
अध्याय ५०: उत्तरेण सह अर्जुनस्य रथप्रयाणे ध्वजचिह्नैः कौरवसेनानिर्देशः (Arjuna directs Uttara by identifying Kaurava commanders through banners)
Upa-parva: Gograhaṇa (Cattle-Raid) Episode within Virāṭa-parva
Vaiśaṃpāyana describes the immediate aftermath of Karṇa’s withdrawal as Duryodhana and allied divisions continue a coordinated arrow-assault on the Pandava (Arjuna, still concealed). In response to the approaching formations, Prince Uttara—serving as charioteer—asks Arjuna which enemy division to enter. Arjuna then provides a structured tactical identification of key commanders by their visual insignia: he first points to Kṛpa’s position, then identifies Droṇa by the kamaṇḍalu emblem and prescribes a respectful, non-provocative maneuver (pradakṣiṇā) consistent with guru-ethics. He outlines a conditional engagement protocol—allowing Droṇa to strike first to avoid inciting personal anger—then notes Aśvatthāmā’s proximity. Arjuna proceeds to indicate Duryodhana by the elephant emblem, Karṇa by distinctive standards, and Bhīṣma by radiant armor and senior status, advising sequencing (to avoid obstruction) while maintaining chariot control. The chapter closes with Uttara swiftly driving Arjuna toward Kṛpa’s station, initiating the next phase of the engagement.
Chapter Arc: कौरव-सेना के बीच द्रोणपुत्र अश्वत्थामा का वचन उठता है—वीरता का असली माप शोर नहीं, सामर्थ्य है; जैसे रथकार अपने रथ की दृढ़ता का दावा करता है, वैसे ही युद्ध में पुरुषार्थ का दावा कर्म से सिद्ध होता है। → अश्वत्थामा कर्ण के आत्म-प्रशंसक दर्प को काटता है: बहुत-सी लड़ाइयाँ जीतना, धन पाना, शत्रु-सेना रौंदना—इनसे विद्वान पुरुष अपनी बड़ाई नहीं गाते; अग्नि बिना वाणी के जलती है, सूर्य मौन होकर चमकता है, पृथ्वी चुपचाप जगत धारण करती है। फिर वह कर्ण को चुनौती देता है—किस संग्राम में तुमने युधिष्ठिर को जीता? किसमें भीम को? किसमें इन्द्रप्रस्थ को? यह प्रश्न कर्ण की प्रतिष्ठा पर सीधा प्रहार बनकर सभा को गरमा देता है। → अश्वत्थामा निर्णायक घोषणा करता है कि कुन्तीपुत्र अर्जुन भय से कभी नहीं डिगेगा—न देवों से, न गन्धर्वों से, न असुरों-राक्षसों से। वह कर्ण को स्पष्ट कहता है कि अर्जुन पराक्रम और धनुर्विद्या में उससे विशिष्ट है, और युद्ध में वासुदेव-समान सहायक के साथ उसे कौन न पूजे। फिर दुर्योधन को भी कटाक्ष करता है: जैसे तुमने जुए में छल किया, इन्द्रप्रस्थ छीना, द्रौपदी को सभा में घसीटा—वैसे ही अब युद्ध में भी सौबल (शकुनि) की ‘सुरक्षा’ में लड़ो; यह व्यंग्य कौरव-नीति की नैतिक दरार को उजागर कर देता है। → अश्वत्थामा अंततः अपनी सीमा रेखा खींचता है—‘योधा चाहें तो लड़ें, पर मैं अर्जुन से नहीं लड़ूँगा’; और वह मत्स्य-राज्य के विरुद्ध इस गोहरण-यात्रा को भी तुच्छ ठहराता है, मानो कह रहा हो कि असली संकट मत्स्य नहीं, अर्जुन है। → कौरव-पक्ष के भीतर ही अर्जुन के भय/सम्मान का द्वंद्व तीव्र हो उठता है—अब प्रश्न यह रह जाता है कि अर्जुन के सामने कौन टिकेगा, और कर्ण-द्रोणपुत्र के इस वैचारिक टकराव का प्रभाव रणभूमि पर कैसे फूटेगा।
