Pūrṇimā-vrata (Lakṣmī–Nārāyaṇa-vrata): Observance, Moon Arghya, and Annual Udyāpana
सनकः नारदं ‘पूर्णिमाव्रतम्’ उपदिशति—पापहं शोकनाशनं दुष्टस्वप्न-ग्रहपीडाहरं च। मार्गशीर्षशुक्लपूर्णिमायां शौच-दन्तधावन-स्नान-श्वेतवस्त्र-आचमनपूर्वकं नारायणस्मरणं कृत्वा संकल्पेन लक्ष्मीनारायणपूजनं, उपचार-कीर्तन-पाठादि च। चतुरस्रस्थण्डिले घृत-तिलैः पुरुषसूक्तानुगुणं होमः, अनन्तरं शान्तिसूक्तेन शमनम्। पूर्णिमादिने उपवासः, श्वेतपुष्प-अक्षतैश्चन्द्राय अर्घ्यं, रात्रौ जागरणं पाषण्डवर्जनं च। प्रातः पुनः पूजनं, ब्राह्मणभोजनं, ततः गृहिणां भोजनम्। एतद्व्रतं मासे मासे संवत्सरं कृत्वा, कार्तिके उद्यापने अलङ्कृतमण्डपे सर्वतोभद्रमण्डल-कुम्भस्थापन-पञ्चामृताभिषेकादि, गुरवे प्रतिमादानं दक्षिणासहितं, ब्राह्मणतर्पणं, तिलदान-तिलहोमश्च—समृद्धिं दत्त्वा अन्ते विष्णुलोकप्रदं भवति।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । अन्यद्व्रतवरं वक्ष्य श्रृणुष्व मुनिसत्तम । सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदुःखनिबर्हणम् ॥ १ ॥
सनक उवाच—अन्यद् व्रतवरं वक्ष्ये; शृणुष्व मुनिसत्तम। सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदुःखनिबर्हणम् ॥
Verse 2
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां योषितां तथा । समस्तकामफलदं सर्वव्रतफलप्रदम् ॥ २ ॥
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां योषितां तथा। समस्तकामफलदं सर्वव्रतफलप्रदम् ॥
Verse 3
दुःस्वन्पनाशनं धर्म्यं दुष्टग्रहनिवारणम् । सर्वलोकेषु विख्यातं पूर्णिमाव्रतमुत्तम् । येन चीर्णेन पापानां राशिकोटिः प्रशाम्यति ॥ ३ ॥
दुःस्वप्ननाशनं धर्म्यं दुष्टग्रहनिवारणम्। सर्वलोकेषु विख्यातं पूर्णिमाव्रतमुत्तमम्। येन चीर्णेन पापानां राशिकोटिः प्रशाम्यति ॥
Verse 4
मार्गशीर्षे सितेपक्षे पूर्णायां नियतः शुचिः । स्नानं कुर्याद्यथाचारं दन्तधावनपूर्वकम् ॥ ४ ॥
मार्गशीर्षे सितपक्षे पूर्णिमायां नियतः शुचिः। दन्तधावनपूर्वकं यथाचारं स्नानं कुर्यात् ॥
Verse 5
शुक्लाम्बरधरः शुद्धो गृहमागगत्य वाग्यतः । प्रक्षाल्य पादावाचम्य स्मरत्रारायणं प्रभुम् ॥ ५ ॥
शुक्लवस्त्रधरो विशुद्धः, गृहं प्रत्यागत्य वाग्यतः सन्, पादौ प्रक्षाल्य आचम्य च, प्रभुं नारायणं स्मरेत्।
Verse 6
नित्यं देवार्चनं कृत्वा पश्वात्संकल्पपूर्वकम् । लक्ष्मी नारायणं देवमर्चयेद्भक्तिभावतः ॥ ६ ॥
नित्यं देवार्चनं कृत्वा, पश्चात् संकल्पपूर्वकम्। लक्ष्मीनारायणं देवं भक्तिभावेन अर्चयेत्॥
