक्त्या तद्गतमानसः॥

Verse 59

सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् । त्रिपदां प्रणवोपेतां भूर्भुवः स्वरुपक्रमाम् ॥ ५९ ॥

सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम्। त्रिपदां प्रणवोपेतां भूर्भुवःस्वरुपक्रमाम्॥

Verse 60

षट्तारः संपुटो वापि व्रतिनश्च यतेर्जपः । गृहस्थस्य सतारः स्याज्जप्य एवंविधो मुने ॥ ६० ॥

षट्तारः संपुटो वापि व्रतिनश्च यतेर्जपः। गृहस्थस्य सतारः स्याज्जप्य एवंविधो मुने॥

Verse 61

ततो जप्त्वा यथाशक्ति सवित्रे विनिवेद्य च । गायत्र्यै च सवित्रे च प्रक्षिपेदंजलिद्वयम् ॥ ६१ ॥

ततो जप्त्वा यथाशक्ति सवित्रे विनिवेद्य च। गायत्र्यै च सवित्रे च प्रक्षिपेदंजलिद्वयम्॥

Verse 62

ततो विसृज्य तां विप्र उत्तरे इति मंत्रतः । ब्रह्मणेशेन हरिणानुज्ञाता गच्छ सादरम् ॥ ६२ ॥

ततो विसृज्य तां विप्र उत्तरे इति मंत्रतः। ब्रह्मणेशेन हरिणानुज्ञाता गच्छ सादरम्॥

Verse 63

दिग्भ्यो दिग्देवताभ्यश्च नमस्कृत्य कृतांजलिः । प्रातरादेः परं कर्म कुर्यादपि विधानतः ॥ ६३ ॥

दिग्भ्यो दिग्देवताभ्यश्च नमस्कृत्य कृताञ्जलिः । ततः प्रातःकर्माणि विधानतः परं कुर्यात् ॥

Verse 64

प्रातर्मध्यंदिने चैव गृहस्थः स्नानमाचरेत् । वानप्रस्थश्च देवर्षे स्नायात्त्रिषवणं यतिः ॥ ६४ ॥

प्रातर्मध्यंदिने चैव गृहस्थः स्नानमाचरेत् । वानप्रस्थोऽपि देवर्षे यतिस्त्रिषवणं स्नायात् ॥

Verse 65

आतुराणां तु रोगाद्यैः पांथानां च सकृन्मतम् । ब्रह्मयज्ञं ततः कुर्याद्दर्भपाणिर्मुनीश्वर ॥ ६५ ॥

आतुराणां तु रोगाद्यैः पांथानां च सकृन्मतम् । ततो ब्रह्मयज्ञं कुर्याद्दर्भपाणिर्मुनीश्वर ॥

Verse 66

दिवोदितानि कर्माणि प्रमादादकृतानि चेत् । शर्वर्याः प्रथमे यामे तानि कुर्याद्यथाक्रमम् ॥ ६६ ॥

दिवोदितानि कर्माणि प्रमादादकृतानि चेत् । शर्वर्याः प्रथमे यामे तानि कुर्याद्यथाक्रमम् ॥

Verse 67

नोपास्ते यो द्विजः संध्यां धूर्तबुद्धिरनापदि । पाषंडः स हि विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ ६७ ॥

नोपास्ते यो द्विजः संध्यां धूर्तबुद्धिरनापदि । पाषण्डः स हि विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥

Verse 68

यस्तु संध्यादिकर्माणि कूटयुक्तिविशारदः । परित्यजति तं विद्यान्महापातकिनां वरम् ॥ ६८ ॥

यस्तु कूटयुक्तिविशारदः सन् संध्यादिकर्माणि नित्यकर्माणि च परित्यजति, तं महापातकिनां वरं विद्यात् ॥

Verse 69

ये द्विजा अभिभाषंते त्यक्तसंध्यादिकर्मणः । ते यांति नरकान्घोरान्यावच्चंद्रार्कतारकम् ॥ ६९ ॥

ये द्विजाः त्यक्तसंध्यादिकर्माणः सन्तोऽभिभाषन्ते, ते चन्द्रार्कतारकस्थितिपर्यन्तं घोरान् नरकान् यान्ति ॥

Verse 70

देवार्चनं ततः कुर्याद्वैश्वदेवं यथाविधि । तत्रात्यमतिथिं सम्यगन्नाद्यैश्च प्रपूजयेत् ॥ ७० ॥

ततः परं देवार्चनं कुर्यात्, यथाविधि वै वैश्वदेवं च; तत्र चात्यमतिथिं सम्यगन्नाद्यैः प्रपूजयेत् ॥

