Gṛhastha-praveśa: Vivāha-bheda, Ācāra-śauca, Śrāddha-kāla, and Vaiṣṇava-lakṣaṇa
सनक-नारदसंवादे ब्रह्मचर्यसमाप्त्यनन्तरं गुरोः सेवा-अनुज्ञा-प्राप्तिः, अग्न्याधानं, दक्षिणादानं च कृत्वा गृहस्थाश्रमप्रवेशो विवाहेन निरूप्यते। योग्यवधू-वरग्रहणस्य गुणाः, सगोत्रादि-सम्बन्धनिषेधाः, अयोग्यलक्षणानि च कथ्यन्ते। अष्टविवाहभेदाः प्रदर्श्यन्ते, केषाञ्चित् निन्दा, केषाञ्चित् क्रमशः अनुमतिः च सूच्यते। बाह्याभ्यन्तराचारः—वस्त्र-शौच-भाषानिग्रहः, गुरुसत्कारः, निन्दा-दुरासङ्गत्यागः—विहितः; अशौचस्पर्शादौ शुद्ध्यर्थं स्नानादि प्रायश्चित्तं, शुभाशुभलक्षणानि च निर्दिश्यन्ते। सन्ध्योपासनं, नित्य-नैमित्तिकयज्ञाः, तथा श्राद्धकालविस्तारः—ग्रहण-संक्रान्ति-युग्मक्षणेषु, प्रेतपक्षे, मन्वादौ, अष्टकासु, तीर्थेषु च—प्रतिपाद्यते। अन्ते वैष्णव-लक्षणं विशेषेण—ऊर्ध्वपुण्ड्रविहीनकर्म निष्फलं, श्राद्धे तुलसी-तिलकनिषेधो निराधारः इति, विष्णुकृपा एव धर्मसिद्धेः कारणम् इति निष्कर्षः।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । वेदग्रहणपर्यंतं शुश्रूषानियतो गुरोः । अनुज्ञातस्ततस्तेन कुर्यादग्निपरिग्रहम् ॥ १ ॥
सनक उवाच—वेदग्रहणपर्यन्तं गुरोः शुश्रूषानियतो भवेत्। तेनानुज्ञातः पश्चादग्निपरिग्रहं कुर्यात्॥
Verse 2
वेदाश्च धर्मशास्त्राणि वेदाङ्गान्यपि च द्विजः । अधीत्य गुरवे दत्त्वा दक्षिणां संविशेद्वृहम् ॥ २ ॥
वेदान् धर्मशास्त्राणि वेदाङ्गानि च द्विजः अधीत्य गुरवे दक्षिणां दत्त्वा गृहं प्रविशेत्॥
Verse 3
रुपलावण्यसंपन्नां सगुणां सुकुलोद्भवाम् । द्विजः समुद्वहेत्कन्यां सुशीलां धर्म चारिणीम् ॥ ३ ॥
रूपलावण्यसम्पन्नां सगुणां सुकुलोद्भवाम्। द्विजः समुद्वहेत् कन्यां सुशीलां धर्मचारिणीम्॥
Verse 4
मातृतः पंचमीं धीमान्पितृतः सप्तमीं तथा । द्विजः समुद्वहेत्कन्यथा गुरुतल्पराः ॥ ४ ॥
मातृतः पञ्चमातीतां पितृतः सप्तमातीतां कन्यां धीमान् द्विजः समुद्वहेत्; अन्यथा स गुरुतल्पगामीव निन्द्यः स्यात्।
Verse 5
रोगिणीं चैव वृत्ताक्षीं सरोगकुलसंभवाम् । अतिकेशाममकेशां च वाचालां नोद्वहेद्वुधः ॥ ५ ॥
रोगिणीं वृत्ताक्षीं च सरोगकुलसमुद्भवाम्। अतिकेशाम् अमकेशां च वाचालां न उद्वहेद् बुधः॥
Verse 6
कोपानां वामनां चैव दीर्घदेहां विरुपिणीम् । न्यानाधिकाङ्गीमुन्मत्तां पिशुनां नोद्वहेद् बुधः ॥ ६ ॥
कोपना वामना दीर्घदेहा विरूपिणी। न्यूनाधिकाङ्गी उन्मत्ता पिशुना न उद्वहेद् बुधः॥
Verse 7
