
शल्यस्य सेनापत्याभ्युपगमः | Śalya’s Acceptance of Command
Upa-parva: Śalya-senāpatyābhiṣeka (Appointment of Śalya as Commander)
Sañjaya reports that Kaurava-aligned warriors regroup on the Haimavata plateau after Karṇa’s death, seeking refuge and organizational coherence. Key figures—Śalya, Citraseṇa, Śakuni, Aśvatthāmā, Kṛpa, and Kṛtavarmā—are enumerated among those assembled. The narrative then shifts to a portrait-like encomium of Aśvatthāmā, emphasizing martial competence, learning (veda-vidyā and śāstra), and exceptional origin traditions, establishing his authority as a recommender in matters of command. Aśvatthāmā proposes Śalya as camūpati on grounds of lineage, valor, radiance, reputation, and gratitude/loyalty; the gathered rulers affirm with victory acclamations and resolve for continued engagement. Duryodhana approaches Śalya with formal humility and persuasive rhetoric about friendship-testing in adversity, requesting him to lead the vanguard. Śalya consents, declaring readiness to prioritize Duryodhana’s aims, and Duryodhana urges an anointment-like assumption of command, framing victory as contingent upon Śalya’s leadership.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को सुनाते हैं—तपस्वी गौतम-वंशी कृपाचार्य की हितकारी वाणी सुनकर भी दुर्योधन भीतर-ही-भीतर उबल उठता है; वह सन्धि की बात को अपने अपमान और दुर्बलता का संकेत मानता है। → दुर्योधन कुछ घड़ियाँ मौन होकर सोचता है, फिर कृप से कहता है कि आपने जो भी हितैषी वचन कहने योग्य था, सब कह दिया—पर वह अपने मन की गाँठ खोलता है: द्रौपदी का सभामध्य का विलाप, राज्य-हरण, और कृष्ण-पक्ष के प्रति अपनी असह्य कटुता को वह क्षमा नहीं कर सकता। वह ‘क्षत्रिय-धर्म’ का आवरण ओढ़कर घर में मरने को निन्दित बताता है और युद्ध को ही प्रतिष्ठा का मार्ग ठहराता है। → दुर्योधन निर्णायक स्वर में कह देता है—“सन्धि मुझे किसी प्रकार भी प्राप्तकाल नहीं लगती; यह कायर होने का समय नहीं, संयोद्धा होने का समय है।” वह अपने विनाशकारी संकल्प को भी ‘स्वर्ग-प्राप्ति’ की भाषा में सजाता है: उत्तम युद्ध से त्रिविष्टप में वास निश्चित है। → कृप की नीति-परक, स्नेह-परक सलाह को औपचारिक सम्मान देकर भी दुर्योधन उसे अस्वीकार कर देता है; उसका निष्कर्ष स्थिर है—युद्ध ही नीति, युद्ध ही धर्म, युद्ध ही गति। → सन्धि का द्वार बंद होते ही अगला प्रश्न तीखा हो उठता है—कौरव पक्ष किस रणनीति और किस सेनानायक-व्यवस्था के साथ निर्णायक संघर्ष में उतरेगा?
Verse 1
पञठ्चमो<ध्याय: दुर्योधनका कृपाचार्यको उत्तर देते हुए सन्धि स्वीकार न करके युद्धका ही निश्चय करना संजय उवाच एवमुक्तस्ततो राजा गौतमेन तपस्विना । नि:श्वस्य दीर्घमुष्णं च तृष्णीमासीदू विशाम्पते
सञ्जय उवाच—एवमुक्तस्ततो राजा गौतमेन तपस्विना । निःश्वस्य दीर्घमुष्णं च तूष्णीमासीद्विशाम्पते ॥
Verse 2
