Pāpa-bheda, Naraka-yātanā, Mahāpātaka-vicāra, Atonement Limits, Daśa-vidhā Bhakti, and Gaṅgā as Final Remedy

Verse 1

धर्मराज उवाच । पाप भेदान्प्रवक्ष्यामि यथा स्थूलाश्च यातनाः । श्रृणुष्व धैर्यमास्थाय रौद्रा ये नरका यतः ॥ १ ॥

धर्मराज उवाच—पापभेदान् प्रवक्ष्यामि तथा स्थूलाश्च यातनाः। धैर्यमास्थाय शृणुष्व रौद्रान् ये नरकान् यतः॥

Verse 2

पापिनो ये दुरात्मानो नरकाग्निषु सन्ततम् । पच्यन्ते येषु तान्वक्ष्ये भयंकरफलप्रदान् ॥ २ ॥

पापिनो ये दुरात्मानो नरकाग्निषु सन्ततम् पच्यन्ते। तान् वक्ष्ये भयंकरफलप्रदान्॥

Verse 3

तपनोवालुकाकुम्भौमहारौरवरौरवौ । कुम्भघीपाको निरुच्छ्वासः कालसूत्रः प्रमर्दनः ॥ ३ ॥

तपनं वालुकाख्यं च कुम्भं रौरवमेव च । महारौरवकुम्भघीपाकौ निरुच्छ्वासः कालसूत्रः प्रमर्दनः—एतेऽपि नरकनामानि ॥

Verse 4

असिपत्रवनं घोरं लालाभक्षोहिमोत्कटः । मूषावस्था वसाकूपस्तथा वैतरणी नदी ॥ ४ ॥

असिपत्रवनं घोरं लालाभक्षो हिमोत्कटः । मूषावस्था वसाकूपो वैतरणी च नदी स्मृता ॥

Verse 5

भक्ष्यन्ते मूत्रपानं च पुरीषह्लद एव च । तप्तशूलं तप्तशिला शाल्मलीद्रुम एव च ॥ ५ ॥

भक्ष्यन्ते मलमेवात्र मूत्रपानं च दारुणम् । पुरीषह्लदसंस्पर्शस्तप्तशूलैस्तप्तशिलैः शाल्मलीकण्टकैश्च पीड्यते ॥

Verse 6

तथा शोणितकूपश्च घोरः शोणितभोजनः । स्वमांसभोजनं चैव वह्निज्वालानिवेशनम् ॥ ६ ॥

तथा शोणितकूपोऽस्ति घोरः शोणितभोजनः । स्वमांसभोजनं चैव वह्निज्वालानिवेशनम् ॥

Verse 7

शिलावृष्टिः शस्त्रवृष्टिर्वह्निवृष्टिस्तथैव च । क्षारोदकं चोष्णतोयं तप्तायः पिण्डभक्षणम् ॥ ७ ॥

शिलावृष्टिः शस्त्रवृष्टिर्वह्निवृष्टिस्तथैव च । क्षारोदकं चोष्णतोयं तप्तायःपिण्डभक्षणं च ॥

Verse 8

अथ शिरःशोषणं च मरुत्प्रपतनं तथा । तथा पाशाणवर्णं च कृमिभोजनमेव च ॥ ८ ॥

अथ शिरःशोषणं च मरुत्प्रपतनं तथा । तथा पाशाणवर्णं च कृमिभोजनमेव च ॥ ८ ॥

Verse 9

क्षारो दपानं भ्रमणं तथा क्रकचदारणम् । पुरीषलेपनं चैव पुरीषस्य च भोजनम् ॥ ९ ॥

क्षारो दपानं भ्रमणं तथा क्रकचदारणम् । पुरीषलेपनं चैव पुरीषस्य च भोजनम् ॥ ९ ॥

Verse 10

रेतः पानं महाघोरं सर्वसन्धिषुदाडनम् । धूमपानं पाशबन्धं नानाशूलानुलेपनम् ॥ १० ॥

रेतः पानं महाघोरं सर्वसन्धिषुदाडनम् । धूमपानं पाशबन्धं नानाशूलानुलेपनम् ॥ १० ॥

Verse 11

अङ्गारशयनं चैव तथा मुसलमर्द्दनम् । बहूनि काष्ठयन्त्राणि कषणं छेदनं तथा ॥ ११ ॥

अङ्गारशयनं चैव तथा मुसलमर्द्दनम् । बहूनि काष्ठयन्त्राणि कषणं छेदनं तथा ॥ ११ ॥

Verse 12

पतनोत्पतनं चैव गदादण्डादिपीहनम् । गजदन्तप्रहरणं नानासर्पैश्च दंशनम् ॥ १२ ॥

पतनोत्पतनं चैव गदादण्डादिपीहनम् । गजदन्तप्रहरणं नानासर्पैश्च दंशनम् ॥ १२ ॥

Verse 13

शीताम्बुसेचनं चैव नासायां च मुखे तथा । घोरक्षाराम्बुपानं च तथा लवणभक्षणम् ॥ १३ ॥

शीताम्बुसेचनं च नासामुखयोर्जलप्रक्षेपणं तथा । घोरक्षाराम्बुपानं च लवणभक्षणं च वर्जयेत् ॥

Verse 14

स्त्रायुच्छेदं स्नायुबन्धमस्थिच्छेदं तथैव च । क्षाराम्बुपूर्णरन्ध्राणां प्रवेशं मांसभोजनम् ॥ १४ ॥

स्त्रायुच्छेदं स्नायुबन्धच्छेदं तथास्थिभेदनं च । क्षाराम्बुपूर्णरन्ध्रेषु प्रवेशो मांसभोजनं च वर्जयेत् ॥

Verse 15

पित्तपानं महाघोरं तथैवःश्लेष्मभोजनम् । वृक्षाग्रात्पातनंचैव जलान्तर्मज्जनं तथा ॥ १५ ॥

पित्तपानं महाघोरं श्लेष्मभोजनमेव च । वृक्षाग्रात्पातनं चैव जलान्तर्मज्जनं तथा ॥

Verse 16

पाषाणधारणं चैव शयनं कण्टकोपरि । पिपीलिकादंशनं च वृश्चिकैश्चापि पीडनम् ॥ १६ ॥

पाषाणधारणं चैव कण्टकोपरि शयनं तथा । पिपीलिकादंशनं च वृश्चिकैश्चापि पीडनम् ॥

Verse 17

व्याघ्रपीडा शिवापीडा तथा महिषमीडनम् । कर्द्दमे शयनं चैव दुर्गन्धपरिपूरणम् ॥ १७ ॥

व्याघ्रपीडा शिवापीडा महिषैश्चापि मर्दनम् । कर्दमे शयनं चैव दुर्गन्धपरिपूरणम् ॥

Verse 18

बहुशश्चार्धशयनं महातिक्तनिषेवणम् । अत्युष्णतैलपानं च महाकटुनिषेवणम् ॥ १८ ॥

बहुशोऽर्धशयनं, महातिक्तरससेवनम्, अत्युष्णतैलपानं, महाकटुरससेवनं च—एतानि सर्वाणि वर्जनीयानि।

Verse 19

कषायोदकपानं च तत्पपाषाणतक्षणम् । अत्युष्णशीतस्नानं च तथा दशनशीर्णनम् ॥ १९ ॥

कषायोदकपानं, तदर्थं पाषाणतक्षणं, अत्युष्णशीतस्नानं, तथा दशनशीर्णनं च—एताः कठोराः स्वयंक्लेशकराः क्रियाः।

Verse 20

तप्तायः शयनं चैव ह्ययोभारस्य बन्धनम् । एवमाद्यामहाभाग यातनाः कोटिकोटिशः ॥ २० ॥

तप्तायःशयने शयनं, अयोभारबन्धनं च; एवमाद्या, महाभाग, यातनाः कोटिकोटिशः सन्ति।

Verse 21

अपि वर्षसहस्त्रेण नाहं निगदितुं क्षमः । एतेषु यस्य यत्प्राप्तं पापिनः क्षितिरक्षक ॥ २१ ॥

