The Origin of the Gaṅgā and the Gods’ Defeat Caused by Bali
नारदः सनकं गङ्गायाः उत्पत्तिं पृच्छति—सा विष्णोः पादाग्रात् प्रादुर्भूता, वक्तृश्रोतॄणां पापनाशिनी च। सनकः देवादित्यवंशक्रमं निरूपयति—कश्यपस्य अदितिदित्योः देवा दैत्याश्च जाताः; वैरं हिरण्यकशिपोः वंशे प्रह्लाद-विरोचन-बलेः पर्यवस्यति। बलिः महाबलैः सेनाभिः इन्द्रपुरीं ययौ; घोरः संग्रामः शब्दशस्त्रैः लोकत्रासकरः वर्ण्यते। अष्टसहस्रवर्षैः देवा जिताः पलायन्ते, पृथिव्यां छद्मवेषेण विचरन्ति। बलिः समृद्धः विष्णुप्रीत्यर्थं अश्वमेधान् अकरोत्; अदितिः पुत्रराज्यभ्रंशेन शोकाकुला हिमालयं गत्वा हरिं सच्चिदानन्दरूपं ध्यायन्ती तीव्रं तपः चकार। दैत्य-मायाविनः देहपरिमाण-मातृधर्मादिभिः निवर्तयितुं यतन्ते; असफलाः आक्रमन्ति, दग्धा भवन्ति। विष्णोः सुदर्शनं दयान्वितं शतवर्षं तां रक्षति।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । विष्णुपादाग्रसंभूता या गङ्गेत्यभिधीयते । तदुत्पत्तिं वद भ्रातरनुग्राह्योऽस्मि ते यदि ॥ १ ॥
नारद उवाच । विष्णुपादाग्रसंभूता या गङ्गेत्यभिधीयते । तदुत्पत्तिं वद भ्रातरनुग्राह्योऽस्मि ते यदि ॥
Verse 2
सनक उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि गङ्गोत्पत्तिं तवानघ । वदतां श्रृण्वतां चैंव पुण्यदां पापनाशिनीम् ॥ २ ॥
सनक उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि गङ्गोत्पत्तिं तवानघ । वदतां श्रृण्वतां चैव पुण्यदां पापनाशिनीम् ॥
Verse 3
आसीदिंद्रादिदेवानां जनकः कश्यपो मुनिः । दक्षात्मजे तस्य भार्ये दितिश्चादितिरेव च ॥ ३ ॥
आसीदिन्द्रादिदेवानां जनकः कश्यपो मुनिः । दक्षात्मजे तस्य भार्ये दितिश्चादितिरेव च ॥
Verse 4
अदितिर्देवमातास्ति दैत्यानां जननी दितिः । ते तयोरात्मजा विप्र परस्परजयैषिणः ॥ ४ ॥
अदितिर्देवमाता, दितिर्दैत्यानां जननी स्मृता। हे विप्र, तयोः सुताः परस्परं जेतुमेव सदा स्पृहयन्ति॥
Verse 5
सदा सपूर्वदेवास्तु यतो दैत्याः प्रकीर्तिताः । आदिदैंत्यो दितेः पुत्रो हिरण्यकशिपुर्बली ॥ ५ ॥
यतो दैत्याः सदा पूर्वदेवैः सहैव प्रकीर्तिताः, तस्मादादिदैत्यः दितेः पुत्रो बलवान् हिरण्यकशिपुः स्मृतः॥
Verse 6
प्रह्लादस्तस्य पुत्रो।़भूत्सुमहान्दैत्यसत्तमः । विरोचन स्तस्य सुतो बभूव द्विजभक्तिमान् ॥ ६ ॥
तस्य पुत्रः प्रह्लादोऽभूत् सुमहान् दैत्यसत्तमः। तस्य सुतो विरोचनः द्विजभक्तिमान् बभूव॥