ततो मुहूर्त स ध्यात्वा धार्तराष्ट्री महामना: । कृपं शारद्वतं वाक्यमित्युवाच परंतप:
ततो मुहूर्तं स ध्यात्वा धार्तराष्ट्रो महामनाः । कृपं शारद्वतं वाक्यमित्युवाच परंतपः ॥
Verse 3
यत् किंचित् सुद्गदा वाच्यं तत् सर्व श्रावितों हाहम् । कृतं च भवता सर्व प्राणान् संत्यज्य युध्यता
यत्किञ्चित्सुहृदा वाच्यं तत्सर्वं श्रावितो ह्यहम् । कृतं च भवता सर्वं प्राणान्सन्त्यज्य युध्यता ॥
Verse 4
इस प्रकार श्रीमद्याभारत शल्यपर्वमें कृपाचार्यका वचनविषयक चौथा अध्याय पूरा हुआ
गाहमानमनीकानि युध्यमानं महारथैः । पाण्डवैरतितेजोभिर्लोकस्त्वामनुदृष्टवान् ॥
Verse 5
सुहृदा यदिदं वाक््यं भवता श्रावितो हाहम् । न मां प्रीणाति तत् सर्व मुमूर्षोरिव भेषजम्
सुहृदा यदिदं वाक्यं भवता श्रावितो ह्यहम् । न मां प्रीणाति तत्सर्वं मुमूर्षोरिव भेषजम् ॥
Verse 6
हेतुकारणसंयुक्त हितं वचनमुत्तमम् । उच्यमानं महाबाहो न मे विप्राग्रय रोचते,“महाबाहो! विप्रवर! आपने युक्ति और कारणोंसे सुसंगत, हितकारक एवं उत्तम बात कही है तो भी वह मुझे अच्छी नहीं लग रही है
सञ्जय उवाच— महाबाहो विप्रवर! हेतुकारणसंयुक्तं हितं वचनमुत्तमम् । उच्यमानं तथापि मे न रोचते ॥
Verse 7
राज्याद् विनिकृतो<स्माभि: कथं सो<स्मासु विश्वसेत् । अक्षयूते च नृपतिर्जितोडस्माभिमहाधन:
राज्याद् विनिकृतोऽस्माभिः कथं सोऽस्मासु विश्वसेत् । अक्षयूते च नृपतिर्जितोऽस्माभिर्महाधनः ॥
Verse 8
स कथं मम वाक्यानि श्रद्दधध्याद् भूय एव तु । “हमलोगोंने राजा युधिष्ठिरकके साथ छल किया है। वे महाधनी थे, हमने उन्हें जूएमें जीतकर निर्धन बना दिया। ऐसी दशामें वे हमलोगोंपर विश्वास कैसे कर सकते हैं? हमारी बातोंपर उन्हें फिर श्रद्धा कैसे हो सकती है? ।।
स कथं मम वाक्यानि श्रद्दध्याद् भूय एव तु । तथा दौत्येन सम्प्राप्तः कृष्णः पार्थहिते रतः ॥
Verse 9
प्रलब्धश्न हृषीकेशस्तच्च कर्माविचारितम् । सच मे वचन ब्रह्मनू कथमेवाभिमन्यते
प्रलब्धश्च हृषीकेशस्तच्च कर्माविचारितम् । स च मे वचनं ब्रह्मन् कथमेवाभिमन्यते ॥
Verse 10
विललाप च यत् कृष्णा सभामध्ये समेयुषी । न तन्मर्षयते कृष्णो न राज्यहरणं तथा
विललाप च यत् कृष्णा सभामध्ये समेयुषी । न तन्मर्षयते कृष्णो न राज्यहरणं तथा ॥
Verse 11
एकप्राणावुभौ कृष्णावन्योन्यमभिसंश्रितौ । पुरा यच्छुतमेवासीदद्य पश्यामि तत् प्रभो
सञ्जय उवाच—एकप्राणाविव तौ कृष्णावन्योन्यमभिसंश्रितौ। परस्परं समाश्रित्य सुसंनद्धौ व्यवस्थितौ॥ यत् पुरा श्रुतमेवासीत् तदद्य पश्यामि प्रभो॥
Verse 12
'प्रभो! श्रीकृष्ण और अर्जुन दोनों दो शरीर और एक प्राण हैं। वे दोनों एक-दूसरेके अश्रित हैं। पहले जो बात मैंने केवल सुन रखी थी, उसे अब प्रत्यक्ष देख रहा हूँ ।।
सञ्जय उवाच—प्रभो! श्रीकृष्णार्जुनौ द्वौ देहाविवैकप्राणौ, परस्पराश्रयौ। यत् पुरा श्रुतमेवासीत् तदद्य पश्यामि तेऽग्रतः॥ स्वस्रीयं निहतं श्रुत्वा दुःखं स्वपिति केशवः। कृतागसो वयं तस्य; स मदर्थं कथं क्षमेत्॥
Verse 13
“अपने भानजे अभिमन्युके मारे जानेका समाचार सुनकर श्रीकृष्ण सुखकी नींद नहीं सोते हैं। हम सब लोग उनके अपराधी हैं, फिर वे हमें कैसे क्षमा कर सकते हैं? ।।
