Ekādaśī Vrata-Vidhi and the Galava–Bhadrashīla Itihāsa (Dharmakīrti before Yama)
सनकः सर्वसाधारणं विष्णुभक्तिव्रतम्—एकादशीं—उपदिशति। सा परमपुण्यतिथिरिति निर्दिश्य एकादश्यां पूर्णोपवासं, दशम्यां द्वादश्यां च एकभोजनं, एवं त्रिदिनविधिं नियोजयति। स्नानं विष्णुपूजा, मन्त्र-सङ्कल्पः, रात्रौ जागरणं कीर्तनं पुराणश्रवणं, द्वादश्यां पूजापूर्वकं ब्राह्मणभोजनं दक्षिणादानं, ततः संयतवाक् भुञ्जीत इति च। दूषितसङ्गत्यागः, दम्भवर्जनं, अन्तःशुद्धेः महत्त्वं चोक्तम्। अनन्तरं इतिहासः—गालवस्य पुत्रः भद्रशीलः पूर्वजन्मनि धर्मकीर्तिराजत्वं कथयति; रेवानद्यां अकस्मादेकादश्युपवास-जागरणात् चित्रगुप्तेन पापमुक्तिः घोषिताः, यमः च दूतान् नारायणभक्तान् परिहर्तुम् आज्ञापयति—एकादशी-नामस्मरणयोः तारकशक्तिं दर्शयन्।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि व्रतं त्रैलोक्यविश्रुतम् । सर्वपापप्रशमनं सर्वकामफलप्रदम् ॥ १ ॥
सनक उवाच । इदमन्यत् प्रवक्ष्यामि व्रतं त्रैलोक्यविश्रुतम् । सर्वपापप्रशमनं सर्वकामफलप्रदम् ॥
Verse 2
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां चैव योषिताम् । मोक्षदं कुर्वतां भक्त्या विष्णोः प्रियतरं द्विज ॥ २ ॥
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां चैव योषिताम् । मोक्षदं कुर्वतां भक्त्या विष्णोः प्रियतरं द्विज ॥
Verse 3
एकादशीव्रतं नाम सर्वाभीष्टप्रदं नृणाम् । कर्त्तव्यं सर्वथा विप्रविष्णुप्रीतिकरं यतः ॥ ३ ॥
एकादशीव्रतं नाम नृणां सर्वाभीष्टप्रदं भवति। अतः हे विप्र, विष्णोः प्रीतिकरं यतोऽस्ति, तस्मात् सर्वथा कर्तव्यम्॥
Verse 4
एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोपरि । यो भुंक्ते सोऽत्र पापीयान्परत्र नरकं व्रजेत् ॥ ४ ॥
एकादश्यां पक्षयोरुभयोः न भुञ्जीत। यः तत्र भुङ्क्ते स इह पापीयान् भवति, परत्र च नरकं व्रजेत्॥
Verse 5
उपवासफलं लिप्सुर्जह्याद्भुक्तिचतुष्टयम् । पूर्वापरदिने गत्रावहोरात्रं तु मध्यमे ॥ ५ ॥
उपवासफलं लिप्सुः भुक्तिचतुष्टयं जह्यात्। पूर्वापरदिने गात्रावहं त्यजेत्, मध्यमे तु अहोरात्रं निराहारः स्यात्॥
Verse 6
एकादशीदिने यस्तु भोक्तुमिच्छति मानवः । स भोक्तुं सर्वपापानि स्पृहयालुर्नसंशयः ॥ ६ ॥
एकादशीदिने यः मानवः भोक्तुमिच्छति, स निःसन्देहं सर्वपापानि भोक्तुं स्पृहयालुः॥
Verse 7
भवेद्दशम्यामेकाशीद्वादश्यां च मुनीश्वर । एकादश्यां निराहारो यदि मुक्तिमभीप्सति ॥ ७ ॥
मुनीश्वर, यदि मुक्तिमभीप्सति तर्हि दशम्यां एकाशी, द्वादश्यां च एकाशी; एकादश्यां तु निराहारो भवेत्॥
Verse 8
यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च । अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति तानि विप्र हरेश्वर । एकादश्यां निराहारो यदि मुक्तिमभीप्सति ॥ ८ ॥
यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च । अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति तानि विप्र हरेश्वर । एकादश्यां निराहारो यदि मुक्तिमभीप्सति ॥
Verse 9
यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च । अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति तानि च मुनीश्वर । एकादश्यां निराहारो यदि मुक्तिमभीप्सति ॥ ९ ॥
यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च । अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति तानि च मुनीश्वर । एकादश्यां निराहारो यदि मुक्तिमभीप्सति ॥
Verse 10
महापातकयुक्तो वायुक्तो वा सर्व पातकैः । एकादश्यां निराहारः स्थित्वा याति परां गतिम् ॥ १० ॥
महापातकयुक्तो वायुक्तो वा सर्वपातकैः । एकादश्यां निराहारः स्थित्वा याति परां गतिम् ॥
Verse 11
एकादशी महापुण्या विष्णोः प्रियतमा तिथिः । संसेव्या सर्वथा विप्रैः संसारच्छेदलिप्सुभिः ॥ ११ ॥
एकादशी महापुण्या विष्णोः प्रियतमा तिथिः । संसेव्या सर्वथा विप्रैः संसारच्छेदलिप्सुभिः ॥
Verse 12
दशम्यां प्रातरुत्थाय दन्तधावनपूर्वकम् । स्नापयेद्विधिवद्विष्णुं पूजयेत्प्रयतेन्द्रियः ॥ १२ ॥
दशम्यां प्रातरुत्थाय दन्तधावनपूर्वकम् । स्नापयेद्विधिवद्विष्णुं पूजयेत्प्रयतेन्द्रियः ॥
Verse 13
एकादश्यां निराहारो निगृहीतेन्द्रियो भवेत् । शयीत सन्निधौ विष्णोर्नारायणपरायणः ॥ १३ ॥
एकादश्यां निराहारः स्यात्, इन्द्रियाणि निगृह्य च। नारायणपरायणः सन् विष्णोः सन्निधौ रात्रिं शयीत॥
Verse 14
एकादश्यां तथा स्नात्वा संपूज्य च जनार्दनम् । गन्धपुष्पादिभिः सम्यक् ततस्त्वे वसुदीरयेत् ॥ १४ ॥
एकादश्यां स्नात्वा विधिवत् जनार्दनं संपूज्य। गन्धपुष्पादिभिः सम्यक् पूजयित्वा ततः ‘वसु’ इत्यादि जपेत्॥
Verse 15
एकादश्यां निराहारः स्थित्वाद्याहं परेऽहनि । भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत ॥ १५ ॥
एकादश्यां निराहारः स्थित्वा, अद्य परेऽहनि भोक्ष्यामि। पुण्डरीकाक्ष, अच्युत, मे शरणं भव॥
Verse 16
इमं मन्त्रं समुच्चाय देव देवस्य चक्रिणः । भक्तिभावेन तुष्टात्मा उपवासं समर्पयेत् ॥ १६ ॥
इमं मन्त्रं समुच्चार्य देवदेवस्य चक्रिणः। भक्तिभावेन तुष्टात्मा उपवासं समर्पयेत्॥
Verse 17
देवस्य पुरतः कुर्याज्जागरं नियतो व्रती । गीतैर्वाद्यैश्च नृत्यैश्च पुराणश्रवणादिभिः ॥ १७ ॥
देवस्य पुरतः नियतो व्रती जागरं कुर्यात्। गीतैर्वाद्यैश्च नृत्यैश्च पुराणश्रवणादिभिः॥
Verse 18
ततः प्रातः समुत्थाय द्वादशीदिवसे व्रती । स्नात्वा च विधिवद्विष्णुं पूजयत्प्रयतेन्द्रियः ॥ १८ ॥
ततः प्रातः समुत्थाय द्वादशीदिवसे व्रती । स्नात्वा च विधिवद्विष्णुं पूजयेत् प्रयतेन्द्रियः ॥
Verse 19
पञ्चामृतेन संस्नाप्य एकादश्यां जनार्द्दनम् । द्वादश्यां पयसा विप्र हरिसारुपप्यमश्नुते ॥ १९ ॥
पञ्चामृतेन संस्नाप्य एकादश्यां जनार्दनम् । द्वादश्यां पयसा विप्र हरिसारूप्यमश्नुते ॥
Verse 20
अज्ञानतिमिरान्धस्य व्रतेनानेन केशव । प्रसीद सुमुखो भूत्वा ज्ञानदृष्टिप्रदो भव ॥ २० ॥
अज्ञानतिमिरान्धस्य व्रतेनानेन केशव । प्रसीद सुमुखो भूत्वा ज्ञानदृष्टिप्रदो भव ॥
Verse 21
एवं विज्ञाप्य विप्रेन्द्र माधवं सुसमाहितः । ब्रह्मणान्भोजयेच्छक्त्या दद्याद्वै दक्षिणां तथा ॥ २१ ॥
एवं विज्ञाप्य विप्रेन्द्र माधवं सुसमाहितः । ब्राह्मणान् भोजयेच्छक्त्या दद्याद्वै दक्षिणां तथा ॥
Verse 22
ततः स्वबन्धुभिः सार्द्धं नारायणपरायणः । कृतपञ्चमहायज्ञः स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ २२ ॥
ततः स्वबन्धुभिः सार्द्धं नारायणपरायणः । कृतपञ्चमहायज्ञः स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥
Verse 23
एवं यः प्रयतः कुर्यात्पुण्यमेकादशीव्रतम् । स याति विष्णुभवनं पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ २३ ॥