Verse 7
तस्य पुत्रोऽतितेजस्वी बलिरासीत्प्रतापवान् । स एव वाहिनीपालो दैत्यानामभवन्मुनेः ॥ ७ ॥
तस्य पुत्रोऽतितेजस्वी प्रतापवान् बलिरासीत्। स एव मुने दैत्यानां वाहिनीपालोऽभवत्॥
Verse 8
बलेन महता युक्तो बुभुजे मेदिनीमिमाम् । विजित्य वसुधां सर्वां स्वर्गं जेतुं मनो दधे ॥ ८ ॥
महता बलेन युक्तः स इमां मेदिनीं बुभुजे। सर्वां वसुधां विजित्य स्वर्गमपि जेतुं मनो दधे॥
Verse 9
गजाश्च यस्यायुतकोटिलक्षास्तावन्त एवाश्वरथा मुनींद्र । गजेगजे पंचशती पदातेः किं वर्ण्यते तस्य चमूर्वरिष्टा ॥ ९ ॥
गजाश्च यस्यायुतकोटिलक्षास्तावन्त एवाश्वरथा मुनीन्द्र । गजेगजे पञ्चशती पदातेः किं वर्ण्यते तस्य चमूर्वरिष्टा ॥ ९ ॥
Verse 10
अमात्यकोट्यग्रसरावमात्यौ कुम्भाण्डनामाप्यथ कूपकर्णः । पित्रा समं शौर्यपराक्रमाभ्यां बाणो बलेः पुत्रशतग्रजोऽभूत् ॥ १० ॥
अमात्यकोट्यग्रसरावमात्यौ कुम्भाण्डनामाप्यथ कूपकर्णः । पित्रा समं शौर्यपराक्रमाभ्यां बाणो बलेः पुत्रशतग्रजोऽभूत् ॥ १० ॥
Verse 11
बलिः सुराञ्जेतुमनाः प्रवृत्तः सैन्येन युक्तो महता प्रतस्थे । ध्वजातपर्त्रैर्गगनाबुराशेस्तरङ्गविद्युत्स्मरणं प्रकुर्वन् ॥ ११ ॥
बलिः सुराञ्जेतुमनाः प्रवृत्तः सैन्येन युक्तो महता प्रतस्थे । ध्वजातपर्त्रैर्गगनाबुराशेस्तरङ्गविद्युत्स्मरणं प्रकुर्वन् ॥ ११ ॥
Verse 12
अवाप्य वृत्रारिपुरं सुरारी रुरोघ दैत्यैर्मृगराजगाढैः । सुरश्च युद्धाय पुरात्तथैव विनिर्ययुर्वज्रकरादयश्च ॥ १२ ॥
अवाप्य वृत्रारिपुरं सुरारी रुरोघ दैत्यैर्मृगराजगाढैः । सुरश्च युद्धाय पुरात्तथैव विनिर्ययुर्वज्रकरादयश्च ॥ १२ ॥
Verse 13
ततः प्रववृते युद्धं घोरं गीर्वाणदैत्ययो । कल्पांतमेघानिर्धोषं डिंडिंमध्वनिसंभ्रमम् ॥ १३ ॥
ततः प्रववृते युद्धं घोरं गीर्वाणदैत्ययोः । कल्पान्तमेघनिर्घोषं डिण्डिमध्वनिसम्भ्रमम् ॥ १३ ॥
Verse 14
मुमुचुः शरजालानि दैंत्याः सुमनसां बले । देवाश्च दैत्यसेनासु संग्रामेऽत्यन्तदारुणे ॥ १४ ॥
अत्यन्तदारुणे संग्रामे दैत्याः सुमनसां बले शरजालानि मुमुचुः। देवाश्च प्रत्युत दैत्यसेनासु बाणवृष्टिं व्यसृजन्॥
Verse 15
जहि दारय भिंधीते छिंधि मारय ताडय । इत्येवं सुमहान्घोषो वदतां सेनयोरभूत् ॥ १५ ॥
‘जहि दारय भिंधीते छिंधि मारय ताडय’ इत्येवं वदतां सेनयोरुभयोः सुमहान् घोषोऽभवत्॥
Verse 16
शरदुन्दुभिनिध्वानैः सिंहनादैः सिंहनादैः सुरद्विषाम् । भाङ्कारैः स्यन्दनानां च बाणक्रेङ्गारनिःस्वनैः ॥ १६ ॥