स्थूलगुल्फां दीर्घजंघां तथैव पुरुषाकृतिम् । श्मश्रुव्यंजनसंयुक्तां कुब्जां चैवाद्वहेन्न च ॥ ७ ॥
स्थूलगुल्फां दीर्घजङ्घां पुरुषाकृतिम्। श्मश्रुव्यञ्जनसंयुक्तां कुब्जां च न उद्वहेत्॥
Verse 8
वृथाहास्यमुखीं चैव सदान्यगृह वासिनीम् । विवादशीलां भ्रमितां निष्ठुरां नोद्वहेद्रुधः ॥ ८ ॥
वृथाहास्यमुखीं सदान्यगृहवासिनीम्। विवादशीलां भ्रमितां निष्ठुरां न उद्वहेद् बुधः॥
Verse 9
बह्वशिनीं स्थीलदंतां स्थूलोष्ठीं घुर्घुरस्वनाम् । अतिकृष्णां रक्तवर्णां धूर्तां नैवोद्वहे द्वुधः ॥ ९ ॥
बह्वशिनीं स्थीलदंतां स्थूलोष्ठीं घुर्घुरस्वनाम् । अतिकृष्णां रक्तवर्णां धूर्तां नैवोद्वहे द्वुधः ॥ ९ ॥
Verse 10
सदा रोदनशीलां च पांडुराभां च कुत्सिताम् । तासश्वासादिसंयुक्तां निद्राशीलां च नोद्वहेत् ॥ १० ॥
सदा रोदनशीलां च पांडुराभां च कुत्सिताम् । तासश्वासादिसंयुक्तां निद्राशीलां च नोद्वहेत् ॥ १० ॥
Verse 11
अनर्थभाषिणीं चैव लोकद्वेष परायणाम् । परापवादनिरतां तस्कारां नोद्वहेद्वुधः ॥ ११ ॥
अनर्थभाषिणीं चैव लोकद्वेष परायणाम् । परापवादनिरतां तस्कारां नोद्वहेद्वुधः ॥ ११ ॥
Verse 12
दीर्घनासां च कितवां तनूरुहविभूषिगताम् । गर्वितां बकवृत्तिं च सर्वथा नोद्वहेद्वुधः ॥ १२ ॥
दीर्घनासां च कितवां तनूरुहविभूषिगताम् । गर्वितां बकवृत्तिं च सर्वथा नोद्वहेद्वुधः ॥ १२ ॥
Verse 13
बालभावादविज्ञातस्वभावामुद्वहेद्यदि । प्रगल्भां वाऽगुणां ज्ञात्वा सर्वथा तां परित्यजेत् ॥ १३ ॥
बालभावादविज्ञातस्वभावामुद्वहेद्यदि । प्रगल्भां वाऽगुणां ज्ञात्वा सर्वथा तां परित्यजेत् ॥ १३ ॥
Verse 14
भर्त्तृपुत्रेषु या नारी सर्वदा निष्ठुरा भवेत् । परानुकूलिनी या च सर्वथा तां परित्यजेत् ॥ १४ ॥
भर्तृपुत्रेषु या नारी नित्यं निष्ठुरा भवेत् । या च परानुकूलिनी सर्वथा तां परित्यजेत् ॥
Verse 15
विवाहाश्चाष्टधा ज्ञेया ब्राह्माद्या मुनिसत्तम । पूर्वः पूर्वो वरो ज्ञेयः पूर्वाभावे परः परः ॥ १५ ॥
विवाहाश्चाष्टधा ज्ञेयाः ब्राह्माद्या मुनिसत्तम । पूर्वः पूर्वो वरो ज्ञेयः पूर्वाभावे परः परः ॥
Verse 16
ब्राह्नो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः । गांधर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमो मतः ॥ १६ ॥
ब्राह्मो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः । गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमो मतः ॥
Verse 17
ब्राह्मेण च विवाहेन वैवाह्यो वै द्विजोत्तमः । दैवेनाप्यथवा विप्र केचिदार्षं प्रचक्षते ॥ १७ ॥