अपि वर्षसहस्रेणाहं सम्यग्वक्तुं न क्षमः; क्षितिरक्षक, एतेषु पापिषु यस्य यत्फलं प्राप्तं तत्स एव लभते।

Verse 22

तत्सर्वं संप्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु । ब्रह्महा च सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पगः ॥ २२ ॥

तत्सर्वं संप्रवक्ष्यामि; मम वचनं शृणु—ब्रह्महा, सुरापी, स्तेयी, गुरुतल्पगश्च।

Verse 23

महापातकिनस्त्वेते तत्संसर्गी च पञ्चमः । पंतिभेदीवृथापाकी नित्यं ब्रह्मणदूषकः ॥ २३ ॥

एते खलु महापातकिनः; तेषां संसर्गी पञ्चमः स्मृतः। पङ्क्तिभेदी वृथा-पाकी नित्यं ब्राह्मण-दूषकश्च॥

Verse 24

आदेशी वेदविक्रेता पञ्चैते ब्रह्मधातकाः । ब्रह्मणं यः समाहूय दास्यामीति धनादिकम् । एश्चान्नास्तीति यो ब्रुयात्तमाहुर्ब्रह्यघातिनम् ॥ २४ ॥

आदेशी वेदविक्रेता—पञ्चैते ब्रह्मधातकाः। यो ब्राह्मणं समाहूय ‘दास्यामि’ इति धनादिकम्, पश्चाद् ‘नास्ति’ इति ब्रूयात्—तं ब्रह्मघातिनं विदुः॥

Verse 25

स्नानार्थं पूजनार्थँ वा गच्छतो ब्राह्मणस्य यः । समायात्यंतरायत्वं तमाहुर्ब्रह्मधातिनम् ॥ २५ ॥

स्नानार्थं पूजनार्थं वा गच्छतो ब्राह्मणस्य यः। समायात्यन्तरायत्वं करोति—तं ब्रह्मधातिनं विदुः॥

Verse 26

पस्निन्दासु निरतश्चात्मोत्कर्षरतश्व यः । असत्यनिरतश्वचैव ब्रह्महा परिकीर्तितः ॥ २६ ॥

परनिन्दासु निरतः स्वोत्कर्षे रत एव च। असत्यनिरतश्चैव—स ब्रह्महा परिकीर्तितः॥

Verse 27

अधर्मस्यानुमन्ता च ब्रह्महा परिकीर्तितः । अन्योद्वेगरतश्चैव अन्येषां दोषसूवकः ॥ २७ ॥

अधर्मस्यानुमन्ता च ब्रह्महा परिकीर्तितः। अन्योद्वेगरतश्चैव अन्येषां दोषसूचकः॥

Verse 28

दम्भाचाररतश्वैव ब्रह्महेत्यभिधीयते । नित्यं प्रतिग्रहरतस्तथा प्राणिवधे रतः ॥ २८ ॥

दम्भाचारपरायणो यः स एव ब्रह्महा इति कथ्यते। नित्यं प्रतिग्रहे रतः तथा प्राणिवधे रतः सापि तादृशी घोरगत्या निर्दिश्यते॥

Verse 29

अधर्मस्यानुममन्ता च ब्रह्महा परिकीर्तितः । ब्रह्महत्या समं पापमेव बहुविधं नृप ॥ २९ ॥

अधर्मस्य अनुमन्ता यः स ब्रह्महा इति परिकीर्तितः। हे नृप, ब्रह्महत्यासमं पापं बहुविधं स लभते॥

Verse 30

सुरापानसमं पापं प्रवक्ष्यामि समासतः । गणान्नभोजनं चैव गणिकानां निषेवणम् ॥ ३० ॥

सुरापानसमं पापं संक्षेपेण प्रवक्ष्यामि। गणान्नभोजनं चैव गणिकानां निषेवणम्॥

Verse 31

पतितान्नादनं चैव सुरापानसमं स्मृतम् । उपासमापरित्यागो देवलानां च भोजनम् ॥ ३१ ॥

पतितान्नादनं चैव सुरापानसमं स्मृतम्। उपासनामपरित्यागो देवलानां च भोजनम्॥

Verse 32

सुरापयोषित्संयोगः सुरापानसमः स्मृतः । यः शूद्रेण समाहतो भोजनं कुरुते द्विजः ॥ ३२ ॥

सुरापयोषित्संयोगः सुरापानसमः स्मृतः। यः शूद्रेण समाहतो भोजनं कुरुते द्विजः सापि तद्वत्॥

Verse 33

सुरापी स हि विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः । यः शूद्रेणाभ्यनुज्ञातः प्रेष्यकर्म करोति च ॥ ३३ ॥

सुरापी स एव विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः, यः शूद्रेणाभ्यनुज्ञातः प्रेष्यकर्म करोति च ॥

Verse 34

सुरापान समं पापं लभते स नराधमः । एवं बहुविधं पापं सुरापानसमं स्मृतम् ॥ ३४ ॥

सुरापानसमं पापं लभते स नराधमः; एवं बहुविधं पापं सुरापानसमं स्मृतम् ॥

Verse 35

हेमस्तेयसमं पापं प्रवक्ष्यामि निशामय । कन्दमूलफलानां च कस्तूरी पटवाससाम् ॥ ३५ ॥

हेमस्तेयसमं पापं प्रवक्ष्यामि निशामय; कन्दमूलफलानां च कस्तूरीपटवाससाम् ॥

Verse 36

सदा स्तेयं च रत्नानां स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम् । ताम्रायस्त्र्रपुकांस्यानामाज्यस्य मधुनस्तथा ॥ ३६ ॥

सदा स्तेयं च रत्नानां स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम्; ताम्रायस्त्रपुकांस्यानामाज्यस्य मधुनस्तथा ॥

Verse 37

स्तेयं सुगन्धद्रव्याण्णां स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम् । क्रमुकस्यापिहरणमम्भसां चन्दनस्य च ॥ ३७ ॥

स्तेयं सुगन्धद्रव्याणां स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम्; क्रमुकस्यापिहरणमम्भसां चन्दनस्य च ॥

Verse 38

पर्णरसापहरणं स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम् । पितृयज्ञपरित्यागो धर्मकार्यविलोपनम् ॥ ३८ ॥

पर्णरसस्यापहरणं स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम् । पितृयज्ञपरित्यागो धर्मकार्यविलोपनम् ॥

Verse 39

यतीर्नां निन्दतं चैव स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम् । भक्ष्याणां चापहरणं धान्यानां हरणं तथा ॥ ३९ ॥

यतीनां निन्दनं चैव स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम् । भक्ष्याणां चापहरणं धान्यानां हरणं तथा ॥

Verse 40

रुद्राक्षहरणं चैव स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम् । भागीनीगमनं चैव पुत्रस्त्रीगमनं तथा ॥ ४० ॥

रुद्राक्षहरणं चैव स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम् । भागिनীগमनं चैव पुत्रस्त्रीगमनं तथा ॥

Verse 41

रजस्वलादिगमनं गुरुतल्पसमं स्मृतम् । हीनजात्याभिगमनं मद्यपस्त्रीनिषेवणम् ॥ ४१ ॥

रजस्वलादिगमनं गुरुतल्पसमं स्मृतम् । हीनजात्याभिगमनं मद्यपस्त्रीनिषेवणम् ॥

Verse 42

परस्त्रीगमनं चैव गुरुतल्पसमं स्मृतम् । भ्रातृस्त्रीगमनं चैव वयस्यस्त्रीनिषेवणम् ॥ ४२ ॥

परस्त्रीगमनं चैव गुरुतल्पसमं स्मृतम् । भ्रातृस्त्रीगमनं चैव वयस्यस्त्रीनिषेवणम् ॥

Verse 43

विश्वस्तागमनं चैव गुरुतल्पसमं स्मृतम् । अकाले कर्मकरणं पुत्रीगमनमेव च ॥ ४३ ॥

विश्वस्तागमनं चैव गुरुतल्पसमं स्मृतम् । अकाले कर्मकरणं पुत्रीगमनमेव च ॥

Verse 44

धर्मलोपः शास्त्रनिन्दा गुरुतल्पसमं स्मृतम् । इत्येवमादयो राजन्महापातकसंज्ञिताः ॥ ४४ ॥