सञ्जय उवाच—अभिमन्योर्विनाशेन न शर्म लभतेऽर्जुनः। स कथं मद् हिते यत्नं प्रकरिष्यति याचितः॥
Verse 14
मध्यम: पाण्डवस्तीक्ष्णो भीमसेनो महाबल: । प्रतिज्ञातं च तेनोग्रं भज्येतापि न संनमेत्
सञ्जय उवाच—मध्यमः पाण्डवस्तीक्ष्णो भीमसेनो महाबलः। प्रतिज्ञातं च तेनोग्रं भज्येतापि न संनमेत्॥
Verse 15
उभौ तौ बद्धनिस्त्रिंशावुभी चाबद्धकड्कटौ । कृतवैरावुभौ वीरौ यमावपि यमोपमौ,“दोनों भाई नकुल और सहदेव तलवार बाँधे और कवच धारण किये हुए यमराजके समान भयंकर जान पड़ते हैं। वे दोनों वीर मुझसे वैर मानते हैं
सञ्जय उवाच—उभौ तौ बद्धनिस्त्रिंशावुभौ चाबद्धकङ्कटौ। कृतवैरावुभौ वीरौ यमावपि यमोपमौ॥
Verse 16
धृष्टद्युम्न: शिखण्डी च कृतवैरा मया सह । तौ कथं मद्िते यत्नं कुर्यातां द्विजसत्तम
सञ्जय उवाच—धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च मया सह कृतवैरौ। तौ कथं मदहिते यत्नं कुर्यातां द्विजसत्तम॥
Verse 17
दुःशासनेन यत् कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वला | परिक्लिष्टा सभामध्ये सर्वलोकस्य पश्यत:
सञ्जय उवाच—दुःशासनेन यत् कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वला। परिक्लिष्टा सभामध्ये सर्वलोकस्य पश्यतः॥
Verse 18
न निवारयितु शक््या: संग्रामात्ते परंतपा:
सञ्जय उवाच—न निवारयितुं शक्यास्ते संग्रामात् परंतपाः। यतः क्लिष्टा द्रौपदी सा मद्विनाशाय दुःखिता॥
Verse 19
यदा च द्रौपदी क्लिष्टा मद्विनाशाय दुःखिता । स्थण्डिले नित्यदा शेते यावद् वैरस्य यातनम्
सञ्जय उवाच—यदा च द्रौपदी क्लिष्टा मद्विनाशाय दुःखिता। स्थण्डिले नित्यदा शेते यावद् वैरस्य यातनम्॥
Verse 20
उग्र॑ तेपे तप: कृष्णा भर्तृणामर्थसिद्धये । निक्षिप्य मान॑ दर्प च वासुदेवसहोदरा
सञ्जय उवाच—उग्रं तेपे तपः कृष्णा भर्तॄणामर्थसिद्धये। निक्षिप्य मानं दर्पं च वासुदेवसहोदरा॥
Verse 21
कृष्णाया: प्रेष्यवद् भूत्वा शुश्रूषां कुरुते सदा । इति सर्व समुन्नद्धं न निरवाति कथठ्चन
सञ्जय उवाच—कृष्णायाः प्रेष्यवद्भूत्वा शुश्रूषां कुरुते सदा। इति सर्वं समुन्नद्धं न निरवाति कथञ्चन॥
Verse 22
'ट्रौपदी अपने पतियोंके अभीष्ट मनोरथकी सिद्धिके लिये बड़ी कठोर तपस्या करती है और वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णकी सगी बहन सुभद्रा मान और अभिमानको दूर फेंककर सदा दासीकी भाँति द्रौपदीकी सेवा करती है। इस प्रकार इन सारे कार्योंके रूपमें वैरकी आग प्रज्वलित हो उठी है, जो किसी प्रकार बुझ नहीं सकती ।।
सञ्जय उवाच—अभिमन्योर्विनाशेन सन्धेयः कथं मया। कथं च राजा भुक्त्वेमां पृथिवीं सागराम्बराम्॥
Verse 23
उपर्युपरि राज्ञां वै ज्वलित्वा भास्करो यथा
सञ्जय उवाच—उपर्युपरि राज्ञां वै ज्वलित्वा भास्करो यथा॥
Verse 24
युधिष्ठिरं कथं पश्चादनुयास्यामि दासवत् । “समस्त राजाओंके ऊपर सूर्यके समान प्रकाशित होकर अब दासकी भाँति युधिष्ठिरके पीछे-पीछे कैसे चलूँगा? ।। कथं भुक््त्वा स्वयं भोगान् दत्त्वा दायांश्व॒ पुष्कलान्
सञ्जय उवाच—युधिष्ठिरं कथं पश्चादनुयास्यामि दासवत्। कथं भुक्त्वा स्वयं भोगान् दत्त्वा दायांश्च पुष्कलान्॥
Verse 25
नाभ्यसूयामि ते वाक्यमुