Mahabharata Adhyaya 27
Stree ParvaAdhyaya 2741 Versesयुद्ध समाप्त; अब शोक, संस्कार और उत्तरजीवियों की जिम्मेदारियाँ शेष।

Adhyaya 27

Gaṅgā-tīra Udaka-kriyā and Kuntī’s Disclosure of Karṇa’s Maternity (Strī-parva, Adhyāya 27)

Upa-parva: Udaka-kriyā at Gaṅgā (Salila-kriyā / Pretakṛtya episode)

Vaiśaṃpāyana narrates how the mourners arrive at the Gaṅgā, characterized as auspicious and appropriate for sacred persons. The Kuru women remove ornaments and outer wrappings in a visible sign of bereavement and perform udaka offerings and water-rites for deceased kin—fathers, sons, grandsons, brothers, and companions—while weeping intensely. The riverbank is portrayed as crowded with widows and devoid of festivity, underscoring the inversion of royal prosperity into collective mourning. Kuntī, overwhelmed by grief, addresses her sons and identifies the slain hero Karṇa—previously regarded as Rādheya, the sūta’s son—as their elder brother, born to her through a divine circumstance. This disclosure triggers renewed anguish among the Pāṇḍavas, especially Yudhiṣṭhira, who laments the concealed truth and links it to cascading losses (including Abhimanyu and the Draupadeyas), interpreting the concealment as a factor that intensified the catastrophe. Despite emotional turmoil, Yudhiṣṭhira completes the water-libation for Karṇa, orders the bringing of Karṇa’s funerary requisites, and, after performing the immediate rites (pretakṛtya), emerges from the Gaṅgā mentally unsettled.

Chapter Arc: युद्ध-भूमि की राख पर अब शस्त्र नहीं, आँसू बोलते हैं—कुरु-स्त्रियाँ और बचे हुए स्वजन अपने-अपने मृतकों के लिये वस्त्र-आभूषण उतारकर जलांजलि की तैयारी करते हैं। → विलाप के बीच कर्मकाण्ड का अनुशासन चलता है: पिता, भाई, पुत्र, पौत्र—सबके लिये उदक-क्रिया; और युधिष्ठिर के भीतर एक अलग ही ज्वाला उठती जाती है, क्योंकि कर्ण का शोक उसे भीतर से तोड़ रहा है। → युधिष्ठिर कर्ण के लिये विधिवत् उदक-कर्म करता है, कर्ण की पत्नियों को परिवार सहित बुलवाकर उनका सत्कार/संरक्षण सुनिश्चित करता है—और फिर गंगा-तट पर फूट-फूटकर रो पड़ता है, यह स्वीकारते हुए कि वह कर्ण-शोक में ऐसे जल रहा है मानो किसी ने आग में रख दिया हो। → धर्मज्ञ जन और शोकाकुल स्त्रियाँ अपने हितैषी स्वजनों के लिये भी जलांजलि पूर्ण करते हैं; शोक का वेग धीरे-धीरे कर्म के ढाँचे में ढलता है—विलाप के साथ भी ‘विधि’ निभाई जाती है। → कर्ण-शोक की यह अग्नि युधिष्ठिर के मन में एक बड़े रहस्योद्घाटन की ओर संकेत करती है—जिससे शोक का कारण केवल ‘भाई’ नहीं, ‘पहचान’ बन जाता है।

Shlokas

Verse 1

है अर ० छा | क्र सप्तविशो<्ध्याय: सभी स्त्री-पुरुषोंका अपने मरे हुए सम्बन्धियोंको जलांजलि देना

वैशम्पायन उवाच—ते समासाद्य गङ्गां तु शिवां पुण्यजलोचिताम् । हृदिनीं च प्रसन्नां च महारूपां महावनाम् ॥ तत्र ते निहतानां स्वजनानां पितॄणां च जलाञ्जलीः प्राददुः, प्रेतकर्माणि च विधिवत् समापेदिरे; रणक्षयक्लेशेऽपि धर्म एव शोकस्य मर्यादां बबन्ध ॥