धर्मलोपः शास्त्रनिन्दा गुरुतल्पसमं स्मृतम् । इत्येवमादयो राजन्महापातकसंज्ञिताः ॥

Verse 45

एतेष्वेकतमेनापि सङ्गकृत्तत्समो भवेत् । यथाकथंचित्पापानामेतेषां परमर्षिभिः ॥ ४५ ॥

एतेष्वेकतमेनापि सङ्गकृत्तत्समो भवेत् । यथाकथंचित्पापानामेतेषां परमर्षिभिः ॥

Verse 46

शान्तैस्तु निष्कृतिर्दृष्टा प्रायश्चितादिकल्पनैः । प्रायश्चित्तविहीनानि पापानि श्रृणु भूपते ॥ ४६ ॥

शान्तैस्तु निष्कृतिर्दृष्टा प्रायश्चितादिकल्पनैः । प्रायश्चित्तविहीनानि पापानि श्रृणु भूपते ॥

Verse 47

समस्तपापतुल्यानि महानरकदानि च । ब्रह्महत्यादिपापानां कथंचिन्निष्कृतिर्भवेत् ॥ ४७ ॥

समस्तपापतुल्यानि महानरकदानि च । ब्रह्महत्यादिपापानां कथंचिन्निष्कृतिर्भवेत् ॥

Verse 48

ब्रह्मणं द्वेष्टि यस्तस्य निष्कृतिर्नास्ति कुत्रचित् । विश्वस्तघातिनं चैव कृतन्घानां नरेश्वर ॥ ४८ ॥

यो ब्राह्मणं द्वेष्टि तस्य निष्कृतिः कुत्रापि न विद्यते; तथा विश्वस्तघातिनः कृतघ्नघातिनश्च, हे नरेश्वर।

Verse 49

शूद्रस्त्रीसङ्गिनां चैव निष्कृतिर्नास्ति कुत्रचित् । शूद्रान्नपुष्टदेहानां वेदनिन्दारतात्मनाम् ॥ ४९ ॥

शूद्रस्त्रीसङ्गिनां चैव निष्कृतिः कुत्रचित् नास्ति; शूद्रान्नपुष्टदेहानां वेदनिन्दारतात्मनामपि न विद्यते।

Verse 50

सत्कथानिन्दकानांच नेहामुत्रचनिष्कृतिः ॥ ५० ॥

सत्कथानिन्दकानां तु नेह न चामुत्र निष्कृतिः।

Verse 51

बौद्धालयं विशेद्यस्तु महापद्यपि वैद्विजः । नतस्यनिष्कृतिर्दृष्टाप्रायश्चितशतैरपि ॥ ५१ ॥

महापद्यपि वैद्विजो यः बौद्धालयं विशेत्, तस्य निष्कृतिः प्रायश्चित्तशतैरपि न दृष्टा।

Verse 52

बौद्धाः पाषंण्डिनः प्रोक्ता यतो वेदविनिन्दकाः । तस्माद्विजस्तान्नेक्षेत यतो धर्मबहिष्कृताः ॥ ५२ ॥

बौद्धाः पाषण्डिनः प्रोक्ता वेदविनिन्दकत्वात्; तस्माद् द्विजस्तान् न ईक्षेत, यतो धर्मबहिष्कृताः।

Verse 53

ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि द्विजो बोद्धालयं विशेत् । ज्ञात्वा चेन्निष्कृतिर्नास्ति शास्त्राणामिति निश्वयः ॥ ५३ ॥

ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि द्विजो यदि बोधालयं प्रविशेत् । तत् ज्ञात्वा निश्चयः स्यात्—शास्त्रेषु निष्कृतिरस्य नास्तीति ॥

Verse 54

एतेषां पापबाहुल्यान्नरकं कोटिकल्पकम् । प्रायश्चित्तविहीनानि प्रोक्तान्यन्यानि च प्रभो ॥ ५४ ॥

एतेषां पापबाहुल्यात् नरकं कोटिकल्पकम् । प्रायश्चित्तविहीनानि प्रोक्तान्यन्यानि च प्रभो ॥

Verse 55

पापानि तेषां नरकान्गदतो मे निशामय ॥ ५५ ॥

पापानि तेषां नरकान् गदतो मे निशामय ।

Verse 56

महापातकिनस्तेषु प्रत्येकं युगवासिनः । तदन्ते पृथिवीमेत्य सप्तजन्मसु गर्दभाः ॥ ५६ ॥

महापातकिनस्तेषु प्रत्येकं युगवासिनः । तदन्ते पृथिवीमेत्य सप्तजन्मसु गर्दभाः ॥

Verse 57

ततः श्वानो विद्धदेहा भवेयुर्दशजन्मसु । आशताब्दं विट्कृमयः सर्पा द्वादशजन्मसु ॥ ५७ ॥

ततः श्वानो विद्धदेहा भवेयुर्दशजन्मसु । आशताब्दं विट्कृमयः सर्पा द्वादशजन्मसु ॥

Verse 58

ततः सहस्त्रजन्मानि मृगाद्याः पशवो नृप । शताब्दं स्थावराश्चैव ततो गोधाशरीरिणः ॥ ५८ ॥

ततः, नृप, सहस्रजन्मानि मृगादिपशुषु जायते; ततः शताब्दं स्थावरयोनिṣu तिष्ठति; अनन्तरं गोधाशरीरं प्राप्नोति॥

Verse 59

ततस्तु सत्पजन्मानि चण्डालाः पापकारिणः । ततः षोडश जन्मानि शूद्राद्या हीनजातयः ॥ ५९ ॥

ततः पापकारिणः सत्पजन्मानि चाण्डालत्वं प्राप्नुवन्ति; ततः षोडशजन्मानि शूद्रादिहीनजातिषु जायन्ते॥

Verse 60

ततस्तु जन्मद्वितये दरिद्राव्याधिपीडिताः । प्रतिग्रहपरा नित्यं ततो निरयगाः पुनः ॥ ६० ॥

ततः जन्मद्वितये दरिद्रतारोगपीडिताः स्युः; प्रतिग्रहपराः नित्यं; ततः पुनर्निरयं यान्ति॥

Verse 61

असूयाविष्टमनसो रौरवे नरके स्मृतम् । तत्र कल्पद्वयं स्थित्वा चाण्डालाः शतजन्मसु ॥ ६१ ॥

असूयाविष्टमनसां रौरवो नरकः स्मृतः; तत्र कल्पद्वयं स्थित्वा, ततः शतजन्मसु चाण्डालाः भवन्ति॥

Verse 62

मा ददस्वेति यो ब्रूयाद्गवान्गिब्राह्मणेषु च । शुनां योनिशतं गत्वा चाण्डालेषूपजायते ॥ ६२ ॥

यो ‘मा ददस्व’ इति ब्रूयात् गवां दानं ब्राह्मणेषु च निवारयेत्; स शुनां योनिशतं गत्वा, ततश्चाण्डालेषूपजायते॥

Verse 63

ततो विष्ठाकृतमिश्चैव ततो व्याघ्रस्त्रिजन्मसु । तदंते नरकं याति युगानामेकविंशतिम् ॥ ६३ ॥

ततः स विष्ठाभक्ष्यजीवो भवति; ततः त्रिजन्मसु व्याघ्रत्वं प्राप्नोति। तदन्ते एकविंशतियुगपर्यन्तं नरकं याति॥

Verse 64

परनिन्दापरा ये च ये च निष्ठुरभाषिणः । दानानां विघ्नकर्त्तारस्तेषां पापफलं श्रृणु ॥ ६४ ॥

परनिन्दारता ये च निष्ठुरभाषिणश्च ये। दानविघ्नकराश्चैव तेषां पापफलं शृणु॥

Verse 65

मुशलोलूखलाभ्यां तु चूर्ण्यन्ते तस्करा भृशम् । तदन्ते तप्तपाषाणग्रहणं वत्सरत्रयम् ॥ ६५ ॥

मुशलोलूखलाभ्यां तु तस्करा भृशं चूर्ण्यन्ते। तदन्ते तप्तपाषाणग्रहणं वत्सरत्रयं भवति॥