Verse 7
आवाहनासनाद्यैश्च गन्धपुष्पादिभिर्व्रती । नमो नारायणायेति पूजयेद्भक्तितत्परः ॥ ७ ॥
आवाहनासनाद्यैश्च गन्धपुष्पादिभिः व्रती। ‘नमो नारायणाय’ इति भक्तितत्परः पूजयेत्॥
Verse 8
गीतैर्वाद्यैश्च नृत्यैश्च पुराणपठनादिभिः । स्तोत्रैर्वाराधयेद्देवं व्रतकृत्सुसमाहितः ॥ ८ ॥
गीतैर्वाद्यैश्च नृत्यैश्च पुराणपठनादिभिः। स्तोत्रैश्च देवम् आराधयेत् व्रतकृत् सुसमाहितः॥
Verse 9
देवस्य पुरतः कृत्वा स्थण्डिलं चतुरस्रेकम् । अरत्निमात्रं तत्रान्गिं स्थापयेद्गृह्यमार्गतः । आज्यभागान्तर्पयन्तं कृत्वा पुरुषसूक्ततः । चरणा च तिलैश्वापि घृतेन जुहुयात्तथा ॥ ९ ॥
देवस्य पुरतः चतुरस्रं स्थण्डिलं कृत्वा, अरत्निमात्रं तत्र वह्निं गृह्यमार्गतः स्थापयेत्। आज्यभागान् पुरुषसूक्ततः जुह्वा, तिलैश्च घृतेन च यथाविधि होमं कुर्यात्॥
Verse 10
एकवारं द्विवारं वात्रिवारं वापि शक्तितः । होमं कुर्यात्प्रयत्नेन सर्वपापनिवृत्तये ॥ १० ॥
यथाशक्तिरेकवारं द्विवारं त्रिवारं वा प्रयत्नेन होमं कुर्यात्, सर्वपापनिवृत्तये॥
Verse 11
प्रायश्चित्तादिकं सर्वं स्वगृह्योक्तविधानतः । समाप्य होमं विधिवच्छान्तिसूक्तं जपेद्रुधः ॥ ११ ॥
स्वगृह्यसूत्रोक्तविधानतः प्रायश्चित्तादिकं सर्वं समाप्य, विधिवत् होमं कृत्वा, ततः शान्तिसूक्तं सम्यग् जपेत्॥
Verse 12
पश्चाद्देवं समागत्य पुनः पूजां प्रकल्पयेत् । तथोपवासं देवाय ह्यर्पयेद्भक्तिसंयुतः ॥ १२ ॥
पश्चात् पुनर्देवं समागत्य पुनः पूजां प्रकल्पयेत्; भक्तिसंयुतः उपवासं च देवाय समर्पयेत्॥
Verse 13
पौर्णमास्यां निराहारः स्थित्वा देव तवाज्ञया । भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष परेऽह्नि शरणं भव ॥ १३ ॥
पौर्णमास्यां निराहारः स्थित्वा, देव तवाज्ञया; भोक्ष्यामि परेऽह्नि पुण्डरीकाक्ष, शरणं भव॥
Verse 14
इति विज्ञाप्य देवायह्यर्घ्यं दद्यात्तथैन्दवे । जानुभ्यामवनीं गत्वा शुक्लपुष्पाक्षतान्वितः ॥ १४ ॥
इति देवं विज्ञाप्य, ऐन्दवेऽर्घ्यं दद्यात्; जानुभ्यामवनीं गत्वा शुक्लपुष्पाक्षतान्वितः॥
Verse 15
क्षीरोदार्णवसंभूत अत्रिगोत्रसमुद्भव । ग्रहाणार्घ्यं मया दत्तं रोहिणीनायक प्रभो । एवमर्घ्यं प्रदायेन्दोः प्रार्थयेत्प्राञ्जलिस्ततः ॥ १५ ॥
क्षीरोदार्णवसमुद्भव, अत्रिगोत्रसमुद्भव, रोहिणीनायक प्रभो—मया दत्तमर्घ्यं गृहाण। एवं चन्द्रायार्घ्यं प्रदाय ततः प्राञ्जलिः सन् प्रार्थयेत्॥
Verse 16
तिष्टन्पूर्वमुखो भूत्वा पश्यन्निन्दुं च नारद ॥ १६ ॥
पूर्वमुखः स्थित्वा, इन्दुं पश्य, हे नारद॥
Verse 17
