Adhyaya 125
Cyavana’s Reconciliation with Indra; Tīrtha-Indexing at Ārcīka-parvata and Yamunā (Chapter 125)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā Parva (Pilgrimage Cycle within Āraṇyaka Parva)
Lomāśa recounts a climactic moment in the Cyavana narrative: Indra (Śatakratu) confronts the sage in fear as Cyavana appears with a terrifying, open-mouthed aspect, poised to consume him. Indra seeks appeasement, affirming that the Aśvinīkumāras are henceforth worthy of Soma and ratifying Cyavana’s act as truthful and properly grounded. Cyavana’s anger subsides; he releases Indra and redistributes ‘mada’ (here framed as a force associated with indulgence and excess) into domains such as drink, sexuality, gaming, and hunting, indicating a regulated re-allocation of disruptive potency rather than its total erasure. The narration then pivots from mythic resolution to pilgrimage cartography: Lomāśa points out Cyavana’s celebrated lake, instructs ritual offerings (tarpana) to ancestors and deities, and directs the Pandavas toward Saindhava forest features, channels (kulyā), and multiple Puṣkara waters. Further, he indexes Ārcīka-parvata as a residence of sages, a locus of Maruts, and a landscape dense with divine shrines; he names associated ascetic groups (Vaikhānasas, Vālakhilyas) and recommends circumambulation and bathing at three sacred peaks and three springs. The chapter concludes with additional sacred-historical markers—figures who dwelt or performed rites there (including references to Śaṃtanu, Śunaka, Nara-Nārāyaṇa), the inexhaustible Yamunā stream, and exemplary royal sacrifices—positioning geography as an archive of dharma-practice and reputation.
Chapter Arc: लोमश ऋषि युधिष्ठिर को सौकन्योपाख्यान के अगले मोड़ पर ले जाते हैं—च्यवन ऋषि के यज्ञ में अश्विनीकुमारों के ‘भाग’ को लेकर देवसभा में असंतुलन की आहट सुनाई देती है। → अश्विनीकुमारों को यज्ञ-भाग दिलाने का निर्णय इन्द्र के अधिकार और प्रतिष्ठा को चुनौती देता है। इन्द्र भय से जकड़ा, क्रोध और असुरक्षा के बीच च्यवन के सामने खड़ा होता है; देव-व्यवस्था में ‘कौन किसका अधिकारी’—यह प्रश्न तीखा हो उठता है। → च्यवन के तपोबल और वचन-बल के सामने देवराज इन्द्र भयपीड़ित होकर झुकता है और स्वीकार करता है कि अश्विनीकुमारों को सोम/यज्ञ-भाग मिलना चाहिए—यही क्षण देवताओं के अहं का टूटना और ऋषि-तेज की सर्वोच्चता का उद्घोष बनता है। → इन्द्र संकट-मुक्त होता है—विरोध छोड़कर प्रसाद मांगता है, और च्यवन का यज्ञ ‘मिथ्या न हो’ इस प्रकार व्यवस्था स्थिर होती है। लोमश इस प्रसंग को तीर्थयात्रा के नैतिक पाठ की तरह युधिष्ठिर के सामने रखकर आगे के तीर्थ-वर्णन की ओर कथा को मोड़ते हैं। → तीर्थ-परिक्रमा के अगले चरण में लोमश ‘स्थाणु-मन्त्र’ और संधि-काल (त्रेता-द्वापर) की सिद्धि-सूचना देते हुए संकेत करते हैं कि आगे के तीर्थों में और भी गूढ़ फल-श्रुतियाँ तथा रहस्य खुलेंगे।
Shlokas
Verse 1
हि >> न () है 7-2 पजञ्चविशर्त्याधिकशततमो< ध्याय: अश्िनीकुमारोंका यज्ञमें भाग स्वीकार कर लेनेपर इन्द्रका संकट-मुक्त होना तथा लोमशजीके द्वारा अन्यान्य तीर्थोंके महत्त्वका वर्णन लोगमश उवाच तं॑ दृष्टवा घोरवदनं मर्द देव: शतक्रतुः । आयान्तं भक्षयिष्यन्तं व्यात्ताननमिवान्तकम्
लोमश उवाच । तं दृष्ट्वा घोरवदनं मर्दं देवः शतक्रतुः । आयान्तं भक्षयिष्यन्तं व्यात्ताननमिवान्तकम् ॥
Verse 2
भयात् संस्तम्भितभुज: सृक्किणी लेलिहन् मुहुः । ततोअब्रवीद् देवराजश्व्यवनं भयपीडित:
लोमश उवाच— भयात् संस्तम्भितभुजः सृक्किणी मुहुर्लेलिहन्, देवराज इन्द्रो भयपीडितस्ततः च्यवनं प्रत्यब्रवीत्। यम इव विवृतास्यं घोरं मदासुरं स्वं ग्रसitumभ्युपयान्तं दृष्ट्वा विनाशभयविह्वलः स धर्मप्रतिज्ञामाश्रित्य शरणं जगाम— अद्यप्रभृति अश्विनौ सोमपानार्हौ भविष्यतः; एतद्वचनं मम सत्यं, तस्मात् मे मुनिः प्रसीदतु।
Verse 3
सोमाहविश्विनावेतावद्यप्रभृति भार्गव । भविष्यत: सत्यमेतद् वचो विप्र: प्रसीद मे
“सोमाहविश्चिनावेतावद्यप्रभृति भार्गव। भविष्यतः सत्यमेतद्वचो विप्र प्रसीद मे॥”
Verse 4
न ते मिथ्या समारम्भो भवत्वेष परो विधि: । जानामि चाह ं विप्रर्षे न मिथ्या त्वं करिष्यसि
“न ते मिथ्या समारम्भो भवत्वेष परो विधिः। जानामि चाहं विप्रर्षे न मिथ्या त्वं करिष्यसि॥ तस्मात् प्रसादं कुरु मे भवत्वेवं यथेच्छसि।”
Verse 5
सोमाहविश्चिनावेतौ यथा वाद्य कृतौ त्वया । भूय एव तु ते वीर्य प्रकाशेदिति भार्गव
लोमश उवाच— “सोमाहविश्चिनावेतौ यथा वाद्यकृतौ त्वया। भूय एव तु ते वीर्यं प्रकाशेदिति भार्गव॥”
Verse 6
सुकन्याया: पितुश्नास्य लोके कीर्ति: प्रथेदिति । अतो मयैतद् विहितं तव वीर्यप्रकाशनम्
लोमश उवाच— “सुकन्यायाः पितुश्चास्य लोके कीर्तिः प्रथेदिति। अतो मयैतद्विहितं तव वीर्यप्रकाशनम्॥”
Verse 7
एवमुक्तस्य शक्रेण भार्गवस्य महात्मन:
एवमुक्तस्य शक्रेण भार्गवस्य महात्मनः । मन्युः शीघ्रं व्यगमच्छद् मुमोच च पुरन्दरम् ॥ राजन् स ऋषिवीर्यवान् पूर्वसृष्टं मदं पुनः । पाने स्त्रीषु चाक्षेषु मृगयायां च व्यभजत् ॥ एवं मदं विनिक्षिप्य शक्रमश्विनिभिः सह । सर्वान् देवान् स सोमेन संतर्पयामास भूरिश्रवाः ॥ शर्यातिं च नृपं यज्ञे याजयित्वा यथाविधि । विख्याप्य वीर्यं लोकेषु सर्वेषु वदतां वरः ॥ सुकन्यया सहारण्ये विजहारानुकूलया । युधिष्ठिर, तदीयं तत् सरो द्विजसमाकुलम् ॥ पक्षिणां कलरवैर् नादैः शोभमानं प्रकाशते ॥