Verse 66

ततश्च कालसूत्रेण भिद्यन्ते सप्त वत्सरान् । शोचन्तः स्वानिकर्माणि परद्रव्यापहारकाः ॥ ६६ ॥

ततः कालसूत्रेण सप्त वत्सरान् भिद्यन्ते। परद्रव्यापहारकाः स्वकर्माणि शोचन्तो दुःखं अनुभवन्ति॥

Verse 67

कर्मणा तत्र पच्यन्ते नरकान्गिषु सन्ततम् ॥ ६७ ॥

तत्र स्वकर्मणा नरकाग्निषु सन्ततं पच्यन्ते॥

Verse 68

परस्वसूचकानां च नरकं श्रृणु दारुणम् । यावद्युगसहस्त्रं तु तप्तायः पिण्डभक्षणम् ॥ ६८ ॥

परस्वसूचकानां दारुणं नरकं शृणु; युगसहस्रपर्यन्तं तप्तायःपिण्डान् भक्षयन्ति ते॥

Verse 69

संपीड्यते च रसना संदंशैर्भृशदारुणैः । निरुच्छ्वासं महाघोरे कल्पार्द्धं निवसन्ति ते ॥ ६९ ॥

रसना संदंशैर्भृशदारुणैः संपीड्यते; निरुच्छ्वासा महाघोरे कल्पार्धं वसन्ति ते॥

Verse 70

परस्त्रीलोलुपानां च नरकं कथयामि ते । तप्तताम्रस्त्रियस्तेन सुरुपाभरणैर्युताः ॥ ७० ॥

परस्त्रीलोलुपानां नरकं ते कथयामि; तत्र तप्तताम्रस्त्रियः सुरूपाभरणैर्युताः पीडनहेतवो भवन्ति॥

Verse 71

यादृशीस्तादृशीस्ताश्च रमन्ते प्रसभं बहु । विद्ववन्तं भयेनासां गृह्णन्ति प्रसभं च तम् ॥ ७१ ॥

यादृशीस्तादृशीस्ताश्च प्रसभं बहु रमन्ते; भयेनासां विद्वांसमपि प्रसभं गृह्णन्ति॥

Verse 72

कथयन्तश्च तत्कर्म नयन्ते नरकान्क्रमात् । अन्यं भजन्ते भूपाल पतिं त्यक्त्वा च याः स्त्रियः ॥ ७२ ॥

तत्कर्म प्रशंसन्तोऽपि क्रमान्नरकान् नयन्ते; भूपाल, या स्त्रियो पतिं त्यक्त्वान्यं भजन्ते ता अपि पतन्ति॥

Verse 73

तत्पायःपुरुशास्तास्तु तत्पायःशयनेबलात् । पातयित्वा रमन्ते च बहुकालं बलान्विताः ॥ ७३ ॥

ते पुरुषास्तु तेनैव बलात् शासिताः, तस्मिन्नेव शयने पराभूताः सन्तः; अन्यान् पातयित्वा च, बलान्विताः बहुकालं रमन्ते ॥

Verse 74

ततस्तैर्योषितो मुक्ता हुताशनसमोज्ज्वलम् । यः स्तम्भं समाश्लिष्य तिष्ठन्त्यब्दसहस्त्रकम् ॥ ७४ ॥

ततः तैः स्त्रियः मुक्ताः; हुताशनसमोज्ज्वलम् स्तम्भं समाश्लिष्य, अब्दसहस्रकं तिष्ठन्ति ॥

Verse 75

ततः क्षारोदकस्नानं क्षारोदकनिषेवणम् । तदन्ते नरकान् सर्वान् भुञ्जतेऽब्दशतं शतम् ॥ ७५ ॥

ततः क्षारोदकस्नानं क्षारोदकनिषेवणं च; तदन्ते सर्वान् नरकान् भुञ्जते, अब्दशतं शतम् ॥

Verse 76

यो हन्ति ब्राह्मणं गां च क्षत्रियं च नृपोत्तमम् । स चापि यातनाः सर्वा भुंक्ते कल्पेषु पञ्चसु ॥ ७६ ॥

यो ब्राह्मणं गां च, क्षत्रियं च नृपोत्तमं हन्ति; स अपि सर्वा यातनाः भुङ्क्ते, पञ्चसु कल्पेषु ॥

Verse 77

यः श्रृणोति महन्निन्दां सादरं तत्फलं श्रृणु । तेषां कर्णेषु दाप्यन्ते तप्तायः कीलसंचयाः ॥ ७७ ॥

यः सादरं महन्निन्दां शृणोति, तस्य फलं शृणु; तेषां कर्णेषु तप्तायःकीलसञ्चयाः दाप्यन्ते ॥

Verse 78

ततश्च तेषु छिद्रेषु तैलमत्युष्णमुल्बणम् । पूर्यते च ततश्चापिं कुम्भीपाकं प्रपद्यते ॥ ७८ ॥

ततः तेषु छिद्रेषु तैलम् अत्युष्णम् उल्बणं पूर्यते; ततश्च पापी कुम्भीपाकनामकं घोरं यातनास्थानं प्रपद्यते।

Verse 79

नास्तिकानां प्रवक्ष्यामि विमुखानां हरे हरौ । अब्दानां कोटिपर्यन्तं लवणं भुञ्जते हि ते ॥ ७९ ॥

अथ नास्तिकानां हरेः विमुखानां हरौ प्रवक्ष्यामि; ते हि कोट्यब्दपर्यन्तं लवणमेव भुञ्जते।

Verse 80

ततश्च कल्पपर्यन्तं रौरवे तप्तसैकते । भज्यंते पापकर्मणोऽन्येप्येवं नराधिप ॥ ८० ॥

ततः कल्पपर्यन्तं रौरवे तप्तसैकते पापकर्मणः अन्येऽपि एवं भज्यन्ते, नराधिप।

Verse 81

ब्राह्मणान्ये निरीक्षन्ते कोपदृष्ट्या नराधमाः । तप्तसूचीसहस्त्रेण चक्षुस्तेषां प्रसूर्यते ॥ ८१ ॥

ब्राह्मणान् ये निरीक्षन्ते कोपदृष्ट्या नराधमाः, तेषां चक्षुः तप्तसूचीसहस्रेणेव प्रसूर्यते।

Verse 82

ततः क्षाराम्बुधाराभिः सेच्यन्ते नृपसत्तम । ततश्च क्रकर्चेर्घोरैर्भिद्यन्ते पापकर्म्मणः ॥ ८२ ॥

ततः क्षाराम्बुधाराभिः सेच्यन्ते, नृपसत्तम; ततश्च घोरैः क्रकचैः पापकर्मणो भिद्यन्ते।

Verse 83

विश्वासघातिनां चैव मर्यादाभेदिनां तथा । परान्नलोल्लुपानां च नरकं श्रृणु दारुणम् ॥ ८३ ॥

विश्वासघातिनां च मर्यादाभेदिनां तथा परान्नलोलुपानां च दारुणं नरकं शृणु।

Verse 84

स्वमांसभोजिनो नित्यं भक्षमाणाः श्वभिस्तु ते । नरकेषु समस्तेषु प्रत्येकं ह्यब्दवासिनः ॥ ८४ ॥

स्वमांसभोजिनो नित्यं श्वभिर्भक्ष्यन्ति ते; सर्वेषु नरकेषु प्रत्येकं ह्यब्दं वसन्ति।

Verse 85

प्रतिग्रहरता ये च ये वै नक्षत्रपाठकाः । ये च देवलकान्नानां भोजिनस्ताञ्श्रृणुष्व मे ॥ ८५ ॥

प्रतिग्रहरता ये च नक्षत्रपाठका ये च, देवलकान्नभोजिनश्च—तान् मे शृणुष्व।

Verse 86

राजन्नाकल्पपर्यन्तं यातनास्वासु दुःखिताः । पच्यन्ते सततं पापाविष्टा भोगरताः सदा ॥ ८६ ॥