Verse 2

भूषणान्युत्तरीयाणि वेष्टनान्यवमुच्य च | ततः पितृणां भ्रातृणां पौत्राणां स्वजनस्य च

भूषणान्युत्तरीयाणि वेष्टनान्यवमुच्य च । ततः पितृणां भ्रातृणां पौत्राणां स्वजनस्य च ॥

Verse 3

पुत्राणामार्यकाणां च पतीनां च कुरुस्त्रिय: । उदकं चक्रिरे सर्वा रुदत्यो भृशदु:खिता:

पुत्राणामार्यकाणां च पतीनां च कुरुस्त्रियः । उदकं चक्रिरे सर्वा रुदत्यो भृशदुःखिताः ॥

Verse 4

वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन! वे युधिष्ठिर आदि सब लोग कल्याणमयी

सुहृदां चापि धर्मज्ञाः प्रचक्रुः सलिलक्रियाः । उदके क्रियमाणे तु वीराणां वीरपत्निभिः ॥

Verse 5

तनन्‍्महोदधिसंकाशं निरानन्दमनुत्सवम्‌

तन्महोदधिसंकाशं निरानन्दमनुत्सवम् ॥

Verse 6

ततः कुन्ती महाराज सहसा शोककर्शिता

ततः कुन्ती महाराज सहसा शोककर्शिता।

Verse 7

यः स वीरो महेष्वासो रथयूथपयूथप:

यः स वीरो महेष्वासो रथयूथपयूथपः।

Verse 8

अर्जुनेन जित: संख्ये वीरलक्षणलक्षित: । यं सूतपुत्र॑ मन्यध्वं राधेयमिति पाण्डवा:

अर्जुनेन जितः संख्ये वीरलक्षणलक्षितः। यं सूतपुत्रं मन्यध्वं राधेयमिति पाण्डवाः॥

Verse 9

यो व्यराजच्च भूमध्ये दिवाकर इव प्रभु: । प्रत्ययुध्यत व: सर्वान्‌ पुरा य:ः सपदानुगान्‌

यो व्यराजच्च भूमध्ये दिवाकर इव प्रभुः। प्रत्ययुध्यत वः सर्वान् पुरा यः सपदानुगान्॥

Verse 10

दुर्योधनबलं सर्व यः प्रकर्षन्‌ व्यरोचत । यस्य नास्ति समो वीर्ये पृथिव्यामपि पार्थिव:

दुर्योधनबलं सर्वं यः प्रकर्षन् व्यरोचत। यस्य नास्ति समो वीर्ये पृथिव्यामपि पार्थिवः॥

Verse 11

योडवृणीत यश: शूर: प्राणैरपि सदा भुवि | कर्णस्य सत्यसंधस्य संग्रामेष्वपलायिन:

वैशम्पायन उवाच—स शूरो भुवि सदा प्राणैरपि यश एव वृणीत; कर्णस्य सत्यसन्धस्य संग्रामेष्वपलायिनः।

Verse 12

कुरुध्वमुदकं तस्य भ्रातुरक्लिष्टकर्मण: । स हि व: पूर्वजो भ्राता भास्करान्मय्यजायत

कुरुध्वमुदकं तस्य भ्रातुरक्लिष्टकर्मणः। स हि वः पूर्वजो भ्राता भास्करान्मय्यजायत॥

Verse 13

कुण्डली कवची शूरो दिवाकरसमप्रभ: । 'पाण्डवो! जो महाधनुर्धर वीर रथ-यूथपतियोंका भी यूथपति तथा वीरोचित शुभ लक्षणोंसे सम्पन्न था