Verse 8
स मन्युर्व्यगमच्छीघ्रं मुमोच च पुरंदरम् । मर्द च व्यभजद् राजन पाने स्त्रीषु च वीर्यवान्
लोमश उवाच । स मन्युर्व्यगमच्छीघ्रं मुमोच च पुरन्दरम् । मदं च व्यभजद् राजन् पाने स्त्रीषु च वीर्यवान् ॥ अक्षेषु मृगयायां च पूर्वसृष्टं पुनः पुनः । एवं विनियम्य मदं धर्मस्य स्थैर्यमकल्पयत् ॥
Verse 9
अक्षेषु मृगयायां च पूर्वसृष्टं पुनः पुन: । तदा मद विनिक्षिप्य शक्रं संतर्प्प चेन्दुना
अक्षेषु मृगयायां च पूर्वसृष्टं पुनः पुनः । तदा मदं विनिक्षिप्य शक्रं संतर्पयद् इन्दुना ॥
Verse 10
अश्रिभ्यां सहितान् देवान् याजयित्वा च त॑ नृपम् । विख्याप्य वीर्य लोकेषु सर्वेषु वदतां वर:
अश्विभ्यां सहितान् देवान् याजयित्वा च तं नृपम् । विख्याप्य वीर्यं लोकेषु सर्वेषु वदतां वरः ॥
Verse 11
सुकन्यया सहारण्ये विजहारानुकूलया । तस्यैतद् द्विजसंघुष्टं सरो राजन् प्रकाशते
सुकन्यया सहारण्ये विजहारानुकूलया । तस्यैतद् द्विजसंघुष्टं सरो राजन् प्रकाशते ॥
Verse 12
अत्र त्वं सह सोदर्य: पितृन् देवांश्व॒ तर्पय । एतद् दृष्टवा महीपाल सिकताक्षं च भारत
अत्र त्वं सह सोदर्यैः पितॄन् देवांश्च तर्पय। एतद् दृष्ट्वा महीपाल सिकताक्षं च भारत॥
Verse 13
सैन्धवारण्यमासाद्य कुल्यानां कुरु दर्शनम् | पुष्करेषु महाराज सर्वेषु च जल॑ स्पृश
सैन्धवारण्यमासाद्य कुल्यानां कुरु दर्शनम्। पुष्करेषु महाराज सर्वेषु च जलं स्पृश॥
Verse 14
स्थाणोर्मन्त्राणि च जपन् सिद्धि प्राप्स्यसि भारत । संधिद्वयोर्नरश्रेष्ठ त्रेताया द्वापरस्य च
स्थाणोर्मन्त्राणि च जपन् सिद्धिं प्राप्स्यसि भारत। संधिद्वयोर्नरश्रेष्ठ त्रेताया द्वापरस्य च॥
Verse 15
तुम भाइयोंसहित इसमें स्नान करके देवताओं और पितरोंका तर्पण करो। भूपाल! भरतनन्दन! इस सरोवरका और सिकताक्षतीर्थका दर्शन करके सैन्धवारण्यमें पहुँचकर वहाँकी छोटी-छोटी नदियोंके दर्शन करना। महाराज! यहाँके सभी तालाबमें जाकर जलका स्पर्श करो। भारत! स्थाणु (शिव)-के मन्त्रोंका जप करते हुए उन तीर्थोंमें स्नान करनेसे तुम्हें सिद्धि प्राप्त होगी। नरश्रेष्ठ! यह त्रेता और द्वापरकी संधिके समय प्रकट हुआ तीर्थ है ।। १२ -१४ ।। अयं हि दृश्यते पार्थ सर्वपापप्रणाशन: । अत्रोपस्पृश्य चैव त्वं सर्वपापप्रणाशने
अयं हि दृश्यते पार्थ सर्वपापप्रणाशनः। अत्रोपस्पृश्य चैव त्वं सर्वपापप्रणाशने॥
Verse 16
आर्चीकपर्वतश्चैव निवासो वै मनीषिणाम् | सदाफल: सदास्रोतो मरुतां स्थानमुत्तमम्
आर्चीकपर्वतश्चैव निवासो वै मनीषिणाम्। सदाफलः सदास्रोतॊ मरुतां स्थानमुत्तमम्॥