एवं यः संयतः शुद्धचित्तः पुण्यमेकादशीव्रतं सम्यक् आचरति, स विष्णोर्भवनं याति, यतः पुनरावृत्तिः सुदुर्लभा।
Verse 24
उपवासव्रतपरो धर्मकार्यपरायणः । चाण्डालान्पतितांश्चैव नेक्षेदपि कदाचन ॥ २४ ॥
उपवासव्रतपरः धर्मकार्यपरायणः सन्, चाण्डालान् पतितांश्चैव कदाचनापि नेक्षेत।
Verse 25
नास्तिकान्भिन्नमर्योदान्निन्दकान्पिशुनांस्तथा । उपवास व्रतपरो नालपेच्च कदाचन ॥ २५ ॥
नास्तिकान् भिन्नमर्यादान् निन्दकान् पिशुनान् तथा; उपवासव्रतपरः कदाचन नालपेत्।
Verse 26
वृषलीसूतिपोष्टारं वृषलीपतिमेव च । अयाज्ययाजकं चैव नालपेत्सर्वदा व्रती ॥ २६ ॥
वृषलीसूतिपोष्टारं वृषलीपतिमेव च, अयाज्ययाजकं चैव व्रती सर्वदा नालपेत्।
Verse 27
कुण्डाशिनं गायकं च तथा देवलकाशिनम् । भिषजं काव्यकर्त्तारं देवद्विजविरोधिनम् ॥ २७ ॥
कुण्डाशिनं गायकं च देवलकाशिनं तथा, भिषजं काव्यकर्त्तारं देवद्विजविरोधिनं च वर्जयेत्।
Verse 28
परान्नलोलुपं चैव परस्त्रीनिरतं तथा । व्रतोपवासनिरतो वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत् ॥ २८ ॥
परान्नलोलुपः परस्त्रीनिरतः तथा व्रतोपवासनिरतः शुद्ध्यभावात् वाङ्मात्रेणापि भगवन्तं नार्चयेत्।
Verse 29
इत्येवमादिभिः शुद्धो वशी सर्वहिते रतः । उपवासपरो भूत्वा परां सिद्धिमवान्पुयात् ॥ २९ ॥
एवंविधैः साधनैः शुद्धः वशी सर्वहिते रतः उपवासपरः भूत्वा परां सिद्धिमवाप्नुयात्।
Verse 30
नास्ति गङ्गासमं तीर्थं नास्ति मातृसमोगुरुः । नास्तु विष्णुसमं दैवं तपो नानशनात्परम् ॥ ३० ॥
नास्ति गङ्गासमं तीर्थं नास्ति मातृसमो गुरुः। नास्ति विष्णुसमं दैवं तपो नानशनात्परम्।
Verse 31
नास्ति क्षमासमा माता नास्ति कीर्तिसमं धनम् । नास्ति ज्ञानसमो लाभो न च धर्म समः पिता ॥ ३१ ॥
नास्ति क्षमासमा माता नास्ति कीर्तिसमं धनम्। नास्ति ज्ञानसमो लाभो न च धर्मसमः पिता।
Verse 32
न विवेकसमो बन्धुनैकादश्याः परं व्रतम् । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् ॥ ३२ ॥
न विवेकसमो बन्धुः नैकादश्याः परं व्रतम्। अत्राप्युदाहराम्येतमितिहासं पुरातनम्।
Verse 33
संवादं भद्रशीलस्य तत्पितुर्गालवस्य च । पुरा हिगालवो नाम मुनिः सत्यपरायणः ॥ ३३ ॥
पुराकाले सत्यपरायणो मुनिर्गालवो नाम आसीत्। एष भद्रशीलस्य तत्पितुर्गालवस्य च संवादः॥
Verse 34
उवास नर्मदातीरे शान्तो दान्तस्तपोनिधिः । बहुवृक्षसमाकीर्णे गजभल्लुनिषेविते ॥ ३४ ॥
स नर्मदातीरे शान्तो दान्तस्तपोनिधिः उवास। बहुवृक्षसमाकीर्णे गजभल्लुनिषेविते देशे॥
Verse 35
सिद्धचारणगन्धर्व यक्षविद्याधरान्विते । कन्दमूलफलैः पूर्णे मुनिवृन्दनिषेदिते ॥ ३५ ॥
सिद्धचारणगन्धर्वयक्षविद्याधरान्विते। कन्दमूलफलैः पूर्णे मुनिवृन्दनिषेदिते (देशे)॥
Verse 36
गालवो नाम विप्रेन्द्रो निवासमकरोच्चिरम् । तस्याभवद्भद्रशील इति ख्यातः सुतो वशी ॥ ३६ ॥
गालवो नाम विप्रेन्द्रो तत्रोच्चिरं निवासमकरोत्। तस्य भद्रशील इति ख्यातः वशी सुतोऽभवत्॥
Verse 37
जांतिस्मरो महाभागो नारायणपरायणः । बालक्रीडनकालेऽपि भद्रशीलो महामतिः ॥ ३७ ॥
स जातिस्मरो महाभागो नारायणपरायणः। बालक्रीडनकालेऽपि भद्रशीलो महामतिः॥
Verse 38
मृदा च विष्णोः प्रतिमां कृत्वा पूजयते क्षणम् । वयस्यान्बोधयेच्चापि विष्णुः पूज्यो नरैः सदा ॥ ३८ ॥