शरदुन्दुभिनिध्वानैः सुरद्विषां पुनःपुनः सिंहनादैः। स्यन्दनानां भाङ्कारैश्च बाणक्रेङ्गारनिःस्वनै रणभूमिरनुनाद॥
Verse 17
अश्वानां हेषितैश्चैव गजानां बृंहितैस्तथा । टङ्गारैर्धनुषां चैव लोकः शब्दत्मयोऽभवत् ॥ १७ ॥
अश्वानां हेषितैश्चैव गजानां बृंहितैस्तथा। टङ्गारैर्धनुषां चैव लोकः शब्दमयोऽभवत्॥
Verse 18
सुरासुरविनिर्मुक्तबाणनिष्पेषजानले । अकालप्रलयं मेने निरीक्ष्य सकलं जगत् ॥ १८ ॥
सुरासुरविनिर्मुक्तबाणनिष्पेषजनितेनानलेन सकलं जगद् दग्धमिव दृष्ट्वा स अकालप्रलयं मेने॥
Verse 19
बभौ देवद्विषां सेना स्फुरच्छस्त्रौघधारिणी । चलद्विद्युन्निभा रात्रिश्छादिता जलदैरिव ॥ १९ ॥
बभौ देवद्विषां सेना स्फुरच्छस्त्रौघधारिणी । चलद्विद्युन्निभा रात्रिः श्छादिता जलदैरिव ॥ १९ ॥
Verse 20
तस्मिन्युद्धे महाधोरैर्गिरीन् क्षित्पान् सुरारिभिः । नाराचैश्चूर्णयामासुर्देवास्ते लघुविक्रमाः ॥ २० ॥
तस्मिन्युद्धे महाधोरैर्गिरीन् क्षिप्तान् सुरारिभिः । नाराचैश्चूर्णयामासुर्देवास्ते लघुविक्रमाः ॥ २० ॥
Verse 21
केचित्सताडयामासुर्नागैर्नागान्रथान्रथैः । अश्वैरश्वांश्च केचित्तु गदादण्डैरथार्द्दयन् ॥ २१ ॥
केचित्सताडयामासुर्नागैर्नागान्रथान्रथैः । अश्वैरश्वांश्च केचित्तु गदादण्डैरथार्द्दयन् ॥ २१ ॥
Verse 22
परिधैस्ताडिताः केचित्पेतुः शोणितकर्द्दमे । समुक्त्रांतासवः केचिद्विमानानि समाश्रिताः ॥ २२ ॥
परिधैस्ताडिताः केचित्पेतुः शोणितकर्द्दमे । समुक्त्रांतासवः केचिद्विमानानि समाश्रिताः ॥ २२ ॥
Verse 23
ये दैत्या निहता देवैः प्रसह्य सङ्गरे तदा । ते देवभावमापन्ना दैतेयान्समुपाद्रवन् ॥ २३ ॥
ये दैत्या निहता देवैः प्रसह्य सङ्गरे तदा । ते देवभावमापन्ना दैतेयान्समुपाद्रवन् ॥ २३ ॥
Verse 24
अथ दैत्यगणाः क्रुद्वास्तड्यमानाः सुर्वैर्भृशम् । शस्त्रैर्बहुविधैर्द्देवान्निजध्नुरतिदारुणाः ॥ २४ ॥
अथ दैत्यगणाः क्रुद्धाः सुरैर्भृशं ताड्यमानाः, नानाशस्त्रैः सुदारुणाः देवान् अभ्यपतन् निजघ्नुः च।
Verse 25
दृषद्भिर्भिदिपालैश्च खङ्गैः परशुतोमरैः । परिधैश्छुरिकाभिश्च कुन्तैश्चक्रैश्च शङ्कुभिः ॥ २५ ॥
दृषद्भिः भिन्दिपालैश्च खङ्गैः परशुतोमरैः, परिधैः छुरिकाभिश्च कुन्तैश्चक्रैः शङ्कुभिः च—ते समरं समारभन्।
Verse 26
मुसलैरङ्कुशेश्वैव लाङ्गलैः पट्टिशैस्तथा । शक्त्योपलैः शतघ्रीभिः पाशैश्च तलमुष्टिभिः ॥ २६ ॥
