Varṇāśrama Saṁskāras, Upanayana Windows, Brahmacārin Ācāra, and Anadhyāya Prohibitions
सनकः नारदं प्रति वैदिकं वर्णाश्रमाचारं निरूपयति—परधर्मनिन्दा, गर्भाधानादिसंस्काराः, सीमन्तकर्म-जाटकर्म-नान्दी/वृद्धिश्राद्धविधयः, नामकरणनियमाः, चूडाकरणकालः तथा लोपे प्रायश्चित्तम्। वर्णानुसारं उपनयनवयः, मुख्यावधिं लङ्घयतः दण्डाः, मेखला-अजिन-दण्ड-वस्त्रादिलक्षणानि च निर्दिश्यन्ते। ततः ब्रह्मचारिव्रतम्—गुरुकुले वासः, भिक्षाजीवनम्, नित्यस्वाध्यायः, ब्रह्मयज्ञ-तर्पणम्, आहारनियमाः, नमस्कारमर्यादा, पूज्यापूज्यविवेकश्च। अन्ते शुभाशुभकालाः, दानफलप्रदा तिथयः (मन्वादी-युगादी-अक्षयदिनाः), अनध्यायनियमाश्च; निषिद्धकाले अध्ययनं महापातकं कल्याणनाशकं इति चेतयति। अन्ततः वेदाध्ययनं ब्राह्मणस्य परममार्गः, वेदः विष्णुरूपः शब्दब्रह्मेति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । वर्णाश्रमाचारविधिं प्रवक्ष्यामि विशेषतः । श्रृणुष्व तन्मुनिश्रेष्ट सावधानेन चेतसा ॥ १ ॥
सनक उवाच—वर्णाश्रमाचारविधिं विशेषतः प्रवक्ष्यामि। हे मुनिश्रेष्ठ, सावधानेन चेतसा तच्छृणुष्व॥
Verse 2
यः स्वधर्मं परित्यज्य परधर्मं समाचरेत् । पाषंडः स हि विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ २ ॥
यः स्वधर्मं परित्यज्य परधर्मं समाचरेत्, स पाषण्ड इति विज्ञेयः, सर्वधर्मबहिष्कृतः॥
Verse 3
गर्भाधानादिसंस्काराः कार्या मंत्रविधानतः । स्त्रीणाममंत्रतः कार्या यथाकालं यथाविधि ॥ ३ ॥
गर्भाधानादयः संस्काराः मन्त्रविधानतः कार्याः। स्त्रीणां तु अमन्त्रतः, यथाकालं यथाविधि, कार्याः॥
Verse 4
सीमंतकर्म प्रथमं चतुर्थे मासि शस्यते । षष्टे वा सत्पमे वापि अष्टमे वापि कारयेत् ॥ ४ ॥
सीमन्तकर्म प्रथमं चतुर्थे मासि प्रशस्यते। षष्ठे वा सप्तमे वापि अष्टमे वापि कारयेत्॥
Verse 5
जाते पुत्रे पिता स्नात्वा सचैलं जातकर्म च । कुर्य्याच्च नांदीश्राद्धं च स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ॥ ५ ॥
जाते पुत्रे पिता स्नात्वा शुचिवस्त्रसमन्वितः। जातकर्म च कुर्वीत नान्दीश्राद्धं स्वस्तिवाचनपूर्वकम्॥
Verse 6
हेम्ना वा रजतेनापि वृद्धिश्राद्धं प्रकल्पयेत् । अन्नेन कारयेद्यस्तु स चंडाल समो भवेत् ॥ ६ ॥
हेम्ना वा रजतेनापि वृद्धिश्राद्धं प्रकल्पयेत्। अन्नेन कारयेद्यस्तु स चाण्डालसमो भवेत्॥
Verse 7
कृत्वाभ्युदयिकं श्राद्धं पिता पुत्रस्य वाग्यतः । कुर्वीत नामनिर्द्देशं सूतकांते यथाविधि ॥ ७ ॥
कृत्वाभ्युदयिकं श्राद्धं पिता पुत्रस्य वाग्यतः। कुर्वीत नामनिर्देशं सूतकान्ते यथाविधि॥
