Previous Verse
Next Verse

Shloka 45

Adhyaya 49Primordial Human Creation, the Rise of Desire, and the Origins of Settlements, Measures, and Agriculture

तदर्धेन तथा खेṭं तत्पादेन च कर्वटम् ।

न्यूनं द्रोणीमुखं तस्मादन्तभागेन चोच्यते ॥

tad-ardhena tathā kheṭaṃ tat-pādena ca karvaṭam | nyūnaṃ droṇīmukhaṃ tasmād anta-bhāgena cocyate ||

तस्यार्धं खेṭकं प्रोक्तं तस्य पादः करावटः । द्रोणीमुखं ततो न्यूनं भागेनान्तर्गतैः स्मृतम् ॥

तत्-अर्धेनby half of that
तत्-अर्धेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + अर्ध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन; 'तस्य अर्धेन' (by its half)
तथाthus
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय (thus)
खेṭम्a kheṭa (settlement)
खेṭम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootखेṭ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
तत्-पादेनby a quarter of that
तत्-पादेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + पाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; 'तस्य पादेन' (by its quarter)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
कर्वटम्a karvaṭa (type of settlement)
कर्वटम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकर्वट (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
न्यूनम्smaller/less
न्यूनम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootन्यून (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; अत्र विशेषणरूपेण (less/smaller)
द्रोणीमुखम्droṇīmukha (type)
द्रोणीमुखम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootद्रोणी + मुख (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष
तस्मात्from that/therefore
तस्मात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, पञ्चमी-विभक्ति (अपादान), एकवचन
अन्त-भागेनby an end-portion
अन्त-भागेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootअन्त + भाग (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: 'अन्तस्य भागेन' (by an inner/final portion)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
उच्यतेis said/called
उच्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (वचँ) (धातु)
Formलट्-लकार (Present), कर्मणि-प्रयोग (Passive), प्रथमपुरुष, एकवचन
Not explicitly indicated in the provided excerpt

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Administrative gradationSettlement hierarchyMeasurement application

FAQs

Hierarchy is not merely social but spatial-administrative; right-sizing settlements implies proportional governance—resources and defenses should match the community’s scale.

Sthiti: classification and proportionality in maintaining societal structures.

Progressive reduction from city to smaller nodes can symbolize inward refinement—moving from outer complexity to inner simplicity and focus.