वैशम्पायन उवाच—कुण्डली कवची शूरो दिवाकरसमप्रभः। यूथपति रथयूथानां शुभलक्षणलक्षितः॥ यः सूतपुत्र इति ख्यातो राधेय इति च स्मृतः। अर्जुनेन रणे जित्वा यः सेनामध्ये व्यराजत॥ सूर्य इव महातेजाः सेवकैः सह योऽभ्यगात्। दुर्योधनबलं सर्वं पृष्ठतः कर्षयन्निव॥ बलवीर्यसमो नान्यो नृपोऽस्ति भुवि कश्चन। प्राणैरपि यशः प्राप्य न कदाचित् पराङ्मुखः॥ सत्यप्रतिज्ञं तं भ्रातरुदकं दत्तुमर्हथ। स वः पूर्वजो भ्राता मम गर्भात् दिवाकरात्॥ जन्मना कवचं कुण्डले चास्य शरीरगौ। दिवाकर इव तेजस्वी—इति मातुर्वचः श्रुत्वा पाण्डवाः…

Verse 14

कर्णमेवानुशोचन्तो भूय: क्लान्ततराभवन्‌ | माताका यह अप्रिय वचन सुनकर समस्त पाण्डव कर्णके लिये ही बारंबार शोक करते हुए अत्यन्त कष्टमें पड़ गये ।। १३ $ ।। ततः स पुरुषव्यात्र: कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर:

कर्णमेवानुशोचन्तो भूयः क्लान्ततराभवन्। ततः स पुरुषव्याघ्रः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः॥

Verse 15

उवाच मातरं वीरो नि:श्वसन्निव पन्नग: । तदनन्तर पुरुषसिंह वीर कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर सर्पके समान लंबी साँस खींचते हुए अपनी मातासे बोले-- ।। य: शरोर्मिर्ध्वजावर्तो महाभुजमहाग्रह:

वैशम्पायन उवाच—उवाच मातरं वीरो निःश्वसन्निव पन्नगः। तदनन्तरं पुरुषसिंहः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः… यः शरोर्मिर्ध्वजावर्तो महाभुजमहाग्रहः…

Verse 16

तलशब्दानुनदितो महारथमहाह्द: । यस्येषुपातमासाद्य नान्यस्तिष्ठेद्‌ धनंजयात्‌

तलशब्दानुनदितो महारथमहाह्रदः । यस्येषुपातमासाद्य नान्यस्तिष्ठेद् धनंजयात् ॥

Verse 17

कथं पुत्रो भवत्या: स देवगर्भ: पुराभवत्‌ । माँ! जो बड़े-बड़े महारथियोंको डुबो देनेके लिये अत्यन्त गहरे जलाशयके समान थे बाण ही जिनकी लहर

कथं पुत्रो भवत्याः स देवगर्भः पुराभवत् । यस्य बाहुप्रतापेन तापिताः सर्वतो वयम् ॥

Verse 18

यस्य बाहुबल नित्य धार्तराष्ट्ररुपासितम्‌

यस्य बाहुबलं नित्यं धार्तराष्ट्रैरुपासितम् ॥

Verse 19

भूमिपानां च सर्वेषां बलं बलवतां वर:

भूमिपानां च सर्वेषां बलं बलवतां वरः ॥

Verse 20

स न: प्रथमजो भ्राता सर्वशस्त्रभृतां वर:

स नः प्रथमजो भ्राता सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥

Verse 21

अहो भवत्या मन्त्रस्य गूहनेन वयं हता:

अहो भवत्या मन्त्रस्य गूहननेन वयं हताः।

Verse 22

अभिमन्योर्विनाशेन द्रौपदेयवधेन च,“अभिमन्यु, द्रौपदीके पुत्र और पांचालोंके विनाशसे तथा कुरुकुलके इस पतनसे हमें जितना दुःख हुआ था, उससे सौ गुना यह दुःख इस समय मुझे अत्यन्त व्यथित कर रहा है

वैशम्पायन उवाच—अभिमन्योर्विनाशेन द्रौपदेयवधेन च। पाञ्चालानां विनाशेन कुरुकुलस्य पतनेन च यद् दुःखमभवत्, तत् शतगुणमिदानीं मां परमं व्यथयति॥