ब्राह्मेण च विवाहेन वैवाह्यो वै द्विजोत्तमः । दैवेनाप्यथवा विप्र केचिदार्षं प्रचक्षते ॥
Verse 18
प्राजापत्यादयो विप्र विवाहाः पंचज गर्हिताः । अभावेषु तु पूर्वेषां कुर्यादेव परान्बुधः ॥ १८ ॥
प्राजापत्यादयो विप्र विवाहाः पञ्च च गर्हिताः । अभावेषु तु पूर्वेषां कुर्यादेव परान् बुधः ॥
Verse 19
यज्ञोपवीतद्वितयं सोत्तरीयं च धारयेत् । सुवर्णकुंडले चैव धौतवस्त्रद्वयं तथा ॥ १९ ॥
यज्ञोपवीतद्वितयं सोत्तरीयं च धारयेत् । सुवर्णकुण्डले चैव धौतवस्त्रद्वयं तथा ॥
Verse 20
अनुलेपनलित्पांगः कृत्तकेशनखः शुचिः । धारयेद्वैणवं दंडं सोदकं च कमंडलुम् ॥ २० ॥
अनुलेपनलिप्ताङ्गः कृत्तकेशनखः शुचिः । धारयेद्वैष्णवं दण्डं सोदकं च कमण्डलुम् ॥
Verse 21
उष्णीषममलं छत्रं पादुके चाप्युपानहौ । धारयेत्पुष्पमाल्ये च सुगंधं प्रियदर्शनः ॥ २१ ॥
उष्णीषममलं छत्रं पादुके चाप्युपानहौ । धारयेत्पुष्पमाल्ये च सुगन्धं प्रियदर्शनः ॥
Verse 22
नित्यं स्वाध्यायशीलः स्याद्यथाचारं समाचरेत् । परान्नं नैव भुञ्जीत परवादं च वर्जयेत् ॥ २२ ॥
नित्यं स्वाध्यायशीलः स्याद्यथाचारं समाचरेत् । परान्नं नैव भुञ्जीत परवादं च वर्जयेत् ॥
Verse 23
पादेन नाक्रमेत्पादमुच्छिष्टं नैव लंघयेत् । न संहताभ्यां हस्ताभ्यां कंडूयेदात्मनः शिरः ॥ २३ ॥
पादेन नाक्रमेत्पादमुच्छिष्टं नैव लङ्घयेत् । न संहताभ्यां हस्ताभ्यां कण्डूयेदात्मनः शिरः ॥
Verse 24
पूज्यं देवालयं चैव नापसव्यं व्रजेद्दिजः । देवार्चाचमनस्नानव्रतश्राद्धक्रियादिषु ॥ २४ ॥
पूज्यं देवालयं चैव नापसव्यं व्रजेद्द्विजः । देवार्चाचमनस्नानव्रतश्राद्धक्रियादिषु ॥
Verse 25
न भवेन्मुक्तकेशश्च नैकवस्त्रधरस्तथा । नारोहेदुष्ट्रयानं च शुष्कवादं च वर्जयेत् ॥ २५ ॥
न भवेन्मुक्तकेशश्च नैकवस्त्रधरस्तथा । नारोहेदुष्ट्रयानं च शुष्कवादं च वर्जयेत् ॥
Verse 26
अन्य स्त्रियं न गच्छेच्च पैशुन्यं परिवर्जयेत् । नापसव्यं व्रजेद्विप्र गोश्चत्थानलपर्वतान् ॥ २६ ॥
अन्यस्त्रियं न गच्छेच्च पैशुन्यं परिवर्जयेत् । नापसव्यं व्रजेद्विप्र गोश्चत्थानलपर्वतान् ॥
Verse 27
चतुष्पथं चैत्यवृक्षं र्देवखातं नृपं तथा । असूयां मत्सरत्वं च दिवास्वापं च वर्जयेत् ॥ २७ ॥
चतुष्पथं चैत्यवृक्षं देवखातं नृपं तथा । असूयां मत्सरत्वं च दिवास्वापं च वर्जयेत् ॥
Verse 28
न वदेत्परपापानि स्वपुण्यं न प्रकाशयेत् । स्वकं नाम स्वनक्षत्रं मानं चैवातिगोपयेत् ॥ २८ ॥
न वदेत्परपापानि स्वपुण्यं न प्रकाशयेत् । स्वकं नाम स्वनक्षत्रं मानं चैवातिगोपयेत् ॥
Verse 29