राजन्, यातनासु दुःखिताः कल्पपर्यन्तं सततं पच्यन्ते; पापाविष्टा भोगरताः सदा।

Verse 87

ततस्तैलेन पूर्यन्ते कालसूत्रप्रपीडिताः । ततः क्षारोदकस्नानं मूत्रविष्टानिषेवणम् ॥ ८७ ॥

ततः कालसूत्रे प्रपीडिताः तैलेन पूर्यन्ते; ततः क्षारोदकस्नानं मूत्रविष्टानिषेवणं च।

Verse 88

तदन्ते भुवमासाद्य भवन्ति म्लेच्छजातयः । अन्योद्वेगरता ये तु यान्ति वैतरणीं नदीम् ॥ ८८ ॥

तदन्ते दुःखकालस्य समाप्तौ भुवमासाद्य म्लेच्छजातिषु जायन्ते। ये तु परेषामुद्वेगभयप्रदाने रताः, ते वैतरणीं नदीं यान्ति॥

Verse 89

त्यक्तपञ्चमहायज्ञा लालाभक्षं व्रजन्ति हि । उपासनापरित्यागी रौरवं नरकं व्रजेत् ॥ ८९ ॥

पञ्चमहायज्ञान् त्यक्त्वा ये, ते लালाभक्ष्यतां प्राप्नुवन्ति। उपासनां परित्यज्य यो वर्तते, स रौरवं नरकं व्रजेत्॥

Verse 90

विप्रग्रामकरादानं कुर्वतां श्रृणु भूपते । यातनास्वासु पच्यन्ते यावदाचन्द्रतारकम् ॥ ९० ॥

विप्रग्रामकरादानं कुर्वतां विषये शृणु भूपते। ते यातनासु पच्यन्ते यावदाचन्द्रतारकम्॥

Verse 91

ग्रामेषु भूपालवरो यः कुर्यादधिकं करम् । स सहस्त्रकुलो भुङ्क्तेनरकं कल्पपञ्चसु ॥ ९१ ॥

ग्रामेषु यो भूपालवरोऽधिकं करं कुर्यात्। स सहस्त्रकुलोऽपि कल्पपञ्चसु नरकं भुङ्क्ते॥

Verse 92

विप्रग्रामकरादानं योऽनुमन्तातु पापकृत् । स एव कृतवान् राजन्ब्रह्महत्यासहस्त्रकम् ॥ ९२ ॥

विप्रग्रामकरादानं योऽनुमन्यते पापकृत्। स एव राजन् ब्रह्महत्यासहस्रकं कृतवानिव॥

Verse 93

कालसूत्रे महाघोरे स वसेद्दिचतुर्युगम् । अयोनौ च वियोनौ च पशुयोनौ च यो नरः ॥ ९३ ॥

अयोनौ वियोनौ पशुयोनौ च यो नरः पतति, स महाघोरे कालसूत्रनरके द्विचतुर्युगं वसेत्॥

Verse 94

त्यजेद्रेतो महापापी सरेतोभोजनं लभेत् । वसाकूपं ततः प्राप्य स्थित्वा दिव्याब्दसत्पकम् ॥ ९४ ॥

महापापी यो रेतः त्यजति, स रेतोभोजनं लभेत्; ततः वसाकूपं प्राप्य दिव्याब्दसत्पकं तत्र तिष्ठति॥

Verse 95

रेतोभोजी भवेन्मर्त्यः सर्वलोकेषु निन्दितः । उपवासदिने राजन्दन्तधावनकृन्नरः ॥ ९५ ॥

रेतोभोजी मर्त्यः सर्वलोकेषु निन्दितो भवति; राजन्, उपवासदिने दन्तधावनकृन्नरः अपि निन्द्यः॥

Verse 96

स घोरं नरकं यातिव्याघ्रपक्षं चतुर्युगम् । यः स्वकर्मपरित्यागी पाषण्डीत्युच्यते बुधैः ॥ ९६ ॥

यः स्वकर्म परित्यजति, स बुधैः पाषण्डीति उच्यते; स घोरं व्याघ्रपक्षनरकं चतुर्युगं याति॥

Verse 97

तत्संगकृतमोघः स्यात्तावुभावतिपापिनौ । कल्पकोटिसहस्त्रेषु प्रान्पुतो नरकान्क्रमात् ॥ ९७ ॥

तत्सङ्गकृतः मोघः स्यात्; तावुभौ अतिपापिनौ, कल्पकोटिसहस्त्रेषु नरकान् क्रमात् प्राप्नुतः पुनःपुनः॥

Verse 98

देवद्रव्यापहर्त्तारो गुरुद्रव्यापहारकाः । ब्रह्महत्याव्रतसमं दुष्कृतं भुञ्जते नृप ॥ ९८ ॥

हे नृप! ये देवद्रव्यं हरन्ति, ये च गुरुद्रव्यापहारकाः, ते ब्रह्महत्याव्रतसमं दुष्कृतफलं भुञ्जते।

Verse 99

अनाथधनहर्त्तारो ह्यनाथं ये द्विषन्ति च । कल्पकोटिसहस्त्राणि नरके ते वसन्ति च ॥ ९९ ॥

अनाथधनहर्त्तारो ये चानाथं द्विषन्ति हि। ते कल्पकोटिसहस्राणि नरके वसन्ति ध्रुवम्॥

Verse 100

स्त्रीशूद्राणां समीपे तु ये वेदाध्ययने रताः । तेषां पापफलं वक्ष्ये श्रृणुष्व सुसमाहितः ॥ १०० ॥

स्त्रीशूद्रसमीपे तु ये वेदाध्ययने रताः। तेषां पापफलं वक्ष्ये शृणुष्व सुसमाहितः॥

Verse 101

अधःशीर्षोर्ध्वपादाश्च कीलिताः स्तम्भकद्वये । ध्रूम्रपानरता नित्यं तिष्ठन्त्याब्रह्मवत्सरम् ॥ १०१ ॥

अधःशीर्षोर्ध्वपादाश्च कीलिताः स्तम्भकद्वये। धूम्रपानरता नित्यं तिष्ठन्त्याब्रह्मवत्सरम्॥

Verse 102

जले देवालये वापि यस्त्यजेद्देहजं मलम् । भ्रूणहत्यासमं पापं संप्रान्पोत्यतिदारुणम् ॥ १०२ ॥

यो जले देवालये वापि देहजं मलमुत्सृजेत्। स भ्रूणहत्यासमं घोरं पापं प्राप्नोत्यतिदारुणम्॥

Verse 103

दन्तास्थिकेशनखरान्ये त्यज्यन्त्यमरालये । जले वा भुक्तशेषं च तेषां पापफलं श्रृणु ॥ १०३ ॥

अमरालये दन्तास्थिकेशनखराणि ये त्यजन्ति, जले वा भुक्तशेषं क्षिपन्ति, तेषां पापफलं शृणु॥

Verse 104

प्रासप्रोता हलैर्भिन्ना आर्त्तरावविराविणः । अत्युष्णतैलपाकेऽतितप्यन्ते भृशदारुणे ॥ १०४ ॥

प्रासैः प्रोताः हलैर्भिन्ना आर्तरावविराविणः। अत्युष्णतैलपाकेऽतितप्यन्ते भृशदारुणे॥

Verse 105

कुर्वन्ति दुःखसंतप्तास्ततोऽन्येषु व्रजन्ति च । ब्रह्मसंहरते यस्तु गन्धकाष्टं तथैव च ॥ १०५ ॥

दुःखसंतप्ताः कुर्वन्ति, ततः अन्येषु व्रजन्ति च। ब्रह्मसंहरकः यस्तु गन्धकाष्टं तथैव च॥

Verse 106

स याति नरकं घोरं यावदाचन्द्रतारकम् । ब्रह्मस्वहरणं राजन्निहामुत्र च दुःखदम् ॥ १०६ ॥

स याति नरकं घोरं यावदाचन्द्रतारकम्। ब्रह्मस्वहरणं राजन् इहामुत्र च दुःखदम्॥

Verse 107

इहसंपद्विनाशायपरत्रनरकाय च । कूटसाक्ष्यंवदेद्यस्तु तस्य पापफलंश्रृणु ॥ १०७ ॥

इहसंपद्विनाशाय परत्र नरकाय च। कूटसाक्ष्यं वदेद्यस्तु तस्य पापफलं शृणु॥

Verse 108

स याति यातनाः सर्वा यावदिन्द्राश्चतुर्दश । इहपुत्राश्च विनश्यन्ति परत्र च ॥ १०८ ॥