मुसलैः अङ्कुशैश्चैव लाङ्गलैः पट्टिशैस्तथा, शक्त्योपलैः शतघ्रीभिः पाशैः तलमुष्टिभिः च प्राहरन्।
Verse 27
शूलैर्नालीकनाराचैः क्षेपणीयैस्समुद्ररैः । रथाश्वनागपदगैः सङ्कुलो ववृधे रणः ॥ २७ ॥
शूलैर्नालीकनाराचैः क्षेपणीयैः समुद्गरैः, रथाश्वनागपदगैः सङ्कुलो रणः ववृधे।
Verse 28
देवाश्च विविधास्त्राणि दैतेयेभ्यः समाक्षिपन् । एवमष्टसहस्त्राणि युद्धमासीत्सुदारुणम् ॥ २८ ॥
देवाश्च दैतेयेभ्यः विविधानि अस्त्राणि समाक्षिपन्; एवं अष्टसहस्राणि सुदारुणं युद्धम् आसीत्।
Verse 29
अथ दैत्यबले वृद्धे पराभूता दिवौकसः । सुरलोकं परित्यतज्य सर्वे भीताः प्रदुद्रुवुः ॥ २९ ॥
अथ दैत्यबलवृद्धौ दिवौकसः पराभूताः; सुरलोकं परित्यज्य सर्वे भीताः पलायिताः ॥
Verse 30
नररुपपरिच्छन्ना विचेरुरवनीतले । वैरोचनिस्त्रिभुवनं नारायणपरायणः ॥ ३० ॥
नररूपपरिच्छन्नाः तेऽवनीतले विचेरुः; वैरोचनिश्च त्रिभुवनं नारायणपरायणः सञ्चचार ॥
Verse 31
बुभुजेऽव्याहतैश्चर्यप्रवृद्धश्रीर्महाबलः । इत्याज चाश्वमेघैः स विष्णुप्रीणनतत्परः ॥ ३१ ॥
अव्याहताचार्यवर्धितश्रीर्महाबलः स राज्यं बुभुजे; तथा विष्णुप्रीणनतत्परः स अश्वमेधयज्ञान् अकरोत् ॥
Verse 32
इन्द्रत्वं चाकरोत्स्वर्गे दिक्पालत्वं तथैव च । देवानां प्रीणनार्थाय यैः क्रियन्ते द्विजैर्मखाः ॥ ३२ ॥
स्वर्गे इन्द्रत्वं दिक्पालत्वं च प्रददाति; देवानां प्रीणनार्थं द्विजैः क्रियमाणाः ये मखाः ते फलदाः ॥
Verse 33
तेषु यज्ञेषु सर्वेषु हविर्भुङ्क्ते स दैत्यराट् । अदितिः स्वात्मजान्वीक्ष्य देवमातातिदुःखिता ॥ ३३ ॥
तेषु यज्ञेषु सर्वेषु स दैत्यराट् हविर्भुङ्क्ते स्म; अदितिर्देवमाता स्वात्मजान् दृष्ट्वा अतिदुःखिता बभूव ॥
Verse 34
वृथात्र निवसामीति मत्वागाद्धिमवद्गिरम् । शक्रस्यैश्वर्यमिच्छंती दैत्यानां च पराजयम् ॥ २४ ॥
वृथात्र निवसामीति मन्यमाना सा हिमवद्गिरिमगात् । शक्रस्यैश्वर्यमभिलषन्ती दैत्यानां च पराजयम् ॥
Verse 35
हरिध्यानपरा भूत्वा तपस्तेपेऽतिदुष्करम् । किंचित्कालं समासीना तिष्टंती च ततः परम् ॥ ३५ ॥
हरिध्यानपरा भूत्वा तपस्तेपेऽतिदुष्करम् । किञ्चित्कालं समासीना तिष्ठन्ती च ततः परम् ॥
Verse 36
पादेनैकेन सुचिरं ततः पादाग्रमात्रतः । कंचित्कालं फलाहारा ततः शीर्णदलाशना ॥ ३६ ॥
पादेनैकेन सुचिरं ततः पादाग्रमात्रतः । कञ्चित्कालं फलाहारा ततः शीर्णदलाशना ॥
Verse 37