Verse 8
अस्पष्टमर्थहीनं च ह्यतिगुर्वक्षरान्वितम् । न दद्यान्नाम विप्रेन्द तथा च विषमाक्षरम् ॥ ८ ॥
अस्पष्टमर्थहीनं च ह्यतिगुर्वक्षरान्वितम्। न दद्यान्नाम विप्रेन्द्र तथा च विषमाक्षरम्॥
Verse 9
तृतीयवर्षे चौलं च पंचमे षष्टसम्मिते । सत्पमे चाष्टमे वापि कुर्याद् गृह्योक्तमार्गतः ॥ ९ ॥
तृतीयवर्षे चूडाकर्म कुर्यात्; अथवा पञ्चमे षष्ठे सप्तमेऽष्टमे वा, गृह्यसूत्रोक्तविधिना यथामार्गम्।
Verse 10
दैवयोगादतिक्रांते गर्भाधानादिकर्मणि । कर्तव्यः पादकृच्छ्रो वै चौले त्वर्द्धं प्रकल्पयेत् ॥ १० ॥
दैवयोगात् गर्भाधानादिकर्मातिक्रान्ते पादकृच्छ्रः कर्तव्य एव; चूडाकर्मणि तस्यार्धं प्रकल्पयेत्।
Verse 11
गर्भाष्टमेऽष्टमे वाब्दे बटुकस्योपनायनम् । आषोडशाब्दपर्यंतं गौणं कालमुशंति च ॥ ११ ॥
गर्भात् अष्टमेऽब्दे वा जन्मात् अष्टमेऽब्दे वा बटुकस्योपनयनं विधीयते; आषोडशाब्दपर्यन्तं गौणकाल इति चोच्यते।
Verse 12
गर्भैकादशमेऽब्दे तु राजन्यस्योपनायनम् । आद्वाविंशाब्दपर्यंतं कालमाहुर्विपश्चितः ॥ १२ ॥
राजन्यस्य तु गर्भैकादशमेऽब्दे उपनयनं विधीयते; आद्वाविंशाब्दपर्यन्तं कालं विपश्चितोऽनुजानते।
Verse 13
वैश्वोपनयनं प्रोक्तं गर्भाद्द्वादशमे तथा । चतुर्विंशाब्दपर्यंतं गौणमाहुर्मनीषिणः ॥ १३ ॥
वैश्यस्योपनयनं गर्भाद् द्वादशमेऽब्दे प्रोक्तम्; चतुर्विंशाब्दपर्यन्तं गौणत्वेनैव मनीषिणोऽनुजानते।
Verse 14
एतत्कालावधेर्यस्य द्विजस्यातिक्रमो भवेत् । सावित्रीपतितं विद्यात्तं तु नैवालपेत्कदा ॥ १४ ॥
एतत्कालावधिं यः कश्चिद् द्विजः सावित्रीविधिं नानुतिष्ठति, स सावित्रीपतित इति विज्ञेयः; तेन सह कदापि नालापः न संगतिश्च कार्या।
Verse 15
द्विजोपनयने विप्र मुख्यकालव्यतिक्रमे । द्वादशाब्दं चरेत्कृच्छ्रं पश्चाज्चांद्रायणं तथा । सांतपनद्वयं चैव कृत्वा कर्म समाचरेत् ॥ १५ ॥
द्विजस्योपनयने मुख्यकाले व्यतिक्रान्ते, हे विप्र, द्वादशाब्दं कृच्छ्रं चरेत्; ततः चान्द्रायणं तथा सान्तपनद्वयं कृत्वा, पश्चात् विधिवत् कर्म समाचरेत्।
Verse 16
अन्यथा पतितं विद्यात्कर्त्तापि ब्रह्महा भवेत् । र्मौजी विप्रस्य विज्ञेया धनुर्ज्या क्षत्त्रियस्य तु ॥ १६ ॥
अन्यथा कृतं चेत् पतनहेतुरिति विद्यात्; कर्तापि ब्रह्महत्यासमं पापं प्राप्नुयात्। मौजी विप्रस्य ज्ञेया, क्षत्रियस्य तु धनुर्ज्या (लक्षणम्) इति।
Verse 17
आवी वैश्यस्य विज्ञेया श्रूयतामजिने तथा । विप्रस्य चोक्तमैणेयं रौरवं क्षत्रियस्य तु ॥ १७ ॥
वैश्यस्यावी (अजिनं) विज्ञेया; अजिनेषु च श्रूयताम्—विप्रस्य मैणेयं प्रोक्तं, क्षत्रियस्य तु रौरवम्।