स चतुर्दशेन्द्रपर्यन्तं सर्वा यातनाः सहते; इह च परत्र च तस्य पुत्रा विनश्यन्ति॥

Verse 109

रौरवं नरकं भुङक्ते ततोऽन्यानपि च क्रमात् । ये चातिकामिनो मर्त्या ये च मिथ्याप्रवादिनः ॥ १०९ ॥

अतिकामिनो मर्त्या मिथ्याप्रवादिनश्च रौरवं नरकं भुञ्जते; ततः क्रमात् अन्यानपि नरकान् भोगयन्ति॥

Verse 110

तेषां सुखे जलौकास्तु पूर्य्यन्ते पन्नगोपमाः । एवं षष्टिसहस्त्राब्दे ततः क्षाराम्बुसेचनम् ॥ ११० ॥

तेषां सुखस्थितानां पन्नगोपमा जलौकाः पूर्यन्ते; एवं षष्टिसहस्राब्दं, ततः क्षाराम्बुसेचनं भवति॥

Verse 111

ये वृथामांसनिरतास्ते यान्ति क्षारकर्दमम् । ततो गजैर्निपात्यन्ते मरुत्प्रपतनं यथा ॥ १११ ॥

ये वृथा मांसनिरतास्ते क्षारकर्दमं यान्ति; ततः गजैः निपात्यन्ते, मरुत्प्रपतनं यथा॥

Verse 112

तदन्ते भवमासाद्य हीनाङ्गाः प्रभवन्ति च । यस्त्वृतौ नाभिगच्छेत स्वस्त्रिंय मनुजेश्वर ॥ ११२ ॥

तदन्ते गर्भसम्भवे हीनाङ्गाः सन्तानाः सम्भवन्ति; हे मनुजेश्वर, यः ऋतौ स्वस्त्रियम् नाभिगच्छति, स एवम् फलम् आप्नोति॥

Verse 113

स याति रौरवं घोरं ब्रह्महकत्यां च विन्दति । अन्याचाररतं दृष्ट्वा यः शक्तो न निवारयेत् ॥ ११३ ॥

स रौरवं घोरं नरकं याति, ब्रह्महत्यापापं च विन्दति। अन्याचाररतं दृष्ट्वा यः शक्तोऽपि न निवारयति, स एव दोषभाग्भवति॥

Verse 114

तत्पापं समवान्पोति नरकं तावुभावपि । पापिनां पापगणनां कृत्वान्येभ्यो दिशन्ति विन्दति ॥ ११४ ॥

तत्पापं स सम्यक् प्राप्नोति, नरकं च प्रविशति। पापिनां पापगणनां कृत्वा येभ्यः दण्डं दिशति, स तदनुसारं फलमवाप्नोति॥

Verse 115

अस्तित्वे तुल्यपापास्ते मिथ्यात्वे द्विगुणा नृप । अपापे पातकं यस्तु समरोप्य विनिन्दति ॥ ११५ ॥

अस्तित्वे तुल्यपापास्ते, मिथ्यात्वे द्विगुणं नृप। अपापे पातकं यस्तु समारोप्य विनिन्दति, स महादोषं करोति॥

Verse 116

स याति नरकं घोरं यावञ्चर्द्रार्क तारकम् । पापिनां निन्द्यमानानां पापार्द्धं क्षयमेति च ॥ ११६ ॥

स घोरं नरकं याति यावच्चन्द्रार्कतारकम्। पापिनां निन्द्यमानानां पापार्धं क्षयमेति च॥

Verse 117

यस्तु व्रतानि संगृह्य असमाप्य परित्यज्येत् । सोऽसिपत्रेऽनुभूयार्तिं हीनाङगोजायते भुवि ॥ ११७ ॥

यस्तु व्रतानि संगृह्य असमाप्य परित्यजति। सोऽसिपत्रे नरके तीव्रामार्तिं अनुभूय, पश्चाद् भुवि हीनाङ्गो जायते॥

Verse 118

अन्यैः संगृह्यमाणानांव्रतानां विघ्नकृन्नरः । अतीव दुःखदंरौद्रं स याति श्लेष्मभोजनम् ॥ ११८ ॥

अन्यैः संगृह्यमाणानां व्रतानां विघ्नकृन्नरः । अतीव दुःखदं रौद्रं लोकं याति, यत्र श्लेष्मभोजनं तस्य विधीयते ॥

Verse 119

न्याये च धर्मशिक्षायां पक्षपातं करोति यः । न तस्य निष्कृतिर्भूयः प्रायश्चित्तायुतैरपि ॥ ११९ ॥

न्याये च धर्मशिक्षायां यः पक्षपातं करोति वै । तस्य भूयो निष्कृतिर्नास्ति, प्रायश्चित्तायुतैरपि ॥

Verse 120

अभोज्यभोजी संप्राप्यं विङ्भोज्यं तु समायुतम् । ततश्चण्डालयोनौ तु गोमांसाशी सदा भवेत् ॥ १२० ॥

अभोज्यभोजी नरः प्राप्यं विङ्भोज्यं समायुतम् । ततश्चाण्डालयोनौ जातो गोमांसाशी सदा भवेत् ॥

Verse 121

अवमान्य द्विजान्वाग्भिर्ब्रह्महत्यां च विन्दति । सर्वाश्चयातना भुक्त्वा चाण्डालो दशजन्मसु ॥ १२१ ॥

द्विजान् वाग्भिरवमान्य ब्रह्महत्यां च विन्दति । सर्वा यातना भुक्त्वा चाण्डालो दशजन्मसु ॥

Verse 122

विप्राय दीयमाने तु यस्तु विघ्नं समाचरेत् । ब्रह्महत्यासमं तेन कर्त्तव्यं व्रतमेव च ॥ १२२ ॥

विप्राय दीयमाने तु यो विघ्नं समाचरेत् । तेन ब्रह्महत्यासमं पापं, तस्मात् व्रतं प्रायश्चित्तं कर्तव्यमेव ॥

Verse 123

अपहृत्य पस्स्यार्थं यः परेभ्यः प्रयच्छति । अपहर्त्ता तु निरयी यस्यार्थस्तस्य तत्फलम् ॥ १२३ ॥

परस्वं हृत्वा यः परेभ्यः प्रयच्छति, स दाता न, अपहर्तैव। अपहर्ता निरयं याति; यस्य हृतं तस्यैव तत्फलम्॥

Verse 124

प्रतिश्रुत्याप्रदानेन लालाभक्षं व्रजेन्नरः । यतिनिन्दापरो राजन् शिलानमात्रे प्रयाति हि ॥ १२४ ॥

प्रतिश्रुत्याप्रदानेन नरः श्लेष्मभक्षं व्रजेत्। यतिनिन्दापरो राजन् शिलानमात्रतां याति॥

Verse 125

आरामच्छेदिनो यान्ति युगानामेकविंशतिम् । श्वभोजनं ततः सर्वा भुञ्जते यातनाः क्रमात् ॥ १२५ ॥

आरामच्छेदिनो नराः एकविंशतियुगानि नरके यान्ति। ततः श्वभोजनं भुञ्जते, अनन्तरं क्रमात् सर्वा यातनाः अनुभवन्ति॥

Verse 126

देवतागृहभेत्तारस्तडागानां च भूपते । पुष्पारामभिदश्चैव यां गतिं यान्ति तच्छॄणु ॥ १२६ ॥

देवतागृहभेत्तारः तडागभेदकाः, पुष्पारामभिदश्च—हे भूपते, तेषां या गतिः, तां शृणु॥

Verse 127

यातनास्वासु सर्वासु पच्यन्ते वै पृथक् पृथक् । ततश्च विष्टाकृमयः कल्पानामेकविंशतिम् ॥ १२७ ॥