मृदा विष्णोः प्रतिमां निर्माय यः क्षणमात्रमपि पूजयति, वयस्यान् अपि बोधयति—एतदर्थं विष्णुः सदा नरैः पूजनीय इति।
Verse 39
एकादशीव्रतं चैव कर्त्तव्यमपि पण्डितैः । एवं ते बोधितास्तेन शिशवोऽपि मुनीश्वर ॥ ३९ ॥
एकादशीव्रतं नूनं पण्डितैरपि कर्तव्यम्; तेनैवं बोधिताः, हे मुनीश्वर, शिशवोऽपि प्रबुद्धा अभवन्।
Verse 40
हरिं मृदैव निर्माय पृथक्संभूय वा मुदा । अर्चयन्ति महाभागा विष्णुभक्तिपरायणाः ॥ ४० ॥
हरिं मृदा एव निर्माय, अथवा पृथक् संभूय मुदा, महाभागा विष्णुभक्तिपरायणाः तं अर्चयन्ति।
Verse 41
नमस्कुर्वन्भद्रमतिर्विष्णवे सर्वविष्णवे । सर्वेषां जगतां स्वस्ति भूयादित्यब्रवीदिदम् ॥ ४१ ॥
भद्रमतिर्नमस्कृत्वा विष्णवे सर्वविष्णवे, इदं जगतां सर्वेषां स्वस्ति भूयादिति अब्रवीत्।
Verse 42
क्रीडाकाले मुहूर्तं वा मुहूर्तार्द्धमथापि वा । एकादशीति संकल्प्यव्रतं यच्छति केशवे ॥ ४२ ॥
क्रीडाकालेऽपि मुहूर्तं वा मुहूर्तार्धमथापि वा, ‘एकादशी’ इति संकल्प्य यः केशवे व्रतं यच्छति, तद्व्रतमस्यार्पितं भवति।
Verse 43
एवं सुचरितं दृष्ट्वा तनयं गालवो मुनिः । अपृच्छद्विस्मयाविष्टः समालिंग्य तपोनिधिः ॥ ४३ ॥
एवं स्वतनयस्य सुचरितं दृष्ट्वा तपोनिधिर्मुनिर्गालवः विस्मयाविष्टः तं समालिङ्ग्य अपृच्छत् ॥
Verse 44
गालव उवाच । भद्रशील महाभाग भद्रशीलोऽसि सुव्रत । चरितं मंगलं यत्ते योगिनामपि दुर्लभम् ॥ ४४ ॥
गालव उवाच—भद्रशील महाभाग सुव्रत, त्वं खलु भद्रशीलः; तव मङ्गलं चरितं योगिनामपि दुर्लभम् ॥
Verse 45
हरिपूजापरो नित्यं सर्वभूतहितेरतः । एकादशीव्रतपरो निषिद्धाचारवर्जितः । निर्द्धन्द्वो निर्ममः शान्तो हरिध्यानपरायाणः ॥ ४५ ॥
हरिपूजापरो नित्यं सर्वभूतहितेरतः। एकादशीव्रतपरो निषिद्धाचारवर्जितः। निर्द्वन्द्वो निर्ममो शान्तो हरिध्यानपरायणः ॥
Verse 46
एवमेतादृशी बुद्धिः कथं जातार्भकस्यते । विनापि महतां सेवां हरिभक्तिर्हि दुर्लभा ॥ ४६ ॥
एवमेतादृशी बुद्धिः कथं ते बालकस्यापि जाता। महतां सेवां विना अपि हरिभक्तिर्हि दुर्लभा ॥
Verse 47
स्वभावतो जनस्यास्य ह्यविद्याकामकर्मसु । प्रवर्त्तते मतिर्वत्स कथं तेऽलौकिकी कृतिः ॥ ४७ ॥
स्वभावतो जनस्य मतिर्वत्स अविद्याकामकर्मसु प्रवर्तते। तव तु कथं अलौकिकी कृतिः जाता ॥
Verse 48
सत्सङ्गेऽपि मनुष्याणां पूर्वपुण्यातिरेकतः । जायते भगवद्भक्तिस्तदहं विस्मयं गतः ॥ ४८ ॥
सत्सङ्गेऽपि मनुष्याणां पूर्वपुण्यातिरेकतः । जायते भगवद्भक्तिस्तदहं विस्मयं गतः ॥
Verse 49
पृच्छामि प्रीतिमापन्नस्तद्भवान्वक्तुमर्हति । भद्रशीलो मुनिश्रेष्टः पित्रैवं सुविकल्पितैः ॥ ४९ ॥
पृच्छामि प्रीतिमापन्नस्तद्भवान्वक्तुमर्हति । भद्रशीलो मुनिश्रेष्टः पित्रैवं सुविकल्पितैः ॥
Verse 50
जातिस्मरः सुकृतात्मा हृष्टप्रहसिताननः । स्वानभ्रुतं यथाव्रतं सर्वं पित्रे न्यवेदयत् ॥ ५० ॥
जातिस्मरः सुकृतात्मा हृष्टप्रहसिताननः । स्वानभ्रुतं यथाव्रतं सर्वं पित्रे न्यवेदयत् ॥
Verse 51
भद्रशील उवाच । श्रृणु तात मुनिश्रेष्ट ह्यनुभूतं मया पुरा । जातिस्मरत्वाज्जानामि यमेन परिभाषितम् ॥ ५१ ॥
भद्रशील उवाच । श्रृणु तात मुनिश्रेष्ट ह्यनुभूतं मया पुरा । जातिस्मरत्वाज्जानामि यमेन परिभाषितम् ॥
Verse 52
एतच्छ्रत्वा महाभागो गालवो विस्मयोन्वितः । उवाच प्रीतिमापन्नो भद्रशीलं महामतिम् ॥ ५२ ॥
एतच्छ्रत्वा महाभागो गालवो विस्मयोन्वितः । उवाच प्रीतिमापन्नो भद्रशीलं महामतिम् ॥
