Adhyaya 278
Sāvitrī’s Report and Nārada’s Prognosis (सावित्र्याख्यान—सत्यवान्-गुणवर्णनं तथा अल्पायुषः पूर्वसूचना)
Upa-parva: Sāvitrī-Upākhyāna (Narrative of Sāvitrī and Satyavān)
Mārkaṇḍeya frames a courtly scene: the Madra king Aśvapati sits with Devarṣi Nārada when Sāvitrī returns from visiting sacred sites and hermitages. She offers respectful obeisance to both. Nārada questions why the marriage has not been concluded; Aśvapati asks Sāvitrī to narrate her choice. Sāvitrī describes Dyumatsena, a righteous Śālva ruler who became blind, lost his kingdom to a prior enemy, and withdrew to the forest with his wife and young son. That son, Satyavān, raised in the ascetic grove, is chosen by Sāvitrī as her husband. Nārada then evaluates Satyavān with a structured encomium: luminous energy, intelligence, courage, patience, generosity, truthfulness, self-control, gentleness, and steadiness—yet discloses a single overriding constraint: Satyavān will die within a year. Aśvapati urges Sāvitrī to choose another; she articulates a normative maxim of irrevocability—certain acts are done once (a portion falls once, a maiden is given once, a promise ‘I give’ is spoken once)—and asserts that her decision was first settled in mind, then spoken, then enacted. Nārada endorses her steadfastness and recommends proceeding; he departs, and Aśvapati arranges the marriage rites.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, मार्कण्डेय से पूछते हैं—हे ब्रह्मन्, दाशरथि राम और लक्ष्मण, तथा यशस्विनी मैथिली, वन के लिए कैसे प्रस्थित हुए? इस प्रश्न के साथ रामकथा का द्वार खुलता है। → मार्कण्डेय दशरथ के धर्मनिष्ठ, वृद्धसेवी, पुत्रप्रेमी स्वभाव का वर्णन करते हुए बताते हैं कि वृद्धावस्था के विचार से राजा ने राम के युवराज्याभिषेक की तैयारी की; मंत्रियों ने राम को ‘असाधुओं का नियन्ता’ और ‘धर्मचारियों का गोप्ता’ मानकर अनुमोदन किया—पर इसी शुभ संकल्प के भीतर वनगमन का बीज छिपा है। → कथा का शिखर उस निर्णायक मोड़ में है जहाँ राज्याभिषेक की तैयारी के विपरीत राम-लक्ष्मण-सीता का वनप्रस्थान घटित होता है—धर्म के लिए राजसुख का त्याग, और नियति का कठोर पलटाव। → वनगमन के बाद भरत चित्रकूट पहुँचकर तपस्वी-आभूषण धारण किए धनुर्धर राम को लक्ष्मण सहित देखते हैं; यह दर्शन भाई-भाई के धर्मसंवाद और त्याग की भूमि तैयार करता है। साथ ही आगे के राक्षस-वध (खर-दूषण आदि) और शूर्पणखा द्वारा रावण को राम-पराक्रम का वृत्तांत कहे जाने की दिशा भी संकेतित होती है। → चित्रकूट में भरत का राम से साक्षात्कार—क्या राम लौटेंगे या वनधर्म अटल रहेगा?
Shlokas
Verse 1
हम आय न () है सप्तसप्तत्याथिकाद्वेशततमो< ध्याय: श्रीरामके राज्याभिषेककी तैयारी
युधिष्ठिर उवाच— उक्तं भगवता ब्रह्मन् रामादीनां जन्म पृथक् पृथक्। इदानीं तेषां प्रस्थानकारणं श्रोतुमिच्छामि; कथ्यताम्। किमर्थं दाशरथयोर्वीरयोर्भ्रात्रो रामलक्ष्मणयोः सह मैथिल्या यशस्विन्या सीतया वनं गमनं जातम्?