सर्वासु तासु यातनासु ते पृथक् पृथक् पच्यन्ते। ततश्च विष्टाकृमयः भूत्वा एकविंশতিকल्पान् तिष्ठन्ति॥

Verse 128

ततश्चाण्डालयोनौ तु शतजन्मानि भूपते । ग्रामविध्वंसकानां तु दाहकानां च लुम्पताम् ॥ १२८ ॥

ततः, भूपते, ग्रामविध्वंसकाः—ये ग्रामान् दहन्ति ये च लुम्पन्ति—ते चाण्डालयोनौ शतजन्मानि जायन्ते ॥

Verse 129

महत्पापं तदादेष्टुं न क्षमोऽहं निजायुषा । उच्छिष्टभोजिनो ये च मित्रद्रोहपराश्च ये ॥ १२९ ॥

तद् महत्पापं सम्यग् आदेष्टुं निजायुषा नाहं क्षमः; उच्छिष्टभोजिनश्च ये, मित्रद्रोहपराश्च ये ॥

Verse 130

एतेषां यातनास्तीव्रा भवन्त्याचन्द्रतारकम् । उच्छिन्नपितॄदेवेज्या वेंदमार्गबहिःस्थिताः ॥ १३० ॥

एतेषां यातनाः तीव्राः स्युः आचन्द्रतारकम्; उच्छिन्नपितृदेवेज्याः वेदमार्गबहिःस्थिताः ॥

Verse 131

पापानां यातानानां च धर्माणां चापि भूपते । एवं बहुविधा भूप यातनाः पापकारिणाम् ॥ १३१ ॥

भूपते, पापानां यातनानां च धर्माणां च एवं वर्णनं कृतम्; एवं बहुविधा यातनाः पापकारिणाम् ॥

Verse 132

तेषां तासां च संख्यानं कर्त्तुं नालमहं प्रभो । पापानां यातनानां च धर्माणां चापि भूपते ॥ १३२ ॥

प्रभो भूपते, तासां तासां पापानां यातनानां च धर्माणां च संख्यानं कर्तुं नाहं अलम् ॥

Verse 133

संख्यां निगदितुं लोके कः क्षमो विष्णुना विना । एतेषां सर्वपापानां धर्मशास्त्रविधानतः ॥ १३३ ॥

धर्मशास्त्रविधानतः प्रोक्तानां सर्वपापानां संख्यां लोके निगदितुं विष्णुं विना कः क्षमः?

Verse 134

प्रायश्चित्तेषु चीर्णेषु पापराशिः प्रणश्यति । प्रायश्चित्तानि कार्याणि समीपे कमलापतेः ॥ १३४ ॥

प्रायश्चित्तेषु सम्यक् चीर्णेषु पापराशिः प्रणश्यति; तस्मात् कमलापतेः समीपे प्रायश्चित्तानि कर्तव्यानि।

Verse 135

न्यूनातिरिक्तकृत्यानां संपूर्तिकरणाय च । गङ्गा चतुलसी चैव सत्सङ्गो हरिकीर्त्तनम् ॥ १३५ ॥

न्यूनातिरिक्तकृत्यानां संपूर्त्यर्थं गङ्गा तुलसी सत्सङ्गो हरिकीर्तनं च साधनानि।

Verse 136

अनसूया ह्यहिंसा च सर्वेप्येते हि पापहाः । विष्ण्वर्पितानि कर्माणि सफलानि भवन्ति हि ॥ १३६ ॥

अनसूया अहिंसा च सर्वेऽप्येते पापहा एव; विष्ण्वर्पितानि कर्माणि नूनं सफलानि भवन्ति।

Verse 137

अनर्प्पितानि कर्माणि भस्मविन्यस्तद्रव्यवत् । नित्यं नैमित्तिकं काम्यं यच्चान्यन्मोक्षमाधनम् ॥ १३७ ॥

अनर्पितानि कर्माणि भस्मविन्यस्तद्रव्यवत् निष्फलानि; नित्यं नैमित्तिकं काम्यं यदन्यन्मोक्षसाधनं च, तदपि अर्पणेनैव सार्थकं भवति।

Verse 138

विष्णौ समार्पितं सर्वं सात्त्विकं सफलं भवेत् । हरिभक्तिः परा नृणां सर्वं पापप्राणाशिनी ॥ १३८ ॥

विष्णौ समर्पितं सर्वं सात्त्विकं भवति, फलवत्तरं च। नृणां हरिभक्तिः परा गतिः; सा सर्वपापप्राणनाशिनी॥

Verse 139

सा भक्तिदशधा ज्ञेया पापारण्यदवोपमा । तामसै राजसैश्चैव सात्त्विकैश्च नृपोत्तम ॥ १३९ ॥

सा भक्तिर्दशधा ज्ञेया पापारण्यदवोपमा। तामसी राजसी चैव सात्त्विकी च, नृपोत्तम॥

Verse 140

यच्चान्यस्य विनाशार्थं भजनं श्रीपतेर्नृप । सा तामस्यधमा भक्तिः खलभावधरा यतः ॥ १४० ॥

यदन्यविनाशार्थं श्रीपतेर्भजनं नृप। सा तामसी अधमा भक्तिः, खलभावाश्रया यतः॥

Verse 141

योऽर्चयेत्कैतवधिया स्वैरिणी स्वपतिं यथा । नारायणं जगन्नाथं तामसी मध्यमा तु सा ॥ १४१ ॥

यो नारायणं जगन्नाथं कैतवधिया अर्चयेत्। स्वैरिणी स्वपतिं यथाऽऽश्रयेत्, सा तामसी मध्यमा॥

Verse 142

देवापूजापरान्दृष्ट्वा मात्सर्याद्योऽर्चयेद्धीरम् । सा भक्तिः पृथिवीपाल तामसी चोत्तमा स्मृता ॥ १४२ ॥

देवपूजापरान् दृष्ट्वा मात्सर्याद् योऽर्चयेद् धीरम्। सा भक्तिः पृथिवीपाल तामसी चोत्तमा स्मृता॥

Verse 143

धनधान्यादिकं यस्तु प्रार्थयन्नर्चयेद्वरिम् । श्रद्धया परया युक्तः सा राजस्यधमा स्मृता ॥ १४३ ॥

धनधान्यादिकं यः प्रार्थयन् हरिं श्रद्धया परया अर्चयेत्, तस्य सा पूजा राजसीनां मध्येऽपि अधमा स्मृता ॥

Verse 144

यः सर्वलोकविख्यातकीर्तिमुद्दिश्य माधवम् । अर्चयेत्परया भक्त्या सा मध्या राजसी मता ॥ १४४ ॥

यः सर्वलोकविख्यातकीर्तिं समुद्धिश्य माधवं परया भक्त्या अर्चयेत्, सा राजसी भक्तिर्मध्यमा मता ॥

Verse 145

सालोक्यादि पदं यस्तु समुद्दिश्यार्चयेद्धरिम् । सा राजस्युत्तमा भक्तिः कीर्तिता पृथिवीपते ॥ १४५ ॥

सालोक्यादि पदं समुद्धिश्य यस्तु हरिमर्चयेत्, हे पृथिवीपते, सा राजस्युत्तमा भक्तिः कीर्तिता ॥

Verse 146

यस्तु स्वकृतपापानां क्षयार्थं प्रार्चयेद्वरिम् । श्रद्धया परयोपेतः सा सात्त्विक्यधमा स्मृता ॥ १४६ ॥

यः स्वकृतपापानां क्षयार्थं परया श्रद्धया हरिं प्रार्चयेत्, सा सात्त्विकी भक्तिरेव अधमा स्मृता ॥

Verse 147

हरेरिदं प्रियमिति शुश्रूषां कुरुते तु यः । श्रद्धया संयुतो भूयः सात्त्विकी मध्यमा तु सा ॥ १४७ ॥

हरेरिदं प्रियमिति मत्वा यः शुश्रूषां करोति श्रद्धया संयुतः, सा भक्तिḥ सात्त्विकी भूयः मध्यमा मता ॥

Verse 148

विधिबुद्ध्यार्चयेद्यस्तु दासवच्छ्रीपतिं नृप । भक्तीनां प्रवरा सा तु उत्तमा सात्त्विकी स्मृता ॥ १४८ ॥