Verse 1
अऑडज आर (_) ऑपआ अपाय - जैसे कोई रथ बनानेवाला कारीगर रथ लाकर यह कहे कि मैंने इस दिव्य रथका निर्माण किया है। इसका प्रत्येक अंग सुदृढ़ है। इसपर बैठकर युद्ध करनेसे तुम देवताओंपर भी सर्वथा विजय पा सकोगे
अश्वत्थामोवाच—कर्ण, न च तावज्जिता गावो न च सीमान्तरं गताः। न हास्तिनपुरं प्राप्ताः; त्वं च कर्ण विकत्थसे किमर्थम्।
Verse 2
संग्रामांश्च बहून् जित्वा लब्धवा च विपुलं धनम् | विजित्य च परां सेनां नाहु: किंचन पौरुषम्
कृप उवाच—संग्रामान् बहून् जित्वा लब्ध्वा च विपुलं धनम् । विजित्य च परां सेनां नाहुः किञ्चन पौरुषम् ॥ अग्निरवाक्य एव सर्वं दहति भस्मसात्; दिवाकरस्तूष्णीं भाति; वसुधा चापि मौनवती सचराचरं जगद् धारयति। एवं सत्पौरुषं कर्मणा प्रकाशते, न तु व्यर्थवाक्यप्रशंसया।
Verse 3
दहत्यग्निरवाक्यस्तु तूष्णी भाति दिवाकर: । तूष्णीं धारयते लोकान् वसुधा सचराचरान्
कृप उवाच—दहत्यग्निरवाक्यस्तु तूष्णीं भाति दिवाकरः । तूष्णीं धारयते लोकान् वसुधा सचराचरान् ॥ एवं विद्वान् पुरुषो बहून् संग्रामान् जित्वा विपुलं धनं लब्ध्वा परां सेनां च विजित्य न व्यर्थं स्वपौरुषं वदति; कर्मणा एव बलं प्रमाणीकुरुते, न तु गर्ववाक्यैः।
Verse 4
चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि विहितानि स्वयम्भुवा । धनं यैरधिगन्तव्यं यच्च कुर्वन् न दुष्पति
कृप उवाच—चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि विहितानि स्वयम्भुवा । धनं यैरधिगन्तव्यं यच्च कुर्वन् न दुष्यति ॥
Verse 5
अधीत्य ब्राह्मणो वेदान् याजयेत यजेत वा | क्षत्रियो धनुराश्रित्य यजेच्चैव न याजयेत्
कृप उवाच—अधीत्य ब्राह्मणो वेदान् याजयेत यजेत वा । क्षत्रियो धनुराश्रित्य यजेच्चैव न याजयेत् ॥
Verse 6
वैश्यो5धिगम्य वित्तानि ब्रह्मुकर्माणि कारयेत् । शूद्र: शुश्रूषणं कुर्यात् त्रिषु वर्णेषु नित्यश: । वन्दनायोगविधिभिर्वैतसीं वृत्तिमास्थित:
कृप उवाच—वैश्योऽधिगम्य वित्तानि ब्राह्मणैः कर्म कारयेत् । शूद्रः शुश्रूषणं कुर्यात् त्रिषु वर्णेषु नित्यशः । वन्दनायोगविधिभिर्वैतसीं वृत्तिमास्थितः ॥
Verse 7
वर्तमाना यथाशास्त्र प्राप्प चापि महीमिमाम् । सत्कुर्वन्ति महाभागा गुरून् सुविगुणानपि
कृप उवाच—शास्त्रविधिं यथावत् प्रवर्तमाना अपि, न्यायेनैवेमां महीम् अवाप्तवन्तो महाभागाः सौभाग्यवन्तश्च पुरुषाः, गुणहीनानपि गुरून् सत्कुर्वन्ति। अत्र तु अन्यायार्जितराज्येन गुणवन्तोऽपि वृद्धा गुरवः परिभूयन्ते।
Verse 8
प्राप्य द्यूतिन को राज्यं क्षत्रियस्तोष्टमर्हति । तथा नृशंसरूपो<यं धार्त॑राष्ट्रश्न निर्धण:
द्यूतेन राज्यं प्राप्य कः क्षत्रियः सन्तोषं प्राप्नुयात्? तथाप्ययं धार्तराष्ट्रपुत्रो दुर्योधनः तेनैव तुष्टः; नृशंसस्वभावो ह्येष निर्दयः पापात्मा च।
Verse 9
तथाधिगगम्य वित्तानि को विकत्थेद् विचक्षण: । निकृत्या वज्चनायोगैश्वरन् वैतंसिको यथा
एवं निकृत्या लब्धं वित्तं प्राप्य कः विचक्षणः विकत्थेत? यथा वैतंसिको व्याधो वञ्चनायोगैर्निकृत्या जीवति, तथा कपटवृत्त्या धनं लब्ध्वा कः पण्डितः स्वमुखेनात्मानं प्रशंसयेत्?