Verse 53
गालव उवाच । कस्त्वं पूर्वं महाभाग किमुक्तं च यमेन ते । कस्य वा केन वा हेतोस्तत्सर्वं वक्तुमर्हसि ॥ ५३ ॥
गालव उवाच । हे महाभाग, त्वं पूर्वं कः आसीः? यमेन ते किं चोक्तम्? कस्य वा केन वा हेतोः एतत्सर्वं जातम्? तत्सर्वं मे विस्तरेण वक्तुमर्हसि ॥
Verse 54
भद्रशील उवाच । अहमासं पुरा तात राजा सोमकुलोद्भवः । धर्मकीर्तिरिति ख्यातो दत्तात्रेयेण शासितः ॥ ५४ ॥
भद्रशील उवाच । हे तात, अहं पुरा सोमकुलोद्भवो राजा आसीम्; धर्मकीर्तिरिति ख्यातः, दत्तात्रेयेणोपदिष्टः शासितश्च ॥
Verse 55
नव वर्षसहस्त्राणि महीं कृत्स्त्रमपालयम् । अधर्माश्च तथा धर्मा मया तु बहवः कृताः ॥ ५५ ॥
नववर्षसहस्राणि अहं कृत्स्नां महीम् अपालयम्; मया तु बहवो धर्मा अधर्माश्च कृताः ॥
Verse 56
ततः श्रिया प्रमत्तोऽहं बह्वधर्मम कारिषम् । पाषण्डजनसंसर्गात्पाषण्डचरितोऽभवम् ॥ ५६ ॥
ततः श्रिया प्रमत्तोऽहं बह्वधर्मम् अकारिषम्; पाषण्डजनसंसर्गात् पाषण्डचरितोऽभवम् ॥
Verse 57
पुरार्जितानि पुण्यानि मया तु सुबहून्यपि । पाषण्डैर्बाधितोऽहं तु वेदमार्गं समत्यजम् ॥ ५७ ॥
पुरार्जितानि पुण्यानि मया तु सुबहून्यपि; पाषण्डैर्बाधितोऽहं वेदमार्गं समत्यजम् ॥
Verse 58
मखाश्च सर्वे विध्वस्ता कूटयुक्तिविदा मया । अधर्मनिरतं मां तु दृष्ट्वा महेशजाः प्रजाः ॥ ५८ ॥
मया कूटयुक्तिविदा सर्वे मखाः विध्वस्ताः। अधर्मनिरतं मां दृष्ट्वा महेशजाः प्रजाः अपि अधर्ममार्गे प्रवृत्ताः॥
Verse 59
सदैव दुष्कृतं चक्रुः षष्टांशस्तत्रमेऽभवत् । एवं पापसमाचारो व्यसनाभिरतः सदा ॥ ५९ ॥
सदैव दुष्कृतं चक्रुः; तत्र मे षष्टांशः अभवत्। एवं पापसमाचारः सदा व्यसनाभिरतः आसीत्॥
Verse 60
मृगयाभिररतो भूत्वा ह्येकदा प्राविशं वनम् । ससैन्योऽहं वने तत्र हत्वा बहुविधान्मृगान् ॥ ६० ॥
मृगयाभिरतः भूत्वा हि एकदा अहं वनं प्राविशम्। तत्र वने ससैन्यः अहं बहुविधान् मृगान् हत्वा॥
Verse 61
क्षुत्तृट्परिवृतः श्रांतो रेवातीरमुपागमम् । रवितीक्ष्णातपक्लांतो रेवायां स्नानमाचरम् ॥ ६१ ॥
क्षुत्तृट्परिवृतः श्रान्तः रेवातीरम् उपागमम्। रवितीक्ष्णातपक्लान्तः रेवायां स्नानम् आचरम्॥
Verse 62
अदृष्टसैन्य एकाकी पीड्यमानः क्षुधा भृशम् ॥ ६२ ॥
अदृष्टसैन्यः एकाकी क्षुधा भृशं पीड्यमानः आसीत्॥
Verse 63
समेतास्तत्र ये केचिद्रेवातीरनिवासिनः । एकादशीव्रतपरा मया दृष्ट्वा निशामुखे ॥ ६३ ॥
तत्र निशामुखे मया रेवातीरनिवासिनः केचिद् जनाः समेताः दृष्टाः, ये एकादशीव्रतपराः सन्ति ॥
Verse 64
निराहारश्च तत्राहमेकाकी तज्जनैः सह । जागरं कृतवांश्वापि सेनया रहितो निशि ॥ ६४ ॥
तत्राहं निराहारः, एकाकी सन् अपि तैर्जनैः सह स्थितः; निशि च सेनाविहीनोऽपि जागरं कृतवान्, न शयितवान् ॥
Verse 65
अध्वश्रमपरिश्रांतः क्षुत्पिपासाप्रपीडितः । तत्रैव जागरान्तेऽहं तातपंचत्वमागतः ॥ ६५ ॥
अध्वश्रमपरिश्रान्तः क्षुत्पिपासाभ्यां प्रपीडितः; तत्रैव जागरान्ते, हे तात, अहं पञ्चत्वमागतः ॥
Verse 66
ततो यमभटैर्बद्धो महादंष्ट्राभयंकरैः । अनेकक्लेशसंपन्नमार्गेणाप्तो यमांतिकम् । दंष्ट्राकरालवदनमपश्यं समवर्तिनम् ॥ ६६ ॥
ततः यमभटैर्महादंष्ट्राभयंकरैर्बद्धोऽहं, अनेकक्लेशपूर्णमार्गेण नीतो यमान्तिकम्; तत्र दंष्ट्राकरालवदनं समवर्तिनं ददर्श ॥
Verse 67