Verse 18
आजं वेश्यस्य विज्ञेयं दंडान्वक्ष्ये यथाक्रमम् । पालाशं ब्राह्मणस्योक्तं नृपस्यौदुम्बरं तथा ॥ १८ ॥
वैश्यस्य दण्ड आजकाष्ठनिर्मितो विज्ञेयः। दण्डान् यथाक्रमं वक्ष्ये—ब्राह्मणस्य पालाशः प्रोक्तः, नृपस्य (क्षत्रियस्य) च औदुम्बरः तथा।
Verse 19
बैल्वं वैश्यस्य विज्ञेय तत्प्रमाणं श्रृणुष्व मे । विप्रस्य केशमानं स्यादाललाटं नृपस्य च ॥ १९ ॥
वैश्यस्य दण्डमानं ‘बैल्वम्’ इति विज्ञेयं; तत्प्रमाणं मे शृणु। विप्रस्य केशान्तपर्यन्तं मानं स्यात्, नृपस्य तु ललाटपर्यन्तम्॥
Verse 20
नासाग्रसंमितं दण्डं वैश्यस्याहुर्विपश्चितः । तथा वासांसि वक्ष्यामि विप्रादीनां यथाक्रमम् ॥ २० ॥
वैश्यस्य दण्डं नासाग्रपर्यन्तं संमितं विद्वांसो वदन्ति। अथ विप्रादीनां वासांसि यथाक्रमं वक्ष्यामि॥
Verse 21
कषायं चैव मांजिष्टं हारिद्रं च प्रकीर्तितम् । उपनीतो द्विजो विप्र परिचर्यापरो गुरोः ॥ २१ ॥
कषायवर्णं मांजिष्ठवर्णं हारिद्रवर्णं च वस्त्रं प्रकीर्तितम्। उपनीतो द्विजो विप्र, गुरोः परिचर्यापरो भवेत्॥
Verse 22
वेदग्रहणपर्यंतं निवसेद्गुरुवेश्मनि । प्रातः स्नायी भवेद्वर्णी समित्कुशफलादिकान् ॥ २२ ॥
वेदग्रहणपर्यन्तं गुरुवेश्मनि निवसेत्। प्रातःस्नायी वर्णी समित्कुशफलादिकान् समाहरेत्॥
Verse 23
गुर्वर्थमाहरेन्नित्यं कल्ये कल्ये मुनीश्वर । यज्ञोपवीतमजिनं दंडं च मुनिसत्तम ॥ २३ ॥
गुर्वर्थं नित्यं प्रातःप्रातः समाहरेत्, मुनीश्वर। यज्ञोपवीतमजिनं दण्डं च, मुनिसत्तम॥
Verse 24
नष्टे भ्रष्टे नवं मंत्राद्धृत्वा भ्रष्टं जले क्षिपेत् । वर्णिनो वर्त्तनं प्राहुर्भिक्षान्नेनैव केवलम् ॥ २४ ॥
नष्टे भ्रष्टे च मन्त्रपाठे मन्त्राद् नवं समाहृत्य भ्रष्टं जले निक्षिपेत्। वर्णिनो वर्तनं प्राहुर्भिक्षान्नेनैव केवलम्॥२४॥
Verse 25
भिक्षा च श्रोत्रियागारादाहरेत्प्रयतेंद्रियः । भवत्पूर्वं ब्राह्मणस्य भवन्मध्यं नृपस्य च ॥ २५ ॥
भिक्षां च श्रोत्रियागारादाहरेत् प्रयतेन्द्रियः। भवत्पूर्वं ब्राह्मणस्य भवन्मध्यं नृपस्य च॥२५॥
Verse 26
भवदत्यं विशः प्रोक्तं भिक्षाहरणकं वचः । सांयप्रातर्वह्निकार्यं यथाचारं जितेंद्रियः ॥ २६ ॥
भवदत्यं विशः प्रोक्तं भिक्षाहरणकं वचः। सायं प्रातर्वह्निकार्यं यथाचारं जितेन्द्रियः॥२६॥
Verse 27
कुर्यात्प्रतिदिनं वर्णीं ब्रह्मयज्ञं च तर्पणम् । अग्निकार्यपरित्यागी पतितः प्रोच्यते बुधैः ॥ २७ ॥
कुर्यात् प्रतिदिनं वर्णी ब्रह्मयज्ञं च तर्पणम्। अग्निकार्यपरित्यागी पतितः प्रोच्यते बुधैः॥२७॥