Verse 23

पञ्चालानां विनाशेन कुरूणां पतनेन च | तत: शतगुणं दुःखमिदं मामस्पृशद्‌ भूशम्‌

पञ्चालानां विनाशेन कुरूणां पतनेन च। ततः शतगुणं दुःखमिदं मामस्पृशद् भूशम्॥

Verse 24

कर्णमेवानुशोचामि दह्दाम्यग्नाविवाहित: । नेह सम किंचिदप्राप्यं भवेदपि दिवि स्थितम्‌

कर्णमेवानुशोचामि दह्याम्यग्नाविवाहितः। नेह समं किञ्चिदप्राप्यं भवेदपि दिवि स्थितम्॥

Verse 25

एवं विलप्य बहुलं धर्मराजो युधिष्ठिर:

एवं विलप्य बहुलं धर्मराजो युधिष्ठिरः। अभितो याः स्थितास्तत्र तस्मिन्नुदककर्मणि॥ स्त्रियोऽपि ताः समाकर्ण्य सहसा रुरुदुर्भृशम्॥

Verse 26

व्यरुदच्छनकै राजंश्नकारास्योदकं प्रभु: । ततो विनेदु: सहसा स्त्रियस्ता: खलु सर्वश:

वैशम्पायन उवाच—स प्रभुः शनकै राजन् व्यरुदच्छन्, अश्रुपूर्णमुखोऽभवत्। ततः सहसा ताः स्त्रियः सर्वशो विनेदुः।

Verse 27

तत आनाययामास कर्णस्य सपरिच्छदा:

ततः कर्णस्य स्त्रियः सपरिच्छदाः सपरिजनाः समाह्वाय धर्मराजो युधिष्ठिरो धीमान् विधिवत् ताभिः सह स्थित्वा कर्णस्य प्रेतकृत्यं समापयामास। एवं श्रीमहाभारते स्त्रीपर्वणि श्राद्धपर्वणि कर्णजन्मगूढतत्त्वकथने सप्तविंशोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 28

स्त्रिय: कुरुपतिर्धीमान्‌ भ्रातुः प्रेमणा युधिष्ठिर: । स ताभि: सह धर्मात्मा प्रेतकृत्यमनन्तरम्‌

वैशम्पायन उवाच—स्त्रियः सह कुरुपतिः धीमान् युधिष्ठिरो भ्रातुः प्रेम्णा धर्मात्मा प्रेतकृत्यमनन्तरम् अकरोत्।

Verse 29

पापेनासौ मया श्रेष्ठो भ्राता ज्ञातिर्निपातित: । अतो मनसि यद्‌ गुहां स्त्रीणां तन्न भविष्यति

वैशम्पायन उवाच—पापेन मया श्रेष्ठो भ्राता ज्ञातिर्निपातितः। अतः परं स्त्रीणां मनसि यद् गुह्यं तन्न भविष्यति॥

Verse 30

इत्युक्त्वा स तु गड़ाया उत्तताराकुलेन्द्रिय: । भ्रातृभि: सहित: सर्वर्गज्रातीरमुपेयिवान्‌,ऐसा कहकर व्याकुल इन्द्रियोंवाले राजा युधिष्ठिर गंगाजीके जलसे निकले और समस्त भाइयोंके साथ तटपर आये

इत्युक्त्वा स तु गङ्गायाः सलिलादुत्तताराकुलेन्द्रियः। भ्रातृभिः सहितः सर्वैस्तीरमुपेयिवान्॥

Verse 53

वीरपत्नीभिराकीर्ण गज़ातीरमशो भत । महासागरके समान विशाल वह गंगातट आनन्द और उत्सवसे शून्य होनेपर भी उन वीर-पत्नियोंसे व्याप्त होनेके कारण बड़ी शोभा पाने लगा

वैशम्पायन उवाच—वीरपत्नीभिराकीर्णं गङ्गातीरमशोभत। महासागरसमं विशालं तत्तीरं हर्षोत्सववर्जितमपि ताभिर्वीराङ्गनाभिः परिपूर्णत्वात् गाम्भीर्यशोभामवाप॥