Verse 17
चैत्याश्वैते बहुविधास्त्रिदशानां युधिष्ठिर । एतच्चन्द्रमसस्तीर्थमृषय: पर्युपासते । वैखानसा बालखिल्या: पावका वायुभोजना:
लोमश उवाच—युधिष्ठिर, अत्र त्रिदशानां नानाविधानि चैत्यानि दृश्यन्ते। एतच्चन्द्रमसस्तीर्थं यदृषयः पर्युपासते। अत्र वैखानसा बालखिल्याः ऋषयः निवसन्ति—वायुभोजनाः परमपावनाश्च। तस्मात् यथाकामं पवित्रशिखराणि प्रस्रवणानि च परिक्रम्य, ततः स्नानं कुरु; एवं नियमयुक्ता यात्रा स्नानं च मनः शुद्धयति धर्मे च स्थिरं करोति।
Verse 18
शृज्भाणि त्रीणि पुण्यानि त्रीणि प्रस्रवणानि च । सर्वाण्यनुपरिक्रम्प यथाकाममुपस्पृश
लोमश उवाच—त्रीणि पुण्यानि शिखराणि त्रीणि च प्रस्रवणानि। सर्वाण्यनुपरिक्रम्य यथाकामं तत उपस्पृश।
Verse 19
शान्तनुश्नात्र राजेन्द्र शुनकश्न नराधिप: । नरनारायणौ चोभौ स्थान प्राप्ताः:सनातनम्,राजेन्द्र! यहाँ राजा शान्तनु, शुनक और नर-नारायण--ये सभी नित्य धाममें गये हैं
लोमश उवाच—राजेन्द्र, शान्तनुर्नृपतिः शुनकश्च नराधिपः। नरनारायणौ चोभौ सनातनं स्थानं प्राप्ताः।
Verse 20
इह नित्यशया देवा: पितरश्न महर्षिभि: । आर्चीकपर्वते तेपुस्तानू यजस्व युधिछिर,युधिष्ठिर! इस आर्चीक पर्वतपर नित्य निवास करते हुए महर्षियोंसहित जिन देवताओं और पितरोंने तपस्या की है, तुम उन सबकी पूजा करो
इह नित्यशयाः देवाः पितरश्च महर्षिभिः। आर्चीकपर्वते तपस्तेपुस्तान् यजस्व युधिष्ठिर॥
Verse 21
इह ते वै चरून् प्राश्नन्नषयश्न विशाम्पते । यमुना चाक्षयस्रोता कृष्णश्वेह तपोरत:
लोमश उवाच—इह ते वै चरून् प्राश्नन् ऋषयः विशाम्पते। समीपे चाक्षयस्रोता यमुना प्रवहत्यिह। इह कृष्णोऽपि तपोरतः; तस्मादयं देशः यज्ञतपःसरितां पावनत्वेन पूज्यः, संयमनीयश्च।
Verse 22
यमौ च भीमसेनश्व कृष्णा चामित्रकर्शन | सर्वे चात्र गमिष्यामस्त्वयैव सह पाण्डव
लोमश उवाच—शत्रुदमन पाण्डव राजन्, यमौ नकुलसहदेवौ भीमसेनश्च कृष्णा च, सर्वे वयमपि त्वयैव सहैतस्मिन्नेव देशे गमिष्यामः। अयं पवित्रो देशो यत्र देवर्षयश्चरुभोजनं कृतवन्तः; अस्य समीपेऽक्षयप्रवाहा यमुना वहति। अत्रैव भगवान् कृष्णोऽपि तपश्चर्यां कृतवानिति श्रूयते। एतानि पुण्यतीर्थानि संकल्पं दृढयन्ति, मनः शुद्धयन्ति, देवर्षिस्मरणेन च राजानं धर्ममार्गे नयन्ति।
Verse 23
एतत् प्रस्रवर्णं पुण्यमिन्द्रस्य मनुजेश्वर । यत्र धाता विधाता च वरुणश्षोर्ध्वमागता:
लोमश उवाच—मनुजेश्वर, एतत् प्रस्रवणं पुण्यमिन्द्रस्य; यत्र धाता विधाता च वरुणश्चैव ऊर्ध्वलोकमागता इति।
Verse 24
इह ते5प्यवसन् राजन क्षान्ता: परमधर्मिण: । मैत्राणामृजुबुद्धीनामयं गिरिवर: शुभ:
इह तेऽप्यवसन् राजन् क्षान्ताः परमधर्मिणः। मैत्राणामृजुबुद्धीनामयं गिरिवरः शुभः॥
Verse 25