Verse 71

वक्तव्या मधुरा वाणी तेष्वप्यभ्यागतेषु तु । जलान्नकंदमूलैर्वा गृहदानेन चार्चयेत् ॥ ७१ ॥

मधुरा वाणी वक्तव्या; तेष्वप्यभ्यागतेषु तु जलान्नकन्दमूलैर्वा गृहदानेन च यथाशक्ति अर्चयेत् ॥

Verse 72

अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तिते । स तस्मै दुष्कृतं दत्त्वा पुण्यमादाय गच्छति ॥ ७२ ॥

अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते, स तस्मै दुष्कृतं दत्त्वा तस्य पुण्यमादाय गच्छति ॥

Verse 73

अज्ञातगोत्रनामानमन्यग्रामादुपागतम् । विपश्चितोऽतिथिं प्राहुर्विष्णुवत्तं प्रपूजयेत् ॥ ७३ ॥

अज्ञातगोत्रनामानं परग्रामादुपागतम् । विपश्चितोऽतिथिं प्राहुर्विष्णुवत्तं प्रपूजयेत् ॥

Verse 74

स्वग्रामवासिनं त्वेकं श्रोत्रियं विष्णुतत्परम् । अन्नाद्यैः प्रत्यहं विप्रपितॄनुद्दिश्य तर्पयेत् ॥ ७४ ॥

स्वग्रामवासिनं त्वेकं श्रोत्रियं विष्णुतत्परम् । अन्नाद्यैः प्रत्यहं विप्रपितॄनुद्दिश्य तर्पयेत् ॥

Verse 75

पंचयज्ञपरित्यागी ब्रह्माहेत्युच्यते बुधैः । कुर्यादहरहस्तस्मात्पंचयज्ञान्प्रयन्ततः ॥ ७५ ॥

पञ्चयज्ञपरित्यागी ब्रह्माहेत्युच्यते बुधैः । कुर्यादहरहस्तस्मात्पञ्चयज्ञान्प्रयत्नतः ॥

Verse 76

देवयज्ञो भूतयज्ञः पितृयज्ञस्तथैव च । नृपज्ञो ब्रह्मयज्ञश्च पंचयज्ञान्प्रचक्षते ॥ ७६ ॥

देवयज्ञो भूतयज्ञः पितृयज्ञस्तथैव च । नृपयज्ञो ब्रह्मयज्ञश्च पञ्चयज्ञान्प्रचक्षते ॥

Verse 77

भृत्यमित्रादिसंयुक्तः स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः । द्विजानां भोज्यमश्रीयात्पात्रं नैव परित्यजेत् ॥ ७७ ॥

भृत्यमित्रादिसंयुक्तः स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः । द्विजानां भोज्यमश्रीयात्पात्रं नैव परित्यजेत् ॥

Verse 78

संस्थाप्य स्वासमे पादौ वस्त्रार्द्धं परिधाय च । मुखेन वमितं भुक्त्वा सुरापीत्युच्यते बुधैः ॥ ७८ ॥

स्वमुखे स्वपादौ संस्थाप्य वस्त्रार्धं परिधाय च । मुखेन वमितं भुक्त्वा सुरापानसमं विदुः ॥

Verse 79

खादितार्द्धं पुनः खादेन्मोदकांश्च फलानि च । प्रत्यक्षं लवणं चैव गोमांसशीति गद्यते ॥ ७९ ॥

खादितार्धं पुनः खादेन्न मोदकफलादिकम् । प्रत्यक्षलवणं चैव गोमांसाशनवत्स्मृतम् ॥

Verse 80

अपोशाने वाचमने अद्यद्रव्येषु च द्विजः । शब्द न कारयेद्विप्रस्तं कुर्वन्नारकी भवेत् ॥ ८० ॥

अपोशाने वाचमनेऽद्यद्रव्येषु च द्विजः । न शब्दं कारयेद्विप्रस्तं कुर्वन्नारकी भवेत् ॥

Verse 81

पथ्यमन्नं प्रभुञ्जीत वाग्यतोऽन्नमसुत्सयनम् । अमृतोपस्तरणमसि अपोशानं भुजेः पुरः ॥ ८१ ॥

पथ्यमन्नं प्रभुञ्जीत वाग्यतोऽन्नमसूत्सयन् । ‘अमृतोपस्तरणमसि’ इत्यपः पिबेत्पुरः ॥

Verse 82

अमृतापिधानमसि भोज्यान्तेऽपः सकृत्पिबेत् । प्राणाद्या आहुतीर्दत्त्वाचम्य भोजनमाचरेत् ॥ ८२ ॥