Verse 10
कतमद् द्वैरथं युद्ध यत्राजैषीर्धनंजयम् । नकुलं सहदेवं वा धन येषां त्वया हृतम्
कतमद् द्वैरथं युद्धं यत्राजैषीर्धनंजयम्? नकुलं सहदेवं वा? येषां धनं त्वया द्यूतेन निकृत्या हृतम्—राजन् दुर्योधन, कदा त्वं तेषां कञ्चिद् धर्म्ये संग्रामे जितवान्?
Verse 11
युधिष्ठिरो जित: कस्मिन् भीमश्च बलिनां वर: । इन्द्रप्रस्थं त्वया कस्मिन् संग्रामे निर्जितं पुरा
युधिष्ठिरः कस्मिन् जितो भीमश्च बलिनां वरः? इन्द्रप्रस्थं त्वया कस्मिन् संग्रामे निर्जितं पुरा? (कृप उवाच—) कथय, राजन् दुर्योधन।
Verse 12
तथैव कतमद् युद्ध यस्मिन् कृष्णा जिता त्वया । एकवस्त्रा सभां नीता दुष्टकर्मन् रजस्वला
कतमद् युद्धं तद् ब्रूहि, यस्मिन् त्वया कृष्णा जिता इति मन्यसे। दुष्टकर्मन् पापात्मन्! त्वं तु सभामध्ये एकवस्त्रां रजस्वलां दीनां कृष्णां बलाद् आनीतवान्।
Verse 13
मूलमेषां महत् कृत्तं सारार्थी चन्दनं यथा । कर्म कारयिथा: सूत तत्र कि विदुरो5ब्रवीत्
एषां मूलं महत् छिन्नं त्वया, यथा सारार्थी चन्दनं छिनत्ति। सूत! यदा कपटद्यूतेन कृष्णाया अपमानेन च पाण्डवान् दासकर्मकारान् अकारयः, तदा तत्र महात्मा विदुरः किम् अब्रवीत्—स्मरसि वा? स जूतो हि कुरूणां विनाशहेतुरिति।
Verse 14
यथाशक्ति मनुष्याणां शममालक्षयामहे । अन्येषामपि सत्त्वानामपि कीटपिपीलिकै: । द्रौपद्या: सम्परिकलेशं न क्षन्तुं पाण्डवो5हति
यथाशक्ति मनुष्याणां शमस्य परिमाणं दृश्यते; अन्येषामपि सत्त्वानां, कीटपिपीलिकादीनामपि। द्रौपद्याः सम्परिक्लेशं यः कृतः, तं पाण्डवोऽर्जुनः कदाचन न क्षमिष्यति।
Verse 15
क्षयाय धार्रराष्ट्राणां प्रादुर्भूतोी धनंजय: । त्वं पुन: पण्डितो भूत्वा वाचं वक्तुमिहेच्छसि
क्षयाय धार्तराष्ट्राणां प्रादुर्भूतो धनंजयः। त्वं पुनः पण्डितो भूत्वा वाचं वक्तुमिहेच्छसि॥
Verse 16
धृतराष्ट्रके पुत्रोंका संहार करनेके लिये ही धनंजय प्रकट हुए हैं और एक तुम हो
धार्तराष्ट्राणां संहारार्थं धनंजयः प्रादुर्भूतः; त्वं तु पण्डितो भूत्वा महावाक्यानि वक्तुमिच्छसि। वैरान्तकरणो जिष्णुः किं नः शेषं करिष्यति? वैरप्रतिदानतत्परोऽर्जुनः किं नः समूलं नाशयिष्यति?