अथ कालिश्चित्रगुप्तमाहूयेदमभाषत । अस्य शिक्षाविधानं च यथावद्वद पंडित ॥ ६७ ॥
अथ कालिः चित्रगुप्तमाहूयेदमभाषत— “अस्य शिक्षाविधानं यथावद् वद, हे पण्डित” इति ॥
Verse 68
एवमुक्तश्चित्रगुप्तो धर्मराजेन सत्तम । चिरं विचारयामास पुनश्चेदमभाषत ॥ ६८ ॥
एवं धर्मराजेनोक्तश्चित्रगुप्तः सत्तम । चिरं विचार्य पुनरेवमिदं वचोऽब्रवीत् ॥ ६८ ॥
Verse 69
असौ पापरतः सत्यं तथापि श्रृणु धर्मप । एकादश्यां निराहारः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ६९ ॥
असौ पापरतः सत्यं तथापि शृणु धर्मप । एकादश्यां निराहारः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ६९ ॥
Verse 70
एष रेवातटे रम्ये निराहारो हरेर्दिने । जागरं चोपवासं च कृत्वा निष्पापतां गतः ॥ ७० ॥
एष रेवातटे रम्ये निराहारो हरेर्दिने । जागरं चोपवासं च कृत्वा निष्पापतां गतः ॥ ७० ॥
Verse 71
यानि कानि च पापानि कृतानि सुबहूनि च । तानि सर्वाणि नष्टानि ह्युपवासप्रभावतः ॥ ७१ ॥
यानि कानि च पापानि कृतानि सुबहूनि च । तानि सर्वाणि नष्टानि ह्युपवासप्रभावतः ॥ ७१ ॥
Verse 72
एवमुक्तो धर्मराजश्चित्रगुप्तेन धीमता । ननाम दंडवद्भूमौ ममाग्रे सोऽनुकंपितः ॥ ७२ ॥
एवं चित्रगुप्तेन धीमता धर्मराजोऽभिभाषितः । अनुकम्पितो ममाग्रे दण्डवद्भूमौ ननाम सः ॥ ७२ ॥
Verse 73
पूजयामास मां तत्र भक्तिभावेन धर्मराट् । ततश्च स्वभटान्सर्वानाहूयेदमुवाच ह ॥ ७३ ॥
तत्र धर्मराट् भक्तिभावेन मां सम्यक् पूजयामास। ततः स्वभटान् सर्वान् आहूय इदं वचनम् उवाच॥
Verse 74
धर्मराज उवाच । श्रृणुध्वं मद्वचो दूता हितं वक्ष्याम्यनुत्तममम् । धर्ममार्गरतान्मर्त्यान्मानयध्वं ममान्तिकम् ॥ ७४ ॥
धर्मराज उवाच—हे दूता, मद्वचः शृणुत; अहं हितम् अनुत्तमं वक्ष्यामि। धर्ममार्गरतान् मर्त्यान् मानयित्वा ममान्तिकम् आनयत॥
Verse 75
ये विष्णुपूजनरताः प्रयताः कृतज्ञाश्चैकादशीव्रतपरा विजितेन्द्रियाश्च । नारायणाच्युतहरे शरणं भवेति शान्ता वदन्ति सततं तरसा त्यजध्वम् ॥ ७५ ॥
ये विष्णुपूजनरताः प्रयताः कृतज्ञाः, एकादशीव्रतपराः विजितेन्द्रियाश्च; ते नित्यं शान्ता वदन्ति—‘नारायणाच्युतहरे शरणं भवेत्’—अतः शीघ्रं परित्यजध्वम्॥
Verse 76
नारायणाच्युत जनार्दन कृष्ण विष्णो पद्मेश पद्मजपितः शिव शंकरेति । नित्यं वदंत्यखिललोक हिताः प्रशान्ता दूरद्भटास्त्यजता तान्न ममैषु शिक्षा ॥ ७६ ॥
‘नारायणाच्युत जनार्दन कृष्ण विष्णो पद्मेश, शिव शंकरे’ इति; अखिललोकहिताः प्रशान्ता मुनयः नित्यं नामानि जपन्ति। ये तान् सत्पुरुषान् दूरात् परित्यज्य तिष्ठन्ति, तेषु मम न शिक्षा॥
Verse 77
नारायणार्पितकृतान्हरिभक्तिभजः स्वाचारमार्गनिरतान् गुरुसेवकांश्च । सत्पात्रदान निरतांश्च सुदीनपालान्दूतास्त्यजध्वमनिशं हरिनामसक्तान् ॥ ७७ ॥
नारायणार्पितकृतान् हरिभक्तिभाजः, स्वाचारमार्गनिरतान् गुरुसेवकांश्च; सत्पात्रदाननिरतान् सुदीनपालान्, दूताः, त्यजध्वम् अनिशं हरिनामसक्तान्॥
Verse 78
पाषंडसङ्गरहितान्द्विजभक्तिनिष्ठान्सत्संगलोलुपतरांश्च तथातिथेयान् । शंभौ हरौ च समबुद्धिमतस्तथैव दूतास्त्यजध्वमुपकारपराञ्जनानाम् ॥ ७८ ॥
हे दूताः, पाषण्डसङ्गरहितान् द्विजभक्तिनिष्ठान् सत्सङ्गलोलुपतरान् अतिथिपूजनपरान्, शम्भौ हरौ च समबुद्ध्या समादरवन्तश्च जनान् सेवध्वम्; उपकारपराञ्जनानां सङ्गं त्यजध्वम् ॥
Verse 79