न दुर्जनैः सह वसे न्नाशास्त्रं श्रृणुयात्तथा । आसवद्यूतगीतेषु द्विजस्तु न रर्तिं चरेत् ॥ २९ ॥
द्विजो दुर्जनसङ्गं न वसेत्, न चाशास्त्रं शृणुयात्; तथा मद्यद्यूतगीतासक्तिं न कदाचनाचरेत्।
Verse 30
आर्द्रास्थि च तथोच्छिष्टं शूद्रं च पतितं तथा । सर्पं च भषणं स्पृष्ट्वा सचैलं स्नानमाचरेत् ॥ ३० ॥
आर्द्रास्थ्यুচ्छिष्टशूद्रपतितसर्पाभरणस्पर्शे सति, सचैलं स्नानमाचरेत् शुद्ध्यर्थम्।
Verse 31
चितिं च चितिकाष्टं च यूपं चांडालमेव च । स्पृष्ट्वा देवलकं चैव सवासा जलमाविशेत् ॥ ३१ ॥
चितिं च चितिकाष्ठं च यूपं चाण्डालमेव च देवलकं च स्पृष्ट्वा, सवासा जलमाविशेत् शुद्धये।
Verse 32
दीपखट्वातनुच्छायाकेशवस्रकटोदकम् । अजामार्जंनिमार्जाररेणुर्द्दैवं शुभं हरेत् ॥ ३२ ॥
दीपं खट्वा तनुच्छाया केशो वस्त्रं घटोदकम् । अजा मार्जारो निमार्जाररेणुर्दैवं शुभं च—एतानि शुभानि गृह्णीयात्।
Verse 33
शूर्प्पवातं प्रेतधूमं तथा शूद्रान्नभोजनम् । वृषलीपतिसङ्गं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ३३ ॥
शूर्पवातं प्रेतधूमं शूद्रान्नभोजनम् । वृषलीपतिसङ्गं च दूरतः परिवर्जयेत्।
Verse 34
असच्छास्त्र्रार्थमननं खादनं नखकेशयोः । तथैव नग्नशयनं सर्वदा परिवर्जयेत् ॥ ३४ ॥
असच्छास्त्रार्थमननं नखकेशखादनं तथा । नग्नशयनमेवापि सर्वदा परिवर्जयेत् ॥
Verse 35
शिरोभ्यंगावशिष्टेन तैलेनांगं न लेपयेत् । तांबूलमशुचिं नाद्यात्तथा सुप्तं न बोधयेत् ॥ ३५ ॥
शिरोऽभ्यङ्गावशिष्टेन तैलेनाङ्गं न लेपयेत् । अशुचिस्ताम्बूलं नाद्यात् सुप्तं च न प्रबोधयेत् ॥
Verse 36
नाशुद्धोऽग्निं परिचरेत्पूजयेद्गुरुदेवताः । न वामहस्तेनैकेन पिबेद्वक्रेण वा जलम् ॥ ३६ ॥
नाशुद्धोऽग्निं परिचरेत् पूजयेद्गुरुदेवताः । न वामहस्तेनैकेन पिबेत् वक्रेण वा जलम् ॥
Verse 37
न चाक्रमेद्गुरोश्छायां तदाज्ञां च मुनीश्वर । न निंदेद्योगिनो विप्रान्व्रतिनोऽपि यतींस्तथा ॥ ३७ ॥
न चाक्रमेद्गुरोश्छायां तदाज्ञां च न लङ्घयेत् । न निन्देद्योगिनो विप्रान् व्रतिनो यतींस्तथा ॥
Verse 38
परस्परस्य मर्माणि न कदापि वदेद्द्विजः । दर्शे च पौर्णमास्यां च यागं कुर्याद्यथाविधि ॥ ३८ ॥
परस्परस्य मर्माणि न कदापि वदेद्द्विजः । दर्शे च पौर्णमास्यां च यागं कुर्याद्यथाविधि ॥
Verse 39
उपसनं च होतव्यं सायं प्रातर्द्विजातिभिः । उपासनपरित्यागी सुरापीत्युच्यते बुधैः ॥ ३९ ॥
सायं प्रातश्च द्विजातिभिः नित्यं सन्ध्योपासनं कर्तव्यम्। यः तामुपासनां परित्यजति, स बुधैः सुरापीतिसम इति कथ्यते॥
Verse 40