नमः शुक्लांशवे तुभ्यं द्विजराजाय ते नमः । रोहिणीपतये तुभ्यं लक्ष्मीभ्रात्रे नमोऽस्तु ते ॥ १७ ॥
शुक्लांशवे तुभ्यं नमः; द्विजराजाय ते नमः। रोहिणीपतये तुभ्यं नमः; लक्ष्मीभ्रात्रे नमोऽस्तु ते॥
Verse 18
ततश्च जागरं कुर्यात्पुराणश्रवणादिभिः । जितेन्द्रियश्च संशुद्धः पाषण्डालोकवर्जितः ॥ १८ ॥
ततः पुराणश्रवणादिभिः जागरं कुर्यात्। जितेन्द्रियः संशुद्धः पाषण्डालोकवर्जितश्च भवेत्॥
Verse 19
ततः प्रातः प्रकुर्वीत स्वाचारं च यथाविधि । पुनः संपूजयेद्देवं यथाविभवविस्तरम् ॥ १९ ॥
ततः प्रातः स्वाचारं यथाविधि प्रकुर्वीत। पुनश्च देवं यथाविभवविस्तरं संपूजयेत्॥
Verse 20
ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या ततश्च प्रयतो नरः । बन्धुभृत्यादिभिः सार्धं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ २० ॥
यथाशक्ति ब्राह्मणान् भोजयेत्; ततः प्रयतः संयतः सन् बन्धुभृत्यादिभिः सह स्वयं भुञ्जीत, वाग्यतः।
Verse 21
एवं पौषादिमासेषु पूर्णमास्यामुपोषितः । अर्चयेद्भक्तिसंयुक्तो नारायणमनायमम् ॥ २१ ॥
एवं पौषादिमासेषु पूर्णमास्याम् उपोषितः, भक्तिसंयुक्तः अनायमं नारायणम् अर्चयेत्।
Verse 22
एवं संवत्सरं कृत्वा कार्तिक्यां पूर्णिमादिने । उद्यापनं प्रकुर्वीत तद्विधानं वदामि ते ॥ २२ ॥
एवं संवत्सरं कृत्वा कार्तिक्यां पूर्णिमादिने, उद्यापनं प्रकुर्वीत; तद्विधानं वदामि ते।
Verse 23
मण्डपं कारयेद्दिव्यं चतुरस्त्रं सुमङ्गलम् । शोभितं पुष्पमालाभिर्वितानध्वजराजितम् ॥ २३ ॥
दिव्यं चतुरस्त्रं सुमङ्गलं मण्डपं कारयेत्, पुष्पमालाभिः शोभितं वितानध्वजराजितम्।
Verse 24
बहुदापसमाकीर्णं किङ्किणीजालशोभितम् । दर्पंणैश्चामरैश्चैव कलशैश्च समावृतम् ॥ २४ ॥
बहुधा पाशसमाकीर्णं किङ्किणीजालशोभितम्, दर्पणैश्चामरैश्चैव कलशैश्च समावृतम्।
Verse 25
तन्मध्ये सर्वतोभद्रं पञ्चवर्णविराजितम् । जलपूर्णं ततः कुम्भं न्यसेत्तस्योपरि द्विज ॥ २५ ॥
तन्मध्ये सर्वतोभद्रं पञ्चवर्णविराजितं विन्यस्य, तदुपरि जलपूर्णं कुम्भं द्विजो न्यसेत्।
Verse 26
पिधाय कुम्भं वस्त्रेण सुसूक्ष्मेणाति शोभितम् । हेम्ना वा रजतेनापि तथा ताम्रेण वा द्विज । लक्ष्मीनारायणं देवं कृत्वा तस्योपरि न्यसेत् ॥ २६ ॥
कुम्भं सुसूक्ष्मेणातिशोभितेन वस्त्रेण पिधाय, हेम्ना वा रजतेन वा ताम्रेण वा; तस्योपरि लक्ष्मीनारायणं देवं कृत्वा न्यसेत्, हे द्विज।
Verse 27
पञ्चामृतेन संस्नाप्याभ्यर्च्यगन्धादिभिः क्रमात् । भक्ष्मैर्भोज्यादिनैवेद्यैर्भक्तितः संयतेन्द्रियः ॥ २७ ॥