Verse 28
ब्रह्मयज्ञविहीनश्च ब्रह्महा परिकीर्तितः । देवताभ्यर्च्चनं कुर्याच्छुश्रूषानुपदं गुरोः ॥ २८ ॥
ब्रह्मयज्ञविहीनश्च ब्रह्महा परिकीर्तितः। देवताभ्यर्चनं कुर्याच्छुश्रूषामनुपदं गुरोः॥२८॥
Verse 29
भिक्षान्नं भोजयेन्नित्यं नैकान्नाशी कदाचन । आनीयानिन्द्यविप्राणां गृहाद्भिक्षां जितेंद्रियः ॥ २९ ॥
भिक्षान्नमेव नित्यं भुञ्जीत, कदाचन नैकगृहभोजी स्यात्। जितेन्द्रियः शुद्धविप्रगृहाद् भिक्षाम् आनीय भुञ्जीत॥
Verse 30
निवेद्य गुरवेऽश्रीयाद्वाग्यतस्तदनुज्ञया । मधुस्त्रीमांसलवणं ताम्बूलं दंतधावनम् ॥ ३० ॥
गुरवे निवेद्य, वाग्यतः तदनुज्ञया एवाश्रीयात्। मधु स्त्रीसङ्गं मांसं लवणं ताम्बूलं दन्तधावनं च वर्जयेत्॥
Verse 31
उच्छिष्टभोजनं चैव दिवास्वापं च वर्जयेत् । छत्रपादुक गंधांश्च तथा माल्यानुलेपनम् ॥ ३१ ॥
उच्छिष्टभोजनं दिवास्वापं च वर्जयेत्। छत्रपादुकगन्धान् माल्यानुलेपनं च त्यजेत्॥
Verse 32
जलकेलिं नृत्यगीतवाद्यं तु परिवर्जयेत् । परिवादं चोपतापं विप्रलापं तथांजनम् ॥ ३२ ॥
जलकेलिं नृत्यगीतवाद्यं च परिवर्जयेत्। परिवादं चोपतापं विप्रलापं तथाञ्जनम्॥
Verse 33
पाषण्ड जनसंयोगं शूद्रसंगं च वर्जयेत् । अभिवादनशीलः स्याद् वृद्धेषु च यथाक्रमम् ॥ ३३ ॥
पाषण्डजनसंयोगं शूद्रसङ्गं च वर्जयेत्। अभिवादनशीलः स्याद् वृद्धेषु च यथाक्रमम्॥
Verse 34
ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धा वयोवृद्धा इति त्रयः । आध्यात्मिकादिदुःखानि निवारयति यो गुरुः ॥ ३४ ॥
ज्ञानवृद्धाः तपोवृद्धाः वयोवृद्धाः इति त्रयः स्मृताः। यः पुनराध्यात्मिकादिदुःखानि निवारयति स एव गुरुः॥
Verse 35
वेदशास्त्रोपदेशेन तं पूर्वमभिवादयेत् । असावहमिति ब्रूयाद्दिजो वै ह्यभिवादने ॥ ३५ ॥
वेदशास्त्रोपदेशेन तं पूर्वमभिवादयेत्। अभिवादने द्विजो नाम गोत्रादि च निवेदयन् ‘असावहम्’ इति ब्रूयात्॥
Verse 36
नाभिवाद्याश्च विप्रेण क्षत्रियाद्याः कथंचन । नास्तिकं भिन्नमर्यादं कृतन्घं ग्रामयाजकम् ॥ ३६ ॥
विप्रेण क्षत्रियाद्याः कदाचन नाभिवाद्याः। नास्तिकं भिन्नमर्यादं कृतघ्नं ग्रामयाजकं च परिहर्येत्॥
Verse 37
स्तेनं च कितवं चैव कदाचिन्नाभिवादयेत् । पाषण्डं पतितं व्रात्यं तथा नक्षत्रजीविनम् ॥ ३७ ॥
स्तेनं कितवं च कदाचिन्नाभिवादयेत्। पाषण्डं पतितं व्रात्यं तथा नक्षत्रजीविनं च॥
Verse 38
तथा पातकिनं चैव कदाचिन्नाभिवादयेत् । उन्मत्तं च शठं धूर्त्तं धावन्तमशुचिं तथा ॥ ३८ ॥
तथा पातकिनं कदाचिन्नाभिवादयेत्। उन्मत्तं शठं धूर्तं धावन्तमशुचिं तथा॥
Verse 39