हे नृप, यः विधिबुद्ध्या दासवद्भावेन च श्रीपतिं समर्चयति, सा भक्तिः भक्तीनां प्रवरा, उत्तमा सात्त्विकी स्मृता॥

Verse 149

महीमानं हरेर्यस्तु किंचित्कृत्वा प्रियो नरः । तन्मयत्वेन संतुष्टः सा भक्तिरुत्तमोत्तमा ॥ १४९ ॥

यः कश्चित् हरेः सेवायां किंचिदपि कृत्वा हरेः प्रियः भवति, तन्मयत्वेन संतुष्टश्च, सा भक्तिरुत्तमोत्तमा॥

Verse 150

अहमेव परो विष्णुर्मयिसर्वमिदं जगत् । इति यः सततं पश्येत्तं विद्यादुत्तमोत्तमम् ॥ १५० ॥

अहमेव परो विष्णुः, मयि सर्वमिदं जगदिति यः सततं पश्यति, तं उत्तमोत्तमं विद्यात्॥

Verse 151

एवं दशविधा भक्तिः संसारच्छेदकारिणी । तत्रापि सात्त्विकी भक्तिः सर्वकामफलप्रदा ॥ १५१ ॥

एवं दशविधा भक्तिः संसारच्छेदकारिणी; तत्रापि सात्त्विकी भक्तिः सर्वकामफलप्रदा॥

Verse 152

तस्माच्छृणुष्व भूपाल संसारविजिगीषुणा । स्वकर्मणो विरोधेन भक्तिः कार्या जनार्दने ॥ १५२ ॥

तस्माच्छृणुष्व भूपाल, संसारविजिगीषुणा स्वकर्मविरोधेन विना जनार्दने भक्तिः कार्या॥

Verse 153

यः स्वधर्मं परित्यज्य भक्तिमात्रेण जीवति । न तस्य तुष्यते विष्णुराचारेणैव तुष्यते ॥ १५३ ॥

यः स्वधर्मं परित्यज्य केवलया भक्त्या जीवति, तस्य विष्णुर्न तुष्यति; स तु सदाचार एव तुष्यति।

Verse 154

सर्वागमानामाचारः प्रथमं परिकल्पते । आचारप्रभवो धर्मो धर्मस्य प्रभुरच्युतः ॥ १५४ ॥

सर्वागमानामाचारः प्रथमं प्रतिष्ठाप्यते; आचारात् धर्मः प्रवर्तते, धर्मस्य प्रभुरच्युतः।

Verse 155

तस्मात्कार्या हरेर्भक्तिः स्वर्धमस्याविरोधिनी । सदाचारविहीनानां धर्मा अप्यसुखप्रदाः ॥ १५५ ॥

तस्मात् हरेर्भक्तिः स्वधर्माविरोधिनी कार्या; सदाचारविहीनानां धर्मा अपि दुःखप्रदाः।

Verse 156

स्वधर्महीना भक्तिश्वाप्यकृतैव प्रकीर्तिता । यत्तु पृष्टं त्वया भूयस्तत्सर्वं गदितं मया ॥ १५६ ॥

स्वधर्महीना भक्तिरपि निष्फला इति प्रकीर्तिता; यच्च त्वया भूयः पृष्टं तत्सर्वं मया कथितम्।

Verse 157

तस्माद्धर्मपरो भूत्वा पूजयस्व जनार्दनम् । नारायणमणीयांसं सुखमेष्यसि शाश्वतम् ॥ १५७ ॥

तस्माद् धर्मपरो भूत्वा जनार्दनं पूजय; नारायणं अणीयांसं पूजयित्वा शाश्वतं सुखमाप्स्यसि।

Verse 158

शिव एव हरिः साक्षाद्धरिरेव शिवः स्वयम् । द्वयोरन्तरदृग्याति नरकारन्कोटिशः खलः ॥ १५८ ॥

शिव एव हरिः साक्षात्, हरिरेव शिवः स्वयम्। यः तयोर्भेददृष्टिं करोति, स खलु कोटिकल्पान् नरके पतति॥

Verse 159

तस्माद्विष्णुं शिवं वापि समं बुद्धा समर्चय । भेदकृद्दुःखमाप्नोति इह लोके परत्र च ॥ १५९ ॥

तस्माद् विष्णुं शिवं वापि समं बुद्ध्वा समर्चयेत्। यो भेदं करोति स इह लोके परत्र च दुःखमाप्नोति॥

Verse 160

यदर्थमहमायातस्त्वत्समीपं जनाधिप । तत्ते वक्ष्यामि सुमते सावधानं निशामय ॥ १६० ॥

यदर्थम् अहम् आयातः तव समीपं जनाधिप, तत् ते वक्ष्यामि। सुमते, सावधानं निशामय॥

Verse 161

आत्मघातकपाप्मानो दग्धाः कपिलकोपतः । वसन्ति नरके ते तु राजंस्तव पितामहाः ॥ १६१ ॥

आत्मघातकपाप्मानः कपिलकोपतः दग्धाः। ते तु नरके वसन्ति, राजन्, तव पितामहाः॥

Verse 162

तानुद्धर महाभाग गङ्गानयनकर्मणा । गङ्गा सर्वाणि पापानि नाशयत्येव भूपते ॥ १६२ ॥

तान् उद्धर महाभाग गङ्गानयनकर्मणा। गङ्गा सर्वाणि पापानि नाशयत्येव भूपते॥

Verse 163

केशास्थिनखदन्दाश्च भस्मापि नृपसत्तम । नयति विष्णुसदनं स्पृष्टा गाङ्गेन वारिणा ॥ १६३ ॥

केशाः अस्थीनि नखाः दन्ताश्च भस्मापि, नृपसत्तम, गाङ्गेन वारिणा स्पृष्टाः सन्तो विष्णुसदनं नयन्ति।

Verse 164

यस्यास्थि भस्म वा राजन् गङ्गायां क्षिप्यते नरैः । स सर्वपापनिर्मुक्तः प्रयाति भवनं हरेः ॥ १६४ ॥

यस्यास्थि भस्म वा राजन् गङ्गायां नरैः क्षिप्यते, स सर्वपापनिर्मुक्तः हरेर्भवनं प्रयाति।

Verse 165

यानि कानि च पापानि प्रोक्तानि तव भूपते । तानि कर्माणि नश्यन्ति गङ्गाबिन्द्वभिषेचनात् ॥ १६५ ॥

यानि कानि च पापानि तव प्रोक्तानि भूपते, तानि कर्माणि गङ्गाबिन्द्वभिषेचनात् नश्यन्ति।

Verse 166

सनक उवाच । इत्युक्त्वा मुनिशार्दूल महाराजं भगीरथम् । धर्मात्मानं धर्मराजः सद्यश्वान्तर्दधेतदा ॥ १६६ ॥

सनक उवाच—इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलं महाराजं भगीरथं धर्मात्मा धर्मराजः तदा सद्यः अन्तर्दधे।

Verse 167

स तु राजा महाप्राज्ञः सर्वशास्त्रार्थपारगाः । निक्षिप्य पृथिवीं सर्वां सचिवेषु ययौ वनम् ॥ १६७ ॥

स राजा महाप्राज्ञः सर्वशास्त्रार्थपारगः, सचिवेषु सर्वां पृथिवीं निक्षिप्य वनं ययौ।

Verse 168

तुहिनाद्रौ ततो गत्वा नरनारायणाश्रमात् । पश्चिमे तुहिनाक्रान्ते श्रृङ्गेषोडशयोजने ॥ १६८ ॥

ततः नरनारायणाश्रमात् तुहिनाद्रिं गत्वा, पश्चिमदिशि तुहिनाक्रान्तं षोडशयोजनदूरे स्थितं शृङ्गं प्राप्नोति ॥

Verse 169

तपस्तप्त्वानयामास गङ्गां त्रैलोक्यपावनीम् ॥ १६९ ॥

तपः सम्यक् तप्त्वा स त्रैलोक्यपावनीं पवित्रां गङ्गां प्रादुर्भावयामास ॥