Verse 66

रुदती मन्दया वाचा पुत्रान्‌ वचनमत्रवीत्‌ । महाराज! तदनन्तर कुन्तीदेवी सहसा शोकसे कातर हो रोती हुई मन्द वाणीमें अपने पुत्रोंसे बोलीं--

वैशम्पायन उवाच—रुदती मन्दया वाचा पुत्रान् वचनमब्रवीत्। महाराज! तदनन्तरं कुन्तीदेवी सहसा शोकाकुला सती रोदिनी मन्दस्वरेण पुत्रानुवाच॥

Verse 173

तमग्निमिव वस्त्रेण कथं छादितवत्यसि । जिनकी भुजाओंके प्रतापसे हम सब ओरसे संतप्त रहते थे, कपड़ेमें ढकी हुई आगके समान उन्हें अबतक आपने कैसे छिपा रखा था?

वैशम्पायन उवाच—तमग्निमिव वस्त्रेण कथं छादितवत्यसि। यस्य बाहुप्रतापेन वयं सर्वतः संतप्ताः, तं वस्त्रावृतमिव पावकं चिरं कथं निहितवत्यसि॥

Verse 183

उपासितं यथास्माभिरबलं गाण्डीवधन्चन: । “धृतराष्ट्रके पुत्रोंने सदा उन्हींके बाहुबलका भरोसा कर रखा था, जैसे कि हमलोगोंने गाण्डीवधारी अर्जुनके बलका आश्रय लिया था

वैशम्पायन उवाच—उपासितं यथास्माभिरबलं गाण्डीवधन्वनः। तथा धृतराष्ट्रपुत्रैः स्वबाहुबलमेव नित्यं पराश्रितम्॥

Verse 193

नान्य: कुन्तीसुतात्‌ कर्णादगृह्नाद्‌ रथिनां रथी | “कुन्तीपुत्र कर्णके सिवा दूसरा कोई रथी ऐसा बड़ा बलवान्‌ नहीं हुआ है, जिसने समस्त राजाओंकी सेनाको रोक दिया हो

वैशम्पायन उवाच—नान्यः कुन्तीसुतात् कर्णादगृह्णाद् रथिनां रथी। यः सर्वराजसेनानां वेगं निरोद्धुं समर्थोऽभवत्॥

Verse 203

असूत त॑ भवत्यग्रे कथमद्भुतविक्रमम्‌ । “वे समस्त शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ कर्ण क्या सचमुच हमारे बड़े भाई थे? आपने पहले उन अद्भुत पराक्रमी वीरको कैसे उत्पन्न किया था?

वैशम्पायन उवाच— कथं त्वं पूर्वमेवासूत तं अद्भुतविक्रमम्? कर्णः किल समस्तशस्त्रधारिणां श्रेष्ठः, अस्माकं ज्येष्ठभ्राता वा? तं वीरं महापराक्रमं कथं त्वया प्रथमं जनितः—तन्मे ब्रूहि।

Verse 216

निधनेन हि कर्णस्य पीडितास्तु सबान्धवा: । “अहो! आपने इस गूढ़ रहस्यको छिपाकर हमलोगोंको मार डाला। कर्णकी मृत्युसे भाइयोंसहित हमें बड़ी पीड़ा हो रही है

वैशम्पायन उवाच— कर्णस्य निधनात् पीडिताः सबान्धवाः प्रलपन्ति स्म— “अहो! एतद् गूढं रहस्यं निगूह्य यूयं अस्मान् विनाशयामास। कर्णस्य मरणेन सहभ्रातृभिः अस्माकं महती वेदना जाता।”

Verse 246

न चेदं वैशसं घोरं कौरवान्तकरं भवेत्‌ । “अब तो मैं केवल कर्णके ही शोकमें डूब गया हूँ और इस तरह जल रहा हूँ