Verse 2
कथं दाशरथी वीरौ भ्रातरी रामलक्ष्मणौ । सम्प्रस्थितौ वने ब्रह्मन् मैथिली च यशस्विनी
कथं दाशरथी वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । सम्प्रस्थितौ वने ब्रह्मन् मैथिली च यशस्विनी ॥
Verse 3
मार्कण्डेय उवाच जातपुत्रो दशरथ: प्रीतिमानभवन्नूप । क्रियारतिर्धर्मरत: सततं वृद्धसेविता
मार्कण्डेय उवाच— जातपुत्रो दशरथः प्रीतिमानभवन्नृप । क्रियारतिर्धर्मरतः सततं वृद्धसेविता ॥
Verse 4
क्रमेण चास्य ते पुत्रा व्यवर्धन्त महौजस: । वेदेषु सरहस्येषु धनुर्वेदेषु पारगा:
क्रमेण चास्य ते पुत्रा व्यवर्धन्त महौजसः । वेदेषु सरहस्येषु धनुर्वेदेषु पारगाः ॥
Verse 5
चरितब्रह्मचर्यास्ते कृतदाराश्च पार्थिव । यदा तदा दशरथ: प्रीतिमानभवत् सुखी
मार्कण्डेय उवाच—चरितब्रह्मचर्यास्ते कृतदाराश्च पार्थिव । यदा तदा दशरथः प्रीतिमानभवत् सुखी ॥
Verse 6
ज्येष्ठो रामो5भवत् तेषां रमयामास हि प्रजा: । मनोहरतया धीमान् पितुर्दयनन्दन:
ज्येष्ठो रामोऽभवत् तेषां रमयामास हि प्रजाः । मनोहरतया धीमान् पितुर्दयितनन्दनः ॥
Verse 7
ततः स राजा मतिमान् मत्वा55त्मानं वयोडथधिकम् | मन्त्रयामास सचिवेर्धर्मजैश्व पुरोहितैः
ततः स राजा मतिमान् मत्वात्मानं वयोऽधिकम् । मन्त्रयामास सचिवैर्धर्मज्ञैश्च पुरोहितैः ॥
Verse 8
प्राप्तकालं च ते सर्वे मेनिरे मन्त्रिसत्तमा:
प्राप्तकालं च ते सर्वे मेनिरे मन्त्रिसत्तमाः ।
Verse 9
लोहिताक्षं महाबाहुं मत्तमातड्रगामिनम् । कम्बुग्रीवं महोरस्क॑ नीलकुज्चितमूर्थजम्
लोहिताक्षं महाबाहुं मत्तमातङ्गगामिनम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं नीलकुञ्चितमूर्धजम् ॥
Verse 10
दीप्यमान् श्रिया वीरं शक्रादनवरं रणे । पारगं सर्वरधर्माणां बृहस्पतिसमं मतौ
मार्कण्डेय उवाच—दीप्यमानं श्रिया वीरं शक्रादनवरं रणे । पारगं सर्वधर्माणां बृहस्पतिसमं मतौ ॥
Verse 11
सर्वनुरक्तप्रकृतिं सर्वविद्याविशारदम् । जितेन्द्रियममित्राणामपि दृष्टिमनोहरम्
सर्वानुरक्तप्रकृतिं सर्वविद्याविशारदम् । जितेन्द्रियममित्राणामपि दृष्टिमनोहरम् ॥
Verse 12
नियन्तारमसाधूनां गोप्तारं धर्मचारिणाम् | धृतिमन्तमनाधृष्यं जेतारमपराजितम्
नियन्तारमसाधूनां गोप्तारं धर्मचारिणाम् । धृतिमन्तमनाधृष्यं जेतारमपराजितम् ॥
Verse 13
पुत्र राजा दशरथ: कौसल्यानन्दवर्धनम् | संदृश्य परमां प्रीतिमगच्छत् कुरुनन्दन
पुत्रं राजा दशरथः कौसल्यानन्दवर्धनम् । संदृश्य परमां प्रीतिमगच्छत् कुरुनन्दन ॥
Verse 14
चिन्तयंश्र॒ महातेजा गुणान् रामस्य वीर्यवान् । अभ्यभाषत भद्ं ते प्रीयमाण: पुरोहितम्
चिन्तयन् महातेजा गुणान् रामस्य वीर्यवान् । अभ्यभाषत भद्रं ते प्रीयमाणः पुरोहितम् ॥
Verse 15
अद्य पुष्यो निशि ब्रह्मन् पुण्यं योगमुपैष्यति । सम्भारा: सम्ध्रियन्तां मे रामश्नोपनिमन्त्रयताम्
अद्य पुष्यो निशि ब्रह्मन् पुण्यं योगमुपैष्यति। सम्भाराः सम्ध्रियन्तां मे रामश्चोपनिमन्त्र्यताम्॥
Verse 16
इति तद् राजवचन प्रतिश्रुत्याथ मन्थरा । कैकेयीमभिगम्येदं काले वचनमब्रवीत्,राजाकी यह बात मन्थराने भी सुन ली। वह ठीक समयपर कैकेयीके पास जाकर यों बोली--
इति तद्राजवचनं प्रतिश्रुत्याथ मन्थरा। कैकेयीमभिगम्येदं काले वचनमब्रवीत्॥
Verse 17
अद्य कैकेयि दौर्भाग्यं राज्ञा ते ख्यापितं महत् | आशीविष्त्त्वां संक्रुद्धश्वण्डो दशतु दुर्भगे
अद्य कैकेयि दौर्भाग्यं राज्ञा ते ख्यापितं महत्। आशीविष्त्वां संक्रुद्धश्चण्डो दशतु दुर्भगे॥
Verse 18
सुभगा खलु कौसल्या यस्या:पुत्रोडभिषेक्ष्यते कुतो हि तव सौभाग्य यस्या: पुत्रो न राज्यभाक्
सुभगा खलु कौसल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते। कुतो हि तव सौभाग्यं यस्याः पुत्रो न राज्यभाक्॥
Verse 19
“रानी कौसल्याका भाग्य अवश्य अच्छा है, जिनके पुत्रका राज्याभिषेक होगा। तुम्हारा ऐसा सौभाग्य कहाँ? जिसका पुत्र राज्यका अधिकारी ही नहीं है' ।।
सा तद्वचनमाज्ञाय सर्वाभरणभूषिता। देवी विलग्नमध्येव बिभ्रती रूपमुत्तमम्॥ एकान्ते पतिमासाद्य स्मितहास्यसमन्विता। मधुरं वचनं प्राह प्रेम्णा सानुनयेन च॥
Verse 20
विविक्ते पतिमासाद्य हसन्तीव शुचिस्मिता । प्रणयं व्यज्जयन्तीव मधुरं वाक्यमब्रवीत्
मार्कण्डेय उवाच—विविक्ते पतिमासाद्य शुचिस्मिता हसन्तीव, प्रणयं व्यञ्जयन्तीव मधुरं वाक्यमब्रवीत्।
Verse 21
“सच्ची प्रतिज्ञा करनेवाले महाराज! आपने पहले जो “तेरा मनोरथ सफल करूँगा! ऐसा वर दिया था, उसे आज पूर्ण कीजिये और उस संकटसे मुक्त हो जाइये'
“सत्यप्रतिज्ञ महाराज! यत् पूर्वं त्वया ‘तव मनोरथं सफलं करिष्यामि’ इति वरः प्रदत्तः, स अद्य पूर्णीयताम्; तेन त्वं अस्मात् संकटात् प्रमुच्यस्व।”
Verse 22
राजोवाच वरं ददानि ते हन्त तद् गृहाण यदिच्छसि । अवध्यो वध्यतां कोडउ्द्य वध्य: कोउ्द्य विमुच्यताम्
राजोवाच—वरं ददानि ते; हन्त, तद् गृहाण यदिच्छसि। अवध्यो वध्यतां कोऽद्य, वध्यः कोऽद्य विमुच्यताम्?