अभ्यक्तशिरसं चैव जपन्तं नाभिवादयेत् । विवादशीलिनं चंडं वमंतं जलमध्यगम् ॥ ३९ ॥
अभ्यक्तशिरसं जनं तथा जपपरायणं नाभिवादयेत्। विवादशीलं चण्डं वमन्तं जलमध्यस्थं च न नमस्कुर्यात्॥३९॥
Verse 40
भिक्षान्नधारिणं चैव शयानं नाभिवादयेत् । भर्तृघ्नी पुष्पिणीं जारां सूतिकां गर्भपातिनीम् ॥ ४० ॥
भिक्षान्नधारिणं चैव शयानं नाभिवादयेत्। भर्तृघ्नीं पुष्पिणीं जारां सूतिकां गर्भपातिनीं च॥४०॥
Verse 41
कृतन्घीं च तथा चंडीं कदाचिन्नाभिवादयेत् । सभायां यज्ञशालायां देवतायतनेष्वपि ॥ ४१ ॥
कृतघ्नीं तथा चण्डीं कदाचिन्नाभिवादयेत्। सभायां यज्ञशालायां देवतायतनेष्वपि॥४१॥
Verse 42
प्रत्येकं तु नमस्कारो हंति पुण्यं पुराकृतम् । श्राद्धं व्रतं तथा दानं देवताभ्यार्चनं तथा ॥ ४२ ॥
प्रत्येकं तु नमस्कारो हन्ति पुण्यं पुराकृतम्। श्राद्धं व्रतं तथा दानं देवताभ्यार्चनं तथा॥४२॥
Verse 43
यज्ञं च तर्पणं चैव कुर्वंतं नाभिवादयेत् । कृतेऽभिवादने यस्तु न कुर्यात्प्रतिवादनम् ॥ ४३ ॥
यज्ञं च तर्पणं चैव कुर्वन्तं नाभिवादयेत्। कृतेऽभिवादने यस्तु न कुर्यात् प्रतिवादनम्॥४३॥
Verse 44
नाभिवाद्यः स विज्ञेयो यया शूद्रस्तथैव सः । प्रक्षाल्य पादावाचम्य गुरोरभिमुखः सदा ॥ ४४ ॥
नाभिवाद्यः स विज्ञेयो यया शूद्रस्तथैव सः। पादौ प्रक्षाल्याचम्य च गुरोरभिमुखः सदा तिष्ठेत्॥
Verse 45
तस्य पादौ च संगृह्य अधीयीत विचक्षणः । अष्टकासु चतुर्दश्यां प्रतिपत्पर्वणोस्तथा ॥ ४५ ॥
तस्य पादौ च संगृह्य विचक्षणोऽधीयीत नित्यशः। अष्टकासु चतुर्दश्यां प्रतिपत्पर्वणोस्तथा॥
Verse 46
महाभरण्यां विप्रेद्रं श्रवणद्वादशीदिने । भाद्रपदापरपक्षे द्वितीयायां तथैव च ॥ ४६ ॥
महाभरण्यां तथा विप्रेद्र श्रवणद्वादशीदिने। भाद्रपदापरपक्षे च द्वितीयायां तथैव च॥
Verse 47
माघस्य शुक्लसप्तम्यां नवम्यामाश्विनस्य च । परिवेषं गते सूर्ये श्रोत्रिये गृहमागते ॥ ४७ ॥
माघस्य शुक्लसप्तम्यां नवम्यामाश्विनस्य च। परिवेषे गते सूर्ये श्रोत्रिये गृहमागते॥
Verse 48
बंधिते ब्रह्मणे चैव प्रवृद्धकलहे तथा । संध्यायां गर्जिते मेघे ह्यकाले परिवर्षणे ॥ ४८ ॥
बंधिते ब्रह्मणे चैव प्रवृद्धकलहे तथा। संध्यायां गर्जिते मेघे ह्यकाले परिवर्षणे॥
Verse 49
उल्काशनिप्रपाते च तथा विप्रेऽवमानिते । मन्वादिषु च देवर्षे युगादिषु चतुर्ष्वपि ॥ ४९ ॥
उल्काशनिप्रपाते च तथा विप्रेऽवमानिते । मन्वादिषु च देवर्षे युगादिषु चतुर्ष्वपि ॥ ४९ ॥
Verse 50
नाधीयीत द्विजः कश्चित्सर्वकर्मफलोत्सुकः । तृतीया प्राधवे शुक्ला भाद्रे कृष्णा त्रयोदशी ॥ ५० ॥