‘अमृतापिधानमसि’ इति भोज्यान्तेऽपः सकृत्पिबेत् । प्राणाद्याहुतीर्दत्त्वाचम्य भोजनविधिं समापयेत् ॥

Verse 83

ततश्चाचम्य विप्रेंद्र शास्त्रचिंतापरो भवेत् । रात्रावपि यथाशक्ति शयनासनभोजनैः ॥ ८३ ॥

ततः आचम्य, विप्रेन्द्र, शास्त्रचिन्तापरो भवेत्। रात्रावपि यथाशक्ति शयनासनभोजनविषये संयमं कुर्यात्॥

Verse 84

एवं गृही सदाचारं कुर्यात्प्रतिदिनं मुने । यदाऽचारपरित्यागी प्रायश्चित्ती तदा भवेत् ॥ ८४ ॥

एवं गृही, मुने, प्रतिदिनं सदाचारं समाचरेत्। यदा तु आचारपरित्यागी भवति तदा प्रायश्चित्ती भवेत्॥

Verse 85

दूषितां स्वतनुं दृष्ट्वा पालिताद्यैश्च सत्तम । पुत्रेषु भार्यां निःक्षिप्य वनं गच्छेत्सहैव वा ॥ ८५ ॥

दूषितां स्वतनुं दृष्ट्वा, पालिताद्यैश्च सत्तम, पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य वनं गच्छेत् सहैव वा॥

Verse 86

भवेत्रिषवणस्नायी नखश्मश्रुजटाधरः । अधः शायी ब्रह्मचारी पञ्चयज्ञपरायणः ॥ ८६ ॥

भवेत् त्रिषवणस्नायी, नखश्मश्रुजटाधरः। अधःशायी ब्रह्मचारी, पञ्चयज्ञपरायणः॥

Verse 87

फलमूलाशनो नित्यं स्वाध्यायनिरतास्तथा । दयावान्सर्वभूतेषु नारायणपरायणः ॥ ८७ ॥

फलमूलाशनो नित्यं स्वाध्यायनिरतः तथा। दयावान् सर्वभूतेषु नारायणपरायणः॥

Verse 88

वर्जयेद्ग्रामजातानि पुष्पाणि च फलानि च । अष्टौ ग्रासांश्च भुञ्जीत न कुर्याद्रात्रिभोजनम् ॥ ८८ ॥

ग्रामजातान्नपुष्पफलादीनि वर्जयेत्। अष्टौ ग्रासान् एव भुञ्जीत, रात्रौ भोजनं न कुर्यात्॥

Verse 89

अत्यन्तं वर्जयेत्तैलं वानप्रस्थसमाश्रमी । व्यवायं वर्जयेच्चैव निद्रालस्ये तथैव च ॥ ८९ ॥

वानप्रस्थसमाश्रमी तैलं अत्यन्तं वर्जयेत्। व्यवायं च वर्जयेत्, निद्रालस्ये च तथैव॥

Verse 90

शंखचक्रगदापाणिं नित्यं नारायणं स्मरेत् । वानप्रस्थः प्रकुर्वीत तपश्चांद्रायणादिकम् ॥ ९० ॥

शंखचक्रगदापाणिं नारायणं नित्यं स्मरेत्। वानप्रस्थः चांद्रायणादिकं तपः प्रकुर्वीत॥

Verse 91

सहेत शीततापादिवह्निं परिचरेत्सदा । यदा मनसि वैराग्यं जातं सर्वेषु वस्तुषु ॥ ९१ ॥

शीततापादीन् सहेत, वह्निं च सदा परिचरेत्। यदा मनसि सर्ववस्तुषु वैराग्यं जातं भवेत्॥

Verse 92

तदैव संन्यसेद्विप्र पतितस्त्वन्यथा भवेत् । वेदांताभ्यासनिरतः शांतो दांतो जितेंद्रियः ॥ ९२ ॥

तदैव संन्यसेद् विप्र, अन्यथा पतितो भवेत्। वेदान्ताभ्यासनिरतः शान्तो दान्तो जितेन्द्रियः॥

Verse 93

निर्द्वेद्वो निरहंकारो निर्ममः सर्वदा भवेत् । शमादिगुणसंयुक्तः कामक्रोधविवर्जितः ॥ ९३ ॥

निर्द्वेषो निरहङ्कारो निर्ममो नित्यमेव भवेत् । शमादिगुणसम्पन्नः कामक्रोधविवर्जितः ॥

Verse 94

नग्नो वा जीर्णकौपीनौ भवेन्मुंडो यतिर्द्विजः । समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ॥ ९४ ॥