Verse 23
सत्यप्रतिज्ञ यन्मे त्वं काममेक॑ निसृष्टवान् । उपाकुरुष्व तद् राजंस्तस्मान्मुच्यस्व संकटात्
मार्कण्डेय उवाच—सत्यप्रतिज्ञ! यन्मे त्वं काममेकं निसृष्टवान्, उपाकुरुष्व तद् राजन्; तस्मान्मुच्यस्व संकटात्। धनं ददानि कस्याद्य, ह्वियतां कस्य वा पुनः? ब्राह्मणस्वादिहान्यत्र यत् किंचिद् वित्तमस्ति मे, राजन्, तव वशे।
Verse 24
पृथिव्यां राजराजोस्मि चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता । यस्तेडभिलषित: कामो ब्रूहि कल्याणि मा चिरम्
पृथिव्यां राजराजोऽस्मि चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता। यस्तेऽभिलषितः कामो ब्रूहि कल्याणि मा चिरम्॥
Verse 25
मैं इस समय इस भूमण्डलका राजराजेश्वर हूँ चारों वर्णोकी रक्षा करनेवाला हूँ। कल्याणि! तुम्हारा जो भी अभिलषित मनोरथ हो, उसे बताओ, देर न करो ।।
अहं हि साम्प्रतं कृत्स्नस्य भूमण्डलस्य राजराजेश्वरोऽस्मि, चतुर्णां वर्णानां रक्षकश्च। कल्याणि! यद् यद् अभिलषितं ते मनसि, तत् शीघ्रं ब्रूहि; मा विलम्बस्व। सा तद्वचनमाज्ञाय परिगृह्य नराधिपं सर्वथा वचनबद्धं कृत्वा, आत्मनः शक्तिं च सम्यगवगम्य, तत एनमुवाच कैकेयी।
Verse 26
आभिषेचनिकं यत् ते रामार्थमुपकल्पितम् । भरतस्तदवाप्रोतु वनं गच्छतु राघव:,“महाराज! आपने श्रीरामके लिये जो राज्याभिषेकका सामान तैयार कराया है, वह भरतको प्राप्त हो और राम वनमें चले जाये
आभिषेचनिकं यत्ते रामार्थमुपकल्पितम्। भरतस्तदवाप्नोतु; वनं गच्छतु राघवः॥
Verse 27
स तद् राजा वच: श्रुत्वा विप्रियं दारुणोदयम् । दुःखारतोीं भरतश्रेष्ठ न किंचिद् व्याजहार ह
स तद्राजा वचः श्रुत्वा विप्रियं दारुणोदयम्। दुःखार्तो भरतश्रेष्ठ न किञ्चिद् व्याजहार ह॥
Verse 28
|) |] ततस्तथोक्त पितरं रामो विज्ञाय वीर्यवान् वन प्रतस्थे धर्मात्मा राजा सत्यो भवत्विति
ततस्तथोक्तं पितरं रामो विज्ञाय वीर्यवान्। वनं प्रतस्थे धर्मात्मा राजा सत्यो भवत्विति॥
Verse 29
तमन्वगच्छल्लक्ष्मीवान् धनुष्मॉल्लक्ष्मणस्तदा | सीता च भार्या भद्रं ते वैदेही जनकात्मजा
तमन्वगच्छल्लक्ष्मीवान् धनुष्मान् लक्ष्मणस्तदा। सीता च भार्या भद्रं ते वैदेही जनकात्मजा॥
Verse 30
ततो वन॑ गते रामे राजा दशरथस्तदा । समयुज्यत देहस्य कालपर्यायधर्मणा,श्रीरामचन्द्रजीके वनमें चले जानेपर (उनके वियोगमें) राजा दशरथने शरीर त्याग दिया
ततो वने गते रामे राजा दशरथस्तदा । समयुज्यत देहस्य कालपर्यायधर्मणा ॥
Verse 31
राम॑ तु गतमाज्ञाय राजानं च तथागतम् | आनाय्य भरतं देवी कैकेयी वाक्यमब्रवीत्,श्रीरामचन्द्रजी वनमें चले गये तथा राजा परलोकवासी हो गये, यह देखकर कैकेयीने भरतको ननिहालसे बुलवाया और इस प्रकार कहा--
रामं तु गतमाज्ञाय राजानं च तथागतम् । आनाय्य भरतं देवी कैकेयी वाक्यमब्रवीत् ॥
Verse 32
गतो दशरथ: स्वर्ग वनस्थौ रामलक्ष्मणौ । गृहाण राज्यं विपुलं क्षेमं निहतकण्टकम्
गतो दशरथः स्वर्गं वनस्थौ रामलक्ष्मणौ । गृहाण राज्यं विपुलं क्षेमं निहतकण्टकम् ॥
Verse 33
तामुवाच स धर्मात्मा नृशंसं बत ते कृतम् । पतिं हत्वा कुलं चेदमुत्साद्य धनलुब्धया
तामुवाच स धर्मात्मा नृशंसं बत ते कृतम् । पतिं हत्वा कुलं चेदमुत्साद्य धनलुब्धया ॥
Verse 34
अयश: पातसयित्वा मे मूर्थ्नि त्वं कुलपांसने । सकामा भव मे मातरित्युक्त्वा प्रसुरोद ह
अयशः पातसयित्वा मे मूर्ध्नि त्वं कुलपांसने । सकामा भव मे मातरित्युक्त्वा प्रसुरोद ह ॥
Verse 35
स चारित्रं विशोध्याथ सर्वप्रकृतिसंनिधौ । अन्वयाद् भ्रातरं रामं विनिवर्तनलालस:
स चारित्रं विशोध्याथ सर्वप्रकृतिसंनिधौ । अन्वयाद् भ्रातरं रामं विनिवर्तनलालसः ॥
Verse 36
कौसलयां च सुमित्रां च कैकेयीं च सुदु:ःखित: । अग्रे प्रस्थाप्य यानै: स शत्रुघ्नसहितो ययौ
कौसलयां च सुमित्रां च कैकेयीं च सुदुःखितः । अग्रे प्रस्थाप्य यानैः स शत्रुघ्नसहितो ययौ ॥
Verse 37
वसिष्ठवामदेवा भ्यां विप्रैश्षान्यी: सहस्रशः । पौरजानपदै: सार्थ रामानयनकाड्क्षया
वसिष्ठवामदेवाभ्यां विप्रैश्चान्यैः सहस्रशः । पौरजानपदैः सार्थं रामानयनकाङ्क्षया ॥
Verse 38
ददर्श चित्रकूटस्थं स रामं सहलक्ष्मणम् | तापसानामलंकारं धारयन्तं धनुर्धरम्,चित्रकूट पहुँचकर भरतने लक्ष्मणसहित श्रीरामको धनुष हाथमें लिये तपस्वीजनोंकी वेष-भूषा धारण किये देखा
ददर्श चित्रकूटस्थं स रामं सहलक्ष्मणम् । तापसानामलंकारं धारयन्तं धनुर्धरम् ॥
Verse 39
(श्रीरम उवाच गच्छ तात प्रजा रक्ष्या: सत्य॑ रक्षाम्यहं पितु: ।) विसर्जित: स रामेण पितुर्वचनकारिणा । नन्दिग्रामे5करोद्ू राज्यं पुरस्कृत्यास्य पादुके
विसर्जितः स रामेण पितुर्वचनकारिणा । नन्दिग्रामेऽकरोद् राज्यं पुरस्कृत्यास्य पादुके ॥
Verse 40
रामस्तु पुनराशड्क्य पौरजानपदागमम् | प्रविवेश महारण्यं शरभड्डश्रमं प्रति,श्रीरामचन्द्रजीने वहाँ नगर और जनपदके लोगोंके बराबर आने-जानेकी आशंकासे शरभंग मुनिके आश्रमके पास विशाल वनमें प्रवेश किया
रामस्तु पुनराशङ्क्य पौरजानपदागमम् । प्रविवेश महारण्यं शरभङ्गाश्रमं प्रति ॥
Verse 41
सत्कृत्य शरभज्ुं स दण्डकारण्यमाश्रित: । नदीं गोदावरीं रम्यामाश्रित्य न्यवसत् तदा,वहाँ शरभंग मुनिका सत्कार करके वे दण्डकारण्यमें चले गये और वहाँ सुरम्य गोदावरी नदीके तटका आश्रय लेकर रहने लगे
सत्कृत्य शरभङ्गं स दण्डकारण्यमाश्रितः । नदीं गोदावरीं रम्यामाश्रित्य न्यवसत्तदा ॥
Verse 42
वसतस्तस्य रामस्य तत: शूर्पणखाकृतम् । खरेणासीन्महद् वैरं जनस्थाननिवासिना
वसतस्तस्य रामस्य ततः शूर्पणखाकृतम् । खरेणासीन्महद्वैरं जनस्थाननिवासिना ॥
Verse 43
रक्षार्थ तापसानां तु राघवो धर्मवत्सल: । चतुर्दश सहस्राणि जघान भुवि रक्षसाम्
रक्षार्थं तापसानां तु राघवो धर्मवत्सलः । चतुर्दश सहस्राणि जघान भुवि रक्षसाम् ॥
Verse 44
दूषणं च खरं चैव निहत्य सुमहाबलौ । चक्रे क्षेमं पुनर्थीमान् धर्मारण्यं स राघव:
दूषणं च खरं चैव निहत्य सुमहाबलौ । चक्रे क्षेमं पुनर्धीमान् धर्मारण्यं स राघवः ॥
Verse 45
ः है पर 524 / ४. हतेषु तेषु रक्ष:सु ततः शूर्पणखा पुनः । ययौ निकृत्तनासोष्ठी लड़कां भ्रातुर्निविशनम्
हतेषु तेषु रक्षःसु ततः शूर्पणखा पुनः । निकृत्तनासोष्ठी लङ्कां ययौ भ्रातुर्निवेशनम् ॥
Verse 46
ततो रावणमभ्येत्य राक्षसी दुःखमूर्च्छिता । पपात पादयोर्भ्रातु: संशुष्करुधिरानना,रावणके पास पहुँचकर वह राक्षसी दु:खसे मूर्च्छित हो भाईके चरणोंमें गिर पड़ी। उसके मुखपर रक्त बहकर सूख गया था
ततो रावणमभ्येत्य राक्षसी दुःखमूर्च्छिता । पपात पादयोर्भ्रातुः संशुष्करुधिरानना ॥
Verse 47
तां तथा विकृतां दृष्टवा रावण: क्रोधमूर्च्छित: । उत्पपातासनात क्रुद्धो दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन्
तां तथा विकृतां दृष्ट्वा रावणः क्रोधमूर्च्छितः । उत्पपातासनात् क्रुद्धो दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन् ॥
Verse 48
स्वानमात्यान् विसृज्याथ विविक्ते तामुवाच स: । केनास्येवं कृता भद्रे मामचिन्त्यावमन्य च
स्वानमात्यान् विसृज्याथ विविक्ते तामुवाच सः । केनास्येवं कृता भद्रे मामचिन्त्यावमन्य च ॥
Verse 49
कः शूलं तीक्षणमासाद्य सर्वगान्रैर्निषेवते । कः: शिरस्यग्निमाधाय विश्वस्त: स्वपते सुखम्
कः शूलं तीक्ष्णमासाद्य सर्वाङ्गैरभिनिषेवते । कः शिरस्यग्निमाधाय विश्वस्तः स्वपते सुखम् ॥
Verse 50
आशीविषं घोरतरं पादेन स्पृशतीह कः । सिंहं केसरिणं कश्च दंष्टायां स्पृश्य तिष्तति,“कौन अत्यन्त भयंकर विषधर सर्पको पैरसे कुचल रहा है? तथा कौन केसरी सिंहकी दाढ़ोंमें हाथ डालकर निश्चिन्त खड़ा है?”
