Previous Verse
Next Verse

Shloka 8

Adhyaya 62The Fire-God Enters the Brahmin Youth; Varuthini’s Love-Sickness and Kali’s Disguise

निश्वसन्त्यनवद्याङ्गी हाहेति रुदती मुहुः ।

मन्दभाग्येति चात्मानं निनिन्द मदिरेक्षणा ॥

niśvasanty anavadyāṅgī hāheti rudatī muhuḥ | mandabhāgyeti cātmānaṃ nininda madirekṣaṇā ||

निःश्वसन्ती सा निर्दोषाङ्गी हरिणाक्षी कन्या पुनः पुनः ‘हा हा’ इति रुरोद; आत्मानं च निन्दन्ती ‘अहं दुर्भाग्या’ इत्यब्रवीत्।

निश्वसन्तीsighing
निश्वसन्ती:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootनि-श्वस् (धातु)
Formवर्तमानकालिक-शतृ/शानच् कृदन्त (present active participle); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अनवद्य-अङ्गीfaultless-limbed
अनवद्य-अङ्गी:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootअनवद्य (प्रातिपदिक) + अङ्गी (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (निर्दोषानि अङ्गानि यस्याः); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
हाalas!
हा:
Sambandha (सम्बन्ध/utterance)
TypeIndeclinable
Rootहा (अव्यय)
Formविस्मय/शोकवाचक-उद्गार (interjection)
हाalas!
हा:
Sambandha (सम्बन्ध/utterance)
TypeIndeclinable
Rootहा (अव्यय)
Formविस्मय/शोकवाचक-उद्गार (interjection)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/quotative)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक-अव्यय (quotative particle)
रुदतीweeping
रुदती:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootरुद् (धातु)
Formवर्तमानकालिक-शतृ/शानच् कृदन्त (present active participle); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
मुहुःagain and again; repeatedly
मुहुः:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootमुहुः (अव्यय)
Formकाल/आवृत्तिवाचक-अव्यय (adverb of frequency)
मन्द-भाग्यill-fated; of poor fortune
मन्द-भाग्य:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeAdjective
Rootमन्द (प्रातिपदिक) + भाग्य (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; (इति-पूर्वकं) सम्बोधनार्थे/आत्मविषये विशेषणम्
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/quotative)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक-अव्यय (quotative particle)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-निपात (conjunction)
आत्मानम्herself
आत्मानम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
निनिन्दblamed; reproached
निनिन्द:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootनिन्द् (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
मदिर-ईक्षणाshe with intoxicating eyes
मदिर-ईक्षणा:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootमदिर (प्रातिपदिक) + ईक्षण (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (मदिरं ईक्षणं यस्याः); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (of सा)
Markandeya (narration)

{ "primaryRasa": "karuna", "secondaryRasa": "shringara", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

VirahaSelf-blameEmotional intensity

FAQs

The verse shows the mind’s tendency to convert longing into self-condemnation; it implicitly warns that unchecked desire breeds suffering (duḥkha) and distorted self-judgment.

Narrative/psychological passage; not pañcalakṣaṇa.

The contrast between ‘anavadyāṅgī’ (externally perfect) and inner lament highlights māyā’s play: outer beauty does not prevent inner turbulence when consciousness is bound by rāga.