अयने विषुवे चैव युगादिषु चतुर्ष्वपि । दर्शे च प्रेतपक्षे च श्राद्धं कुर्याद्गृही द्विजः ॥ ४० ॥
अयने विषुवे चैव चतुर्षु युगादिषु तथा। दर्शे प्रेतपक्षे चैव द्विजो गृही श्राद्धमाचरेत्॥
Verse 41
मन्वादिषु मृदाहे च अष्टकासु च नारद । नावधान्ये समायाते गृही श्राद्धं समाचरेत् ॥ ४१ ॥
मन्वादिषु मृदाहे च अष्टकासु च नारद। नावधान्यसमये च गृही श्राद्धं समाचरेत्॥
Verse 42
श्रोत्रिये गृहमायाते ग्रहणे चंद्रसूर्योः । पुण्यक्षेत्रेषु तीर्थेषु गृही श्राद्धं समाचरेत् ॥ ४२ ॥
श्रोत्रिये गृहमायाते चन्द्रसूर्यग्रहणे तथा। पुण्यक्षेत्रेषु तीर्थेषु गृही श्राद्धं समाचरेत्॥
Verse 43
यज्ञो दानं तपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । वृथा भवति तत्सर्वमूर्द्धपुंड्रं विना कृतम् ॥ ४३ ॥
यज्ञो दानं तपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम्। ऊर्ध्वपुण्ड्रं विना कृतं तत्सर्वं वृथा भवति॥
Verse 44
उर्द्धपुंड्रं च तुलसीं श्राद्धे नेच्छंति केचन । वृथाचारः परित्याज्यस्तस्माच्छ्रेयोऽर्थिभिर्द्विजैः ॥ ४४ ॥
केचन श्राद्धकर्मणि ऊर्ध्वपुण्ड्रधारणं तुलसीसेवनं च नेच्छन्ति। तस्माद् द्विजैः श्रेयःकामैः स एव वृथाचारः परित्याज्यः॥
Verse 45
इत्येवमादयो धर्माः स्मृतिमार्गप्रचोदिताः । कार्याद्विजातिभिः सम्यक्सर्वकर्मफलप्रदाः ॥ ४५ ॥
एवंप्रकारा अन्ये च धर्माः स्मृतिमार्गेण प्रचोदिताः। द्विजातिभिः सम्यक् कर्तव्याः, ते सर्वकर्मफलप्रदाः॥
Verse 46
सदा चारपरा ये तु तेषां विष्णुः प्रसीदति । विष्णौ प्रसन्नतां याते किमसाध्यं द्विजोत्तम ॥ ४६ ॥
ये तु सदा सदाचारपराः, तेषां विष्णुः प्रसीदति। विष्णौ प्रसन्ने, हे द्विजोत्तम, किमसाध्यं भवति॥
Frequently Asked Questions
They provide a graded Smṛti taxonomy for lawful household formation: earlier forms (e.g., Brāhma/Daiva/Ārṣa/Prājāpatya) are treated as superior, while later forms are censured yet conditionally permitted when prior options are not feasible—showing the Purāṇa’s pragmatic dharma logic within a normative hierarchy.
It asserts that sacrifice, charity, austerity, fire-offerings, Vedic study, and ancestral offerings become fruitless without the ūrdhva-puṇḍra, and it explicitly dismisses objections to using ūrdhva-puṇḍra and tulasī during śrāddha—recasting ancestor-rites as devotionally validated rather than merely customary.