ततो जलाशमा वायुभोजनाहारवर्जिता । सच्चिदानन्दसन्दोहं ध्यायत्यात्मानमात्मना ॥ ३७ ॥
ततो जलाशमा वायुभोजनाहारवर्जिता । सच्चिदानन्दसन्दोहं ध्यायत्यात्मानमात्मना ॥
Verse 38
दिव्याब्दानां सहस्त्रं सा तपोऽतप्यत नारद । दुरन्तं तत्तपः श्रुत्वा दैतेया मायिनोऽदितिम् ॥ ३८ ॥
दिव्याब्दानां सहस्रं सा तपोऽतप्यत नारद । दुरन्तं तत्तपः श्रुत्वा दैतेया मायिनोऽदितिम् ॥
Verse 39
देवतारुपमास्थाय संप्रोचुर्बलिनोदिताः । किमर्थं तप्यते मातः शरीरपरिशोषणम् ॥ ३९ ॥
देवतारूपमास्थाय बलिना प्रेरितास्ते तमब्रुवन्— “किमर्थं तप्यसे मातः? किमिदं शरीरपरिशोषणं तपः?”
Verse 40
यदि जानन्ति दैतेया महदुखं ततो भवेत् । त्यजेदं दुःखबहुलं कायशोषणकारणम् ॥ ४० ॥
यदि दैतेया इदं जानीयुः, तेषां महद्दुःखं भवेत्; अत एतद् दुःखबहुलं कायशोषणकारणं त्यजेत्।
Verse 41
प्रयाससाध्यं सुकृतं न प्रशँसन्ति पण्डिताः । शरीरं यन्ततो रक्ष्यं धर्मसाधनतत्परैः ॥ ४१ ॥
प्रयाससाध्यं सुकृतं पण्डिताः न प्रशंसन्ति; धर्मसाधनतत्परैः शरीरं यत्नतः रक्ष्यं, तदेव साधनम्।
Verse 42
ये शरीरमुपेक्षन्ते ते स्युरात्मविघातिनः । सुखं त्वं तिष्ट सुभगे पुत्रानस्मान्न खेदय ॥ ४२ ॥
ये शरीरमुपेक्षन्ते ते आत्मविघातिनः; अतः सुभगे, सुखं तिष्ठ— अस्मान् पुत्रान् मा खेदय।
Verse 43
मात्रा हीना जना मातर्मृतप्राया न संशयः । गावो वा पशवो वापि यत्र गावो महीरुहाः ॥ ४३ ॥
मात्राहीनाः जना मातः मृतप्रायाः न संशयः; गावो वा पशवो वापि— यत्र गावो महीरुहवत् भारवहाः, तत्र जीवनं जडतां याति।
Verse 44
न लभन्ते सुखं किंचिन्मात्रा हीना मृतोपमाः । दरिद्रो वापि रोगी वा देशान्तरगतोऽपि वा ॥ ४४ ॥
मातृविहीनाः किञ्चिन्मात्रमपि सुखं न लभन्ते; ते मृतोपमाः—दरिद्राः स्युः, रोगिणो वा, देशान्तरगताः अपि वा।
Verse 45
मातुर्दर्शनमात्रेण लभते परमां मुदम् । अन्ने वा सलिले वापि धनादौ वा प्रियासु च ॥ ४५ ॥
मातुर्दर्शनमात्रेण नरः परमां मुदं लभते—अन्ने वा, सलिले वा, धनादिषु वा, प्रियासु चापि।
Verse 46
कदाचिद्विमुखो याति जनो मातरि कोऽपि न । यस्य माता गृहे नास्ति यत्र धर्मपरायणा । साध्वी च स्त्री पतिप्राणा गन्तव्यं तेन वै वनम् ॥ ४६ ॥
मातरि कश्चन जनः कदाचिदपि विमुखो न याति। यस्य गृहे धर्मपरायणा माता नास्ति, साध्वी च पतिप्राणा स्त्री नास्ति, तेन वै वनं गन्तव्यम्।
Verse 47