नाधीयीत द्विजः कश्चित्सर्वकर्मफलोत्सुकः । तृतीया प्राधवे शुक्ला भाद्रे कृष्णा त्रयोदशी ॥ ५० ॥
Verse 51
कार्त्तिके नवमी शुद्धा माघे पंचदशी तिथिः । एता युगाद्याः कथिता दत्तस्याक्षयकारिकाः ॥ ५१ ॥
कार्त्तिके नवमी शुद्धा माघे पंचदशी तिथिः । एता युगाद्याः कथिता दत्तस्याक्षयकारिकाः ॥ ५१ ॥
Verse 52
मन्वादींश्च प्रवक्ष्यामि श्रृणुष्व सुसमाहितः । अक्षयुक्छुक्लनवमी कार्तिके द्वादशी सिता ॥ ५२ ॥
मन्वादींश्च प्रवक्ष्यामि श्रृणुष्व सुसमाहितः । अक्षयुक्छुक्लनवमी कार्तिके द्वादशी सिता ॥ ५२ ॥
Verse 53
तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च । आषाढशुक्लदशमी सिता माघस्य सप्तमी ॥ ५३ ॥
तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च । आषाढशुक्लदशमी सिता माघस्य सप्तमी ॥ ५३ ॥
Verse 54
श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णमा । फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी सिता ॥ ५४ ॥
श्रावणमासे कृष्णाष्टमी, आषाढे पूर्णिमा, फाल्गुनेऽमावास्या, पौषे शुक्लैकादशी—एताः पुण्यतिथयः विशेषतः धर्मानुष्ठानाय प्रशस्ताः।
Verse 55
कार्तिकी फाल्गुनी चैत्रीं ज्यैष्ठी पंचदशी सिता । मन्वादयः समाख्याता दत्तस्याक्षयकारिकाः ॥ ५५ ॥
कार्तिक्यां फाल्गुन्यां चैत्र्यां ज्यैष्ठ्यां च शुक्ला पञ्चदशी, तथा मन्वादयः—एते दत्तस्य दानस्य अक्षयफलप्रदाः समाख्याताः।
Verse 56
द्विजैः श्रद्धं चकर्त्तव्यं मन्वादिषु युगादिषु । श्राद्धे निमंत्रिते चैवग्रहणे चंद्रसूर्ययोः ॥ ५६ ॥
मन्वादिषु युगादिषु च द्विजैः श्राद्धं कर्तव्यं; श्राद्धे निमन्त्रितैश्च तथा चन्द्रसूर्यग्रहणे कालेऽपि श्राद्धकर्म समाचरेत्।
Verse 57
अयनद्वितये चैव तथा भूकंपने मुने । गलग्रहे दुर्द्दिने च नाधीयीत कदाचन ॥ ५७ ॥
अयनद्वितये चैव भूकम्पने मुने, गलग्रहे दुर्दिने च कदाचन नाधीयीत—वेदाध्ययनं न कुर्यात्।
Verse 58
एवमादिषु सर्वेषु अनध्यायेषु नारद । अधीयतां सुमूढानांप्रजांप्रज्ञांयशः श्रियम् ॥ ५८ ॥
एवमादिषु सर्वेष्वनध्यायेषु नारद, ये सुमूढा अधीयते, ते प्रजां प्रज्ञां यशः श्रियं च परित्यजन्ति—नश्यन्ति।
Verse 59
आयुष्यं बलमारोग्यं निकृंतति यमः स्वयम् । अनध्याये तु योऽधीते तं विद्याद्वब्रह्मघातकम् ॥ ५९ ॥
यमः स्वयमेव आयुष्यं बलमारोग्यं च निकृन्तति। अनध्याये यः पठति, तं ब्रह्मघातकं विद्यात्॥
Verse 60
न तं संभाषयेद्विप्रन तेन सह संवसेत् । कुंडगोलकयोः केचिज्जडादीनां च नारद ॥ ६० ॥
विप्रो न तं संभाषयेत्, न तेन सह संवसेत्। नारद, केचिद् कुंडगोलकयोः जडादीनां च तथा वदन्ति॥