Verse 17
नैष देवान् न गन्धर्वान् नासुरान् न च राक्षसान् | भयादिह न मुध्येत कुन्तीपुत्रो धनंजय:,यह कभी सम्भव नहीं है कि कुन्तीनन्दन अर्जुन भयके कारण देवता, गन्धर्व, असुर तथा राक्षसोंसे भी युद्ध न करें
नैष देवान् न गन्धर्वान् नासुरान् न च राक्षसान् । भयादिह न मुह्येत कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ॥
Verse 18
यं यमेषो5तिसंक्रुद्धः संग्रामे निपतिष्यति । वृक्ष गरुत्मान् वेगेन विनिहत्य तमेष्यति
यं यमेषोऽतिसंक्रुद्धः संग्रामे निपतिष्यति । वृक्षं गरुत्मान् वेगेन विनिहत्य तमेष्यति ॥
Verse 19
त्वत्तो विशिष्ट वीयेंण धनुष्यमरराट्समम् | वासुदेवसमं युद्धे तं॑ पार्थ को न पूजयेत्
त्वत्तो विशिष्टवीर्येण धनुष्यमरराजसमम् । वासुदेवसमं युद्धे तं पार्थं को न पूजयेत् ॥
Verse 20
देवं दैवेन युध्येत मानुषेण च मानुषम् । अस्त्रं हास्त्रेण यो हन्यात् कोर््डर्जुनेन सम: पुमान्
देवं दैवेन युध्येत मानुषेण च मानुषम् । अस्त्रमस्त्रेण यो हन्यात् कोऽर्जुनेन समः पुमान् ॥
Verse 21
पुत्रादनन्तरं शिष्य इति धर्मविदो विदु: । एतेनापि निमित्तेन प्रियो द्रोणस्य पाण्डव:
पुत्रादनन्तरं शिष्य इति धर्मविदो विदुः । एतेनापि निमित्तेन प्रियो द्रोणस्य पाण्डवः ॥
Verse 22
यथा त्वमकरोर््यूतमिन्द्रप्रस्थं यथा55हर: । यथा<5<नैषी: सभां कृष्णां तथा युध्यस्व पाण्डवम्
कृप उवाच—यथा त्वमकरोर्द्यूतमिन्द्रप्रस्थं यथाहरः। यथा नैषीः सभां कृष्णां तथा युध्यस्व पाण्डवम्, दुर्योधन॥ यदा तानि अधर्मकर्माणि कुर्वन् नास्माकं साहाय्यमपेक्षथाः, तस्मादिदानीं युद्धेऽपि नास्मान् सहायान् प्रार्थयस्व॥
Verse 23
अयं ते मातुल: प्राज्ञ: क्षत्रधर्मस्य कोविद: | दुर्यूतदेवी गान्धार: शकुनिर्युध्यतामिह
अयं ते मातुलः प्राज्ञः क्षत्रधर्मस्य कोविदः। दुर्यूतदेवी गान्धारः शकुनिर्युध्यतामिह॥
Verse 24
नाक्षान् क्षिपति गाण्डीवं न कृतं द्वापरं न च । ज्वलतो निशितान् बाणांस्तांस्तान् क्षिपति गाण्डिवम्
नाक्षान् क्षिपति गाण्डीवं न कृतं द्वापरं न च। ज्वलतो निशितान् बाणांस्तांस्तान् क्षिपति गाण्डिवम्॥
Verse 25
न हि गाण्डीवनिर्मुक्ता गार्ध्रपक्षा: सुतेजना: । नान्तरेष्ववतिष्ठन्ते गिरीणामपि दारणा:
न हि गाण्डीवनिर्मुक्ता गार्ध्रपक्षा: सुतेजना:। नान्तरेष्ववतिष्ठन्ते गिरीणामपि दारणा:॥
Verse 26
अन्तकः पवनो मृत्युस्तथाग्निर्वडवामुख: । कुर्युरेते क्वचिच्छेषं न तु क्रुद्धो धनंजय:
अन्तकः पवनो मृत्युस्तथाग्निर्वडवामुखः। कुर्युरेते क्वचिच्छेषं न तु क्रुद्धो धनंजयः॥
Verse 27
यथा सभायां दूत॑ त्वं मातुलेन सहाकरो: । तथा युध्यस्व संग्रामे सौबलेन सुरक्षित:
कृप उवाच—यथा सभायां दूत त्वं मातुलेन सहाकरोः, तथा संग्रामेऽपि युध्यस्व सौबलेन सुरक्षितः। नान्यस्मात् सहाय्यं प्रार्थयस्व।
Verse 28
युध्यन्तां कामतो योधा नाहं योत्स्ये धनंजयम् । मत्स्यो हास्माभिरायो ध्यो यद्यागच्छेद् गवां पदम्
कृप उवाच—युध्यन्तां कामतो योधा; नाहं योत्स्ये धनञ्जयम्। मत्स्यो ह्यस्माभिरायोध्यः; यद्यागच्छेद् गवां पदम्, तदा तेन सह योत्स्ये—अथवा अन्येन केनचित्।
Verse 50
इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तरगाग्रहे द्रौणिवाक्यं नाम पज्चाशत्तमोडथ्याय:
इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तराग्रहे द्रौणिवाक्यं नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः।
The dilemma concerns how to engage militarily against revered elders and teachers—especially Droṇa—while preserving recognized norms of respect, avoiding needless provocation, and still fulfilling protective duty in an active threat environment.
Competence in action is inseparable from ethical constraint: discernment (who is who, what they signify) and restraint (how to approach a guru/elder) together constitute a disciplined form of dharma-guided strategy.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as operational narration, embedding implicit instruction on duty and etiquette through Arjuna’s directives rather than through a formal concluding eulogy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.