धर्मश्च नारायणभक्तिहीनां धनं च सद्भोगविवर्जितं हि । गृहं च मार्यातनयेर्विहीनं यथा तथा मातृविहीनमर्त्यः ॥ ४७ ॥
नारायणभक्तिहीनानां धर्मोऽपि शून्यवत्; धनमपि सत्भोगविवर्जितं खलु। भार्यात्मजविहीनं गृहं यथा, तथा मातृविहीनो मर्त्यः।
Verse 48
तस्माद्देवि परित्राहि दुःखार्तानात्मजांस्तव । इत्युक्ताप्यदितिर्दैप्यैर्न चचाल समाधितः ॥ ४८ ॥
तस्माद्देवि दुःखार्तान् तव आत्मजान् परित्राहि—इत्युक्तापि दैत्यैः, अदितिः समाधितः स्थिरा न चचाल।
Verse 49
एवमुक्त्वासुराः सर्वे हरिध्यानपरायणाम् । निरीक्ष्य क्रोधसंयुक्ता हन्तुं चक्रुर्मनोरथम् ॥ ४९ ॥
एवमुक्त्वा सर्वेऽसुराः हरिध्यानपरायणां तां निरीक्ष्य क्रोधसमन्विताः मनोरथां हन्तुं मनसि चक्रुः ॥
Verse 50
कल्पान्तमेघनिर्घोषाः क्रोधसंरक्तलोचनाः । दंष्ट्रग्रैरसृजन्वह्निंम् सोऽदहत्काननं क्षणात् ॥ ५० ॥
कल्पान्तमेघनिर्घोषाः क्रोधरक्तेक्षणाः ते । दंष्ट्राग्रैर्वह्निमसृजन् स क्षणात् काननं ददाह ॥
Verse 51
शतयोजनविस्तीर्णं नानाजीवसमाकुलम् । तेनैव दग्धा दैतेया ये प्रधर्षयितुं गताः ॥ ५१ ॥
शतयोजनविस्तीर्णं नानाजीवसमाकुलम् । तेनैव वह्निना दग्धा दैतेया येऽभ्यधर्षणाय गताः ॥
Verse 52
सैवावशिष्टा जननी सुराणामब्दाच्छतादच्युतसक्तचिता । संरक्षिता विष्णुसुदर्शनेन दैत्यान्तकेन स्वजनानुकम्पिना ॥ ५२ ॥
सा एवावशिष्टा सुरजननी अच्युतसक्तचित्ता । अब्दशतं विष्णुसुदर्शनेन दैत्यान्तकेन स्वजनानुकम्पिना संरक्षिता ॥
Verse 53
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गोत्पत्तौ बलिकृतदेवपराजयवर्णनन्नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गोत्पत्तौ बलिकृतदेवपराजयवर्णननाम दशमोऽध्यायः समाप्तः ॥ १० ॥
Frequently Asked Questions
It establishes Gaṅgā as a Viṣṇu-connected tirtha principle (not merely a river): her mention is framed as intrinsically merit-giving (puṇya) and sin-destroying (pāpa-nāśinī), grounding later historical events in a theology of grace and sacred geography.
They argue a ‘measure-and-body-as-instrument’ ethic—protecting the body as a means for dharma—against Aditi’s uncompromising tapas aimed at restoring cosmic order. The narrative resolves the tension by showing Viṣṇu safeguarding true devotion (bhakti-yukta tapas) without denying the general dharmic concern for proportion.