एषा सा यमुना राजन् महर्षिगणसेविता । नानायज्ञचिता राजन् पुण्या पापभयापहा
एषा सा यमुना राजन् महर्षिगणसेविता। नानायज्ञचिता राजन् पुण्या पापभयापहा॥
Verse 26
अत्र राजा महेष्वासो मान्धातायजत स्वयम् | साहदेविश्व कौन्तेय सोमको ददतां वर:
अत्र राजा महेष्वासो मान्धातायजत स्वयम्। साहदेविश्च कौन्तेय सोमको ददतां वरः॥
Verse 63
तस्मात् प्रसाद कुरु मे भवत्वेवं यथेच्छसि । “आपके द्वारा किया हुआ यह यज्ञका आयोजन मिथ्या न हो। आपने जो कर दिया वही उत्तम विधान हो। ब्रह्मर्षे! मैं जानता हूँ
तस्मात् प्रसादं कुरु मे, भवत्वेवं यथेच्छसि। यथा त्वया कृतोऽयं यज्ञसमारम्भो न व्यर्थो भवेत्, यच्च त्वया कृतं तदेव श्रेष्ठं विधानं भवतु। ब्रह्मर्षे, जानामि त्वं स्वसंकल्पं कदाचन न मिथ्या करिष्यसि। अद्य यथा त्वया अश्विनीकुमारौ सोमपानस्याधिकारीकृतौ, तथैव ममापि कल्याणं कुरु। भृगुनन्दन, तव पराक्रमशक्तिः प्रकाशं यातु, लोके च सुकन्यायाः पितुश्च कीर्तिर्विस्तरं गच्छतु। एतदर्थं मया तव बलवीर्यप्रकाशकं कर्म कृतम्। अतः प्रसन्नो भूत्वा मयि कृपां कुरु—यथा त्वमिच्छसि तथा भवतु॥
Verse 124
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोगशती र्थयात्राके प्रसंगमें सुकन्योपाख्यानविषयक एक सौ चौबीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि सुकन्योपाख्यानविषये चतुर्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 125
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां सौकन्ये पज्चविंशत्यधिकशततमो< ध्याय:
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां सुकन्योपाख्यानविषये पञ्चविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः॥
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how power and offense are resolved without escalating harm: Indra’s fear and Cyavana’s capacity for retaliation are redirected into a negotiated settlement grounded in truth-claims, ritual legitimacy, and controlled release of anger.
The chapter models restraint as a superior form of strength: disruptive forces (anger, excess, pride) are not merely denied but ethically regulated, while sacred geography is presented as a practical curriculum for sustaining dharma through prescribed acts (tarpana, bathing, circumambulation).
No explicit phalaśruti formula is stated; instead, merit is implied through the repeated injunctions to perform tarpana, visit and circumambulate designated sites, and engage tīrthas correctly—suggesting reputational and purificatory outcomes within the pilgrimage economy of the epic.