ये वर्जिता हरिकथामृतसेवनैश्च नारायणस्मृतिपरायणमानसैश्च । विप्रेद्रपादजलसेचनतोऽप्रहृष्टांस्तान्पापिनो मम भटा गृहमानयध्वम् ॥ ७९ ॥
मम भटाः, ये हरिकथामृतसेवनात् वर्जिताः, नारायणस्मृतिपरायणमानसैश्च न युक्ताः, विप्रेन्द्रपादजलसेचनतोऽपि न प्रहृष्टाः—तान् पापिनो मम गृहं समानयध्वम् ॥
Verse 80
ये मातृतातपरिभर्त्सनशीलिनश्च लोकद्विषो हितजनाहितकर्मणश्च । देवस्वलोभनिरताञ्जननाशकर्तॄनत्रानयध्वमपराधपरांश्च दूताः ॥ ८० ॥
हे दूताः, ये मातृतातपरिभर्त्सनशीलिनः, लोकद्विषः, हितजनाहितकर्मणः, देवस्वलोभनिरताः, जननाशकर्तारः, अपराधपराश्च—तान् अत्र प्रसाह्य आनयध्वम् ॥
Verse 81
एकादशीव्रतपराङ्मुखमुग्रशीलं लोकापवादनिरतं परनिंदकं च । ग्रामस्य नाशकरमुत्तमवैरयुक्तं दूताः समानयत विप्रधनेषु लुब्धम् ॥ ८१ ॥
एकादशीव्रतपराङ्मुखं उग्रशीलं लोकापवादनिरतं परनिन्दकं च, ग्रामस्य नाशकरम् उत्तमवैरयुक्तं, विप्रधनेषु लुब्धं नरं दूताः समानयन् ॥
Verse 82
ये विष्णुभक्तिविमुखाः प्रणमंति नैव नारायणं हि शरणागतपालकं च । विष्ण्वालयं च नहि यांति नराः सुमूर्खास्तानानयध्वमतिपापरतान्प्रसाह्य ॥ ८२ ॥
ये विष्णुभक्तिविमुखाः नारायणं शरणागतपालकं न प्रणमन्ति, विष्ण्वालयं च न यान्ति सुमूर्खा नराः; अतिपापरतान् तान् प्रसाह्य आनयध्वं दूताः ॥
Verse 83
एवं श्रुतं यदा तत्र यमेन परिभाषितम् । मयानुतापदग्धेन स्मृतं तत्कर्म निंदितम् ॥ ८३ ॥
एवं तत्र यमेन परिभाषितं श्रुत्वा मयानुतापदग्धेन स्वकृतं निन्दितं कर्म स्मृतम् ॥
Verse 84
असत्कर्मानुतापेन सद्धर्मश्रवणेन च । तत्रैव सर्वपापानि निःशेषाणि गतानि मे ॥ ८४ ॥
असत्कर्मानुतापेन सद्धर्मश्रवणेन च तत्रैव मे सर्वपापानि निःशेषाणि विनिर्गतानि ॥
Verse 85
पापशेषाद्विनिर्मुक्तं हरिसारुप्यतां गतम् । सहस्रसूर्यसंकाशं प्रणनाम यमश्च तम् ॥ ८५ ॥
पापशेषाद्विनिर्मुक्तो हरिसारूप्यतां गतः । सहस्रसूर्यसंकाशं तं यमोऽपि प्रणनाम ह ॥
Verse 86
एवं दृष्ट्वा विस्मितास्ते यमदूता भयोत्कटाः । विश्वासं परमं चक्रुर्यमेन परिभाषिते ॥ ८६ ॥
एवं दृष्ट्वा विस्मिता भीताः यमदूताः सुदारुणम् । यमेन परिभाषिते परमं विश्वासं चक्रिरे ॥
Verse 87
ततः संपूज्य मां कालो विमानशतसंकुलम् । सद्यः संप्रेषयामास तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ८७ ॥
ततः कालः सम्यक् संपूज्य मां विमानशतसंकुलम् । सद्य एव संप्रेषयामास तद्विष्णोः परमं पदम् ॥
Verse 88
विमानकोटिभिः सार्द्धं सर्वभोगसमन्वितैः । कर्मणा तेन विप्रर्षे विष्णुलोके मयोषितम् ॥ ८८ ॥
हे विप्रर्षे, तेनैव पुण्यकर्मणा विमानकोटिभिः सार्धं सर्वभोगसमन्वितैः सह मया विष्णुलोके निवासः कृतः ॥ ८८ ॥
Verse 89
कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । स्थित्वा विष्णुपदं पश्चादिंद्रलोकमुपगमम् ॥ ८९ ॥
कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च विष्णुपदे स्थित्वा पश्चादिन्द्रलोकमुपागमम् ॥ ८९ ॥
Verse 90
तत्रापि सर्वभोगाढ्यः सर्वदेवनमस्कृतः । तावत्कालं दिविस्थित्वा ततो भूमिमुपागतः ॥ ९० ॥
तत्रापि सर्वभोगाढ्यः सर्वदेवनमस्कृतः । तावत्कालं दिवि स्थित्वा ततो भूमिमुपागतः ॥ ९० ॥
Verse 91
अत्रापि विष्णुभक्तानां जातोऽहं भवतां कुले । जातिस्मरत्वाडज्जानामि सर्वमेतन्मुनीश्वर ॥ ९१ ॥
अत्रापि विष्णुभक्तानां कुलेऽहं जातः; जातिस्मरत्वात् सर्वमेतन्मुनीश्वर जानामि ॥ ९१ ॥