नग्नो वा जीर्णकौपीनो मुण्डो यतिर्द्विजो भवेत् । समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ॥

Verse 95

एकरात्रं वसेद्ग्रामे त्रिरात्रं नगरे तथा । भैक्षेण वर्त्तयेन्नित्यं नैकान्नादीभवेद्यतिः ॥ ९५ ॥

एकरात्रं वसेद्ग्रामे त्रिरात्रं नगरे तथा । भैक्षेण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेद्यतिः ॥

Verse 96

अनिंदितद्विजगृहे व्यंगारे भुक्तिवर्जिते । विवादरहिते चैव भिक्षार्थं पर्यटेद्यतिः ॥ ९६ ॥

अनिन्दितद्विजगृहे व्यङ्गारे भुक्तिवर्जिते । विवादरहिते चैव भिक्षार्थं पर्यटेद्यतिः ॥

Verse 97

भवेत्रिषवणस्नायी नारायणपरायणः । जपेच्च प्रणवं नित्यं जितात्मा विजितेंद्रियः ॥ ९७ ॥

भवेत् त्रिषवणस्नायी नारायणपरायणः । जपेच्च प्रणवं नित्यं जितात्मा विजितेन्द्रियः ॥

Verse 98

एकान्नादी भवेद्यस्तु कदाचिल्लंपटो यतिः । न तस्य निष्कृतिर्द्दष्टा प्रायश्चित्तायुतैरपि ॥ ९८ ॥

एकान्नादी यतिः कश्चित् कदाचित् कामलम्पटः स्यात् । तस्य निष्कृतिर् न दृश्यते प्रायश्चित्तायुतैरपि ॥

Verse 99

लोभाद्यदि यतिर्विप्र तनुपोषपरो भवेत् । स चंडालसमो ज्ञेयो वर्णाश्रमविगर्हितः ॥ ९९ ॥

लोभात् यदि यतिः विप्र तनुपोषपरायणः भवेत् । स चाण्डालसमो ज्ञेयः वर्णाश्रमविगर्हितः ॥

Verse 100

आत्मानां चिंतयेद्द्रेवं नारायणमनामयम् । निर्द्वंद्रं निर्ममंशांतं मायातीतममत्सरम् ॥ १०० ॥

आत्मानं चिन्तयेद् देवं नारायणमनामयम् । निर्द्वन्द्वं निर्ममं शान्तं मायातीतममत्सरम् ॥

Verse 101

अव्ययं परिपूर्णं च सदानन्दैकविग्रहम् । ज्ञानस्वरुपममलं परं ज्योतिः सनातनम् ॥ १०१ ॥

अव्ययं परिपूर्णं च सदानन्दैकविग्रहम् । ज्ञानस्वरूपममलं परं ज्योतिः सनातनम् ॥

Verse 102

अविकारमनाद्यंतं जगच्चैतन्यकारणम् । निर्गुणं परमं ध्यायेदात्मानं परतः परम् ॥ १०२ ॥

अविकारमनाद्यन्तं जगच्चैतन्यकारणम् । निर्गुणं परमं ध्यायेदात्मानं परतः परम् ॥

Verse 103

पठेदुपनिषद्वाक्यं वेदांतार्थांश्च चिंतयेत् । सहस्त्रशीर्षं देवं च सदा ध्यायेज्जितेंद्रियः ॥ १०३ ॥

जितेन्द्रियः उपनिषद्वाक्यानि पठेत्, वेदान्तार्थांश्च चिन्तयेत्; सहस्रशीर्षं देवं नारायणं च सदा ध्यायेत्।

Verse 104

एवं ध्यानपरो यस्तु यतिर्विगतमत्सरः । स याति परमानंदं परं ज्योतिः सनातनम् ॥ १०४ ॥

एवं ध्यानपरः यतिः विगतमत्सरः सन् परमानन्दं सनातनं परं ज्योतिः प्राप्नोति।

Verse 105

इत्येवमाश्रमाचारान्यः करोति द्विजः क्रमात् । स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचयति ॥ १०५ ॥

इति एवम् आश्रमाचारान् यः द्विजः क्रमात् आचरति, स परमं स्थानं याति; यत्र गत्वा न शोचति।

Verse 106

वर्णाश्रमाचाररताः सर्वपापविवर्जिताः । नारायणपरा यांति तद्विष्णः परमं पदम् ॥ १०६ ॥

वर्णाश्रमाचाररताः सर्वपापविवर्जिताः, नारायणपराः सन्तः, विष्णोः तत् परमं पदं यान्ति।