वैशम्पायन उवाच— तदा न भवेत् घोरं वैशसं, कौरवान्तकरं महद् अनर्थजातम्। इदानीं तु कर्णशोक एव मां निमग्नं दहति, यथा कश्चित् ज्वलिते वह्नौ मां निधायेत्। यदि पूर्वमेवैतद् मम विदितं स्यात्, तर्हि कर्णं प्राप्य अस्माकं कृते लोकेऽस्मिन् स्वर्ग्यं नामापि किञ्चिद् अलभ्यं नाभविष्यत्; न चायं कुरुकुलक्षयकरो घोरः संग्रामोऽभविष्यत्।

Verse 263

अभितो या: स्थितास्तत्र तस्मिन्नुदककर्मणि । राजन! इस प्रकार बहुत विलाप करके धर्मराज युधिष्ठिर फ़ूट-फूटकर रोने लगे। रोते- ही-रोते उन्होंने धीरे-धीरे कर्णके लिये जलदान किया। यह सब सुनकर वहाँ एकत्र हुई सारी स्त्रियाँ

वैशम्पायन उवाच— तस्मिन्नुदककर्मणि तत्राभितः स्त्रियः समन्तात् स्थिताः। राजन्, एवं बहु प्रलप्य धर्मराजो युधिष्ठिरः साश्रु विह्वलः पपात; रुदन्नेव शनैः शनैः कर्णाय जलदानं चकार। तच्छ्रुत्वा तत्र समागताः सर्वाः स्त्रियः, जलाञ्जलिं दातुं समन्तात् स्थिताः, सहसा उच्चैः प्ररुरुदुः।

Verse 283

चकार विधिवद्‌ धीमान्‌ धर्मराजो युधिष्ठिर: । तदनन्तर बुद्धिमान्‌ कुरुराज युधिष्ठिरने भाईके प्रेमसे कर्णकी स्त्रियोंको परिवारसहित बुलवा लिया और उन सबके साथ रहकर उन धर्मात्मा बुद्धिमान्‌ धर्मराज युधिष्ठिरने विधिपूर्वक कर्णका प्रेतकृत्य सम्पन्न किया

वैशम्पायन उवाच— धीमान् धर्मराजो युधिष्ठिरो विधिवत् तत् सर्वं चकार। तदनन्तरं बुद्धिमान् कुरुराजो युधिष्ठिरः भ्रातृस्नेहेन कर्णस्य पत्नीर् बान्धवैः सहाहूय, ताभिः सह निवसन्, कर्णस्य प्रेतकृत्यं विधिपूर्वकं समापयामास।

Verse 463

सूपतीर्था भवद्गड़ा भूयो विप्रससार च । धर्मज्ञ पुरुषोंने अपने हितैषी सुहृदोंके लिये भी जलांजलि देनेका कार्य सम्पन्न किया। वीरोंकी पत्नियोंद्वारा जब उन वीरोंके लिये जलांजलि दी जा रही थी

वैशम्पायन उवाच—गङ्गा सूपतीर्था बभूव, तस्याश्च प्रवाहः पुनर्विस्तीर्णः। धर्मज्ञाः पुरुषाः स्वहितैषिणामपि सुहृदां प्रति जलाञ्जलिदानकर्म समापयामासुः। हतवीरपत्नीभिः स्वस्ववीरानुद्दिश्य जलाञ्जलिः प्रदीयमाना, तदा गङ्गाजलेषु अवतरणाय सुललितः सुलभश्च मार्गोऽभवत्, गङ्गापाटश्च अधिकं विस्तीर्णोऽभवत्।

Frequently Asked Questions

The chapter foregrounds the conflict between protective secrecy and truthful disclosure: Kuntī’s delayed truth about Karṇa is experienced as ethically consequential, intensifying guilt and reinterpreting the war’s fratricidal dimension.

Ritual duty persists even amid moral shock: the narrative implies that social repair requires completing obligations to the dead while simultaneously confronting the ethical meaning of actions and concealed relationships.

No explicit phalaśruti is presented here; the chapter’s function is archival and ethical—embedding mourning rites and disclosure within the epic’s broader transition from narrative consequence to later reflective instruction.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App