Verse 92
तस्माद्विष्ण्वर्चनोद्योगं करोमि सह बालकैः । एकादशीव्रतमिदमिति न ज्ञातवान्पुरा ॥ ९२ ॥
तस्माद्विष्ण्वर्चनोद्योगं करोमि सह बालकैः; एकादशीव्रतमिदमिति न ज्ञातवान् पुरा ॥ ९२ ॥
Verse 93
जातिस्मृतिप्रभावेण तज्ज्ञातं सांप्रतं मया । अत्र स्वेनापि यत्कर्म कृतं तस्य फलं त्विदम् ॥ ९३ ॥
जातिस्मृतिप्रभावेण तदिदानीं मया ज्ञातम्। अत्र स्वेन यत्कर्म कृतं तस्यैव फलमिदम्॥
Verse 94
एकादशीव्रतं भक्त्या कुर्वतां किमुत प्रभो । तस्माच्चरिष्ये विप्रेंद्र शुभमेकादशीव्रतम् ॥ ९४ ॥
एकादशीव्रतं भक्त्या कुर्वतां किमुत प्रभो। तस्माच्चरिष्ये विप्रेन्द्र शुभमेकादशीव्रतम्॥
Verse 95
विष्णुपूजां चाहरहः परमस्थानकांक्षया । एकादशीव्रतं यत्तु कुर्वंति श्रद्धया नराः ॥ ९५ ॥
विष्णुपूजां चाहरहः परमस्थानकाङ्क्षया। एकादशीव्रतं यत्तु कुर्वन्ति श्रद्धया नराः॥
Verse 96
तेषां तु विष्णुभवनं परमानंददायकम् । एवं पुत्रवचः श्रुत्वा संतुष्टो गालवो मुनिः ॥ ९६ ॥
तेषां तु विष्णुभवनं परमानन्ददायकम्। एवं पुत्रवचः श्रुत्वा सन्तुष्टो गालवो मुनिः॥
Verse 97
अवाप परमां तुष्टिं मनसा चातिहर्षितः । मज्जन्म सफलं जातं मद्धंशः पावनीकृतः ॥ ९७ ॥
अवाप परमां तुष्टिं मनसा चातिहर्षितः। मज्जन्म सफलं जातं मद्धंशः पावनीकृतः॥
Verse 98
यतस्त्वं मद्गृहे जातो विष्णुभक्तिपरायणः । इति संतुष्टचित्तस्तु तस्य पुत्रस्य कर्मणा ॥ ९८ ॥
यतोऽसि मम गृहे जातो विष्णुभक्तिपरायणः—इति मनसि निधाय स तस्य पुत्रस्य सदाचारात् अन्तःकरणेन संतुष्टोऽभवत् ॥
Verse 99
हरिपूजाविधानं च यथावत्समबोधयत् । इत्येतत्ते मुनिश्रेष्ट यथावत्कथितं मया । संकोचविस्तराभ्यां च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ९९ ॥
हरिपूजाविधानं च यथावत् समबोधयत्। एवं मुनिश्रेष्ठ, संक्षेपविस्तराभ्यां यथावत् सर्वं मया कथितम्; किमन्यत् श्रोतुमिच्छसि ॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames food as a locus where sins ‘cling’ (pāpa-āśraya), so abstention on Ekādaśī is presented as a direct method of pāpa-kṣaya. The narrative proof is Dharmakīrti: despite extensive wrongdoing, the single Ekādaśī fast with vigil is accepted by Citragupta as sufficient to nullify accumulated sin, leading to release and ascent.
A three-day discipline is emphasized: (1) Daśamī—rise early, cleanse, bathe and worship Viṣṇu; take only one meal (avoid rich indulgence). (2) Ekādaśī—complete fast, sense-restraint, devotion to Nārāyaṇa, and night vigil before the Deity with devotional practices. (3) Dvādaśī—bathe, worship Viṣṇu again, then complete the vow through brāhmaṇa-feeding/dakṣiṇā and only afterward eat with restraint.
It supplies narrative adjudication: Citragupta’s assessment and Yama’s decree operationalize the doctrine that Ekādaśī observance overrides prior demerit. Yama’s messenger-instructions become a moral taxonomy—who is protected (Hari-bhaktas devoted to nāma, guru-sevā, dāna) and who is liable (revilers of parents, anti-devotional, violent, greedy)—thereby converting ritual teaching into enforceable ethical categories.