आशीविषं घोरतरं पादेन स्पृशतीह कः । सिंहं केसरिणं कश्च दंष्टायां स्पृश्य तिष्ठति ॥
Verse 51
इत्येवं ब्रुवतस्तस्य स््रोतो भ्यस्तेजसो<र्चिष: । निश्चैरुर्दहातो रात्रौ वृक्षस्येव स्वरन्ध्रत:
इत्येवं ब्रुवतस्तस्य स्रोतःभ्यस्तेजसोऽर्चिषः । निश्चेरुर्दहतो रात्रौ वृक्षस्येव स्वरन्ध्रतः ॥
Verse 52
तस्य तत् सर्वमाचख्यौ भगिनी रामविक्रमम् । खरदूषणसंयुक्तं राक्षसानां पराभवम्,तब रावणकी बहिन शूर्पणखाने श्रीरामके उस पराक्रम और खर-दूषणसहित समस्त राक्षसोंके संहारका (सारा) वृत्तान्त कह सुनाया
तस्य तत्सर्वमाचख्यौ भगिनी रामविक्रमम् । खरदूषणसंयुक्तं राक्षसानां पराभवम् ॥
Verse 53
स निश्चित्य ततः कृत्यं स्वसारमुपसान्त्व्य च | ऊर्ध्वमाचक्रमे राजा विधाय नगरे विधिम्
स निश्चित्य ततः कृत्यं स्वसारमुपसान्त्व्य च । ऊर्ध्वमाचक्रमे राजा विधाय नगरे विधिम् ॥
Verse 54
त्रिकू्टं समतिक्रम्य कालपर्वतमेव च । ददर्श मकरावासं गम्भीरोदं महोदधिम्,त्रिकूट और कालपर्वतको लाँधकर उसने मगरोंके निवासस्थान गहरे महासागरको देखा
त्रिकूटं समतिक्रम्य कालपर्वतमेव च । ददर्श मकरावासं गम्भीरोदं महोदधिम् ॥
Verse 55
तमतीत्याथ गोकर्णमभ्यगच्छद् दशानन: । दयितं स्थानमव्यग्रं शूलपाणेमहात्मन:,उसे ऊपर-ही-ऊपर लाँधकर दशमुख रावण गोकर्णतीर्थमें गया, जो परमात्मा शूलपाणि शिवका प्रिय एवं अविचल स्थान है
ततः स देशं तमतीत्य दशाननः रावणो गोकर्णं तीर्थमभ्यगच्छत्। तत् परमात्मनः शूलपाणेर्महात्मनः शिवस्य प्रियं शान्तमव्यग्रं च पवित्रं स्थानम्।
Verse 56
तत्राभ्यगच्छन्मारीचं पूर्वामात्यं दशानन: । पुरा रामभयादेव तापस्यं समुपाश्रितम्,वहाँ रावण अपने भूतपूर्व मन्त्री मारीचसे मिला, जो श्रीरामचन्द्रजीके भयसे ही पहलेसे उस स्थानमें आकर तपस्या करता था
तत्र दशाननः रावणः स्वं पूर्वामात्यं मारीचमभ्यगच्छत्, यः पुरा रामभयादेव तपस्यां समुपाश्रित्य तस्मिन्नेव स्थाने वसति स्म।
Verse 276
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत वनपर्वके अन्तर्गत रामोपाख्यानपर्वमें वानर आदिकी उत्पत्तिये सम्बन्धित दो सौ छिद्वत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि वानराद्युत्पत्तिविषये षट्सप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 277
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि रामवनाभिगमने सप्तसप्तत्यधिकद्धिशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि रामवनाभिगमने सप्तसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।
Verse 713
अभिषेकाय रामस्य यौवराज्येन भारत । युधिष्ठिर! राजा दशरथ बड़े बुद्धिमान् थे। उन्होंने यह सोचकर कि अब मेरी अवस्था बहुत अधिक हो गयी; अतः श्रीरामको युवराजपदपर अभिषिक्त कर देना चाहिये; इस विषयमें अपने मन्त्री और धर्मज्ञ पुरोहितोंसे सलाह ली
मार्कण्डेय उवाच— भारत, रामस्य यौवराज्याभिषेकाय। युधिष्ठिर, राजा दशरथो महाबुद्धिमान् आसीत्। स चिन्तयामास— ‘अधुना मम वयोऽतिवृद्धम्; अतः श्रीरामो युवराजपदेऽभिषेक्तव्यः’ इति। तस्मिन् विषये स स्वामात्यान् धर्मज्ञांश्च पुरोहितान् परामर्शयामास।
Frequently Asked Questions
Whether a dharmically chosen marriage partner should be abandoned when authoritative counsel reveals a severe future constraint (imminent death), testing the balance between prudential avoidance and commitment to a considered vow.
The chapter advances the ethic that deliberation must precede commitment; once a decision is made with clarity and endorsed by conscience, steadfastness (dhṛti) becomes a form of dharma rather than mere stubbornness.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-function is structural—Mārkaṇḍeya’s embedded narrative models how exemplary cases are used to teach dharma through dialogue, evaluation of character, and tested resolve.