Verse 61
वदंति चोपनयनं तत्पुत्रादिषु केचन । अनधीत्य तु यो वेदमन्त्रय कुरुते श्रमम् ॥ ६१ ॥
केचन तत्पुत्रादिषु चोपनयनं वदन्ति। अनधीत्य यः वेदमन्त्रान् जपति, स श्रमेणैव केवलं कुरुते॥
Verse 62
शूद्रतुल्यः स विज्ञेयो नरकस्य प्रियोऽतिथिः । अनधीतश्रुतिर्विप्र आचार प्रतिपद्यते ॥ ६२ ॥
अनधीतश्रुतिर्विप्रः शूद्रतुल्यः स विज्ञेयः, नरकस्य प्रियोऽतिथिः। स चाचारं प्रतिपद्यते (केवलं बाह्यतः)॥
Verse 63
नाचारफलमान्पोति यथा शूद्रस्तथैव सः । नित्यं नैमित्तिकं काम्यं यच्चान्यत्कर्म वैदिकम् ॥ ६३ ॥
स शूद्रवत् आचारफलम् नाप्नोति। नित्यं नैमित्तिकं काम्यं च यदन्यत् वैदिकं कर्म, तस्य फलम् न लभते॥
Verse 64
अनधीतस्य विप्रस्य सर्वं भवति निष्फलम् । शब्दब्रह्ममयो विष्णुर्वेदः साक्षाद्धारि स्मृकतः ॥ ६४ ॥
अनधीतस्य विप्रस्य सर्वं कर्म निष्फलं भवति। शब्दब्रह्मस्वरूपो विष्णुः; वेदः साक्षाद्धरिरेव स्मृतः॥
Verse 65
वेदाध्यायी ततो विप्रः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ६५ ॥
अतः वेदाध्यायी विप्रः सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्॥
Frequently Asked Questions
Because varṇāśrama-dharma is presented as a regulated sacramental and ethical system; rejecting one’s ordained duty disrupts ritual order and eligibility for Vedic rites, so the text labels such a person as excluded from dharma to protect śāstric continuity and communal purity norms.
It assigns varṇa-specific windows (with an extended ‘secondary’ allowance) and declares that letting the principal time pass causes a fall from Sāvitrī discipline; restoration requires heavy prāyaścitta (long kṛcchra observance, cāndrāyaṇa, and sāntapana penances) before performing the rite properly.
Anadhyāya is the mandated suspension of Vedic study on certain calendrical junctures, omens, and disruptions (e.g., solstices, eclipses, earthquakes, severe weather, impurity/illness). The chapter frames violation as spiritually ruinous and even ‘brahma-hatyā’-like, underscoring that correct recitation is inseparable from correct time and purity.
It culminates by identifying Viṣṇu with Śabda-Brahman and remembering the Veda as Hari manifest; thus disciplined study is not merely scholastic but a devotional participation in divine presence.