Previous Verse
Next Verse

Shloka 44

Adhyaya 49Primordial Human Creation, the Rise of Desire, and the Origins of Settlements, Measures, and Agriculture

योजनार्धार्धविष्कम्भमष्टभागायतं पुरम् ।

प्रागुदकप्रवणं शस्तं शुद्धवंशबहिर्गमम् ॥

yojanārdha-ardha-viṣkambham aṣṭa-bhāga-āyataṃ puram | prāg-udak-pravaṇaṃ śastaṃ śuddha-vaṃśa-bahir-gamam ||

अर्धार्धयोजनविस्तारं पुरं प्रोक्तं द्विजोत्तम । अष्टांशाधिकदीर्घं तु पूर्वतो जलतोऽपि च ।। शुद्धनिर्गममार्गं च प्रशस्तं तदुदाहृतम् ॥

योजन-अर्ध-अर्ध-विष्कम्भम्with diameter of a quarter-yojana
योजन-अर्ध-अर्ध-विष्कम्भम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootयोजन + अर्ध + अर्ध + विष्कम्भ (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी/कर्मधारय-तत्पुरुषसदृश: 'योजनस्य अर्धस्य अर्धं विष्कम्भः यस्य' (having diameter = quarter yojana)
अष्ट-भाग-आयतम्extended to eight parts (in length)
अष्ट-भाग-आयतम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअष्ट + भाग + आयत (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; 'अष्टभागेन आयतम्' (length = eight parts)
पुरम्a city
पुरम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपुर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
प्राक्-उदक-प्रवणम्sloping eastward/toward water
प्राक्-उदक-प्रवणम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्राक् (अव्यय) + उदक + प्रवण (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; दिक्-तत्पुरुष: 'पूर्वोदकाभिमुखं प्रवणम्' (sloping toward east/water)
शस्तम्commended/proper
शस्तम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशस्त (कृदन्त; √शंस् (शंसँ) क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त: 'प्रशस्तम्/उचितम्'
शुद्ध-वंश-बहिर्-गमम्having a pure lineage extending outward
शुद्ध-वंश-बहिर्-गमम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशुद्ध + वंश + बहिस् + गम (कृदन्त; √गम् (गमॢँ) क्त; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; बहिर् (अव्यय) उपपद-समास: 'शुद्धवंशात् बहिर्गतम्' (with pure lineage extending outward / having pure line outside)
Not explicitly indicated in the provided excerpt

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Vāstu/urban planningAuspicious geographyCivic design

FAQs

Auspicious orientation (east, water access) and cleanliness reflect a dharmic view that environment shapes wellbeing; civic planning is a moral responsibility.

Sthiti: norms for stable, prosperous habitation; a practical extension of maintaining order in society.

Eastward slope suggests turning toward illumination (prāk = dawn), and waterward slope suggests flow/purification—both read as aligning life toward clarity and renewal.