पञ्चामृतेन देवम् अभिषिच्य, गन्धादिभिः क्रमात् अभ्यर्च्य; संयतेन्द्रियो भक्त्या भक्ष्यभोज्यादि नैवेद्यं समर्पयेत्।
Verse 28
जागरं च तथा कुर्यार्त्सम्यक्छ्ररद्धासमन्वितः । परेऽह्नि प्रातर्विधिवत्पूर्ववद्विष्णुमर्चयेत् ॥ २८ ॥
तथैव श्रद्धासमन्वितः सम्यक् जागरं कुर्यात्; परेऽह्नि प्रातः पूर्ववत् विधिवत् विष्णुमर्चयेत्।
Verse 29
आचार्याय प्रदातव्या प्रतिमा दक्षिणान्विता । ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या विभवे सत्यवारितम् ॥ २९ ॥
आचार्याय दक्षिणासहितां प्रतिमां प्रदद्यात्; शक्त्या ब्राह्मणान् भोजयेत्, विभवं सत्यवारितम्।
Verse 30
तिलदानं प्रकुर्वीत यथाशक्त्या समाहितः । कुर्यादग्नौ च विधिवतिलहोमं विचक्षणः ॥ ३० ॥
यथाशक्त्या समाहितचित्तः तिलदानं प्रकुर्वीत; विचक्षणो जनोऽपि विधिवदग्नौ तिलहोमं सम्यक् कुर्यात् ॥३०॥
Verse 31
एवं कृत्वा नरः सम्यक् लक्ष्मीनारायणव्रतम् । इह भुक्त्वा महाभोगान्पुत्रपौत्रसमन्वितः ॥ ३१ ॥
एवं सम्यक् लक्ष्मीनारायणव्रतं कृत्वा नरः, इह लोके महाभोगान् भुङ्क्ते, पुत्रपौत्रसमन्वितः ॥३१॥
Verse 32
सर्वपापविनिर्मुक्तः कुलायुतसमन्वितः । प्रयाति विष्णुभवनं योगिनामपि दुर्लभम् ॥ ३२ ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तः कुलायुतसमन्वितः; योगिनामपि दुर्लभं विष्णुभवनं प्रयाति ॥३२॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames the vow as a graha-śānti and doṣa-praśamana practice: worship of Lakṣmī–Nārāyaṇa plus mantra-governed homa (Puruṣa-sūkta) and Śānti-sūkta recitation functions as a pacificatory ritual complex, with Chandra-arghya explicitly aligning the observance to lunar influence and mental auspiciousness.
Śauca (bath, white clothing, ācamana), saṅkalpa, Lakṣmī–Nārāyaṇa pūjā with upacāras, gṛhya-homa with ghee/sesame offerings and prescribed sūktas, fasting on Pūrṇimā, Chandra-arghya with akṣata and white flowers, night vigil with Purāṇa-śravaṇa, next-day worship and Brāhmaṇa-feeding, and annual udyāpana with maṇḍapa/kumbha/pratimā-dāna and tila-homa.
Udyāpana is the formal completion rite that ‘seals’ a year-long vrata through intensified worship, gifts, and feeding of Brāhmaṇas; Kārtika is traditionally Vaiṣṇava-auspicious and ritually potent for Viṣṇu-centered observances, making it a fitting calendrical endpoint for a Lakṣmī–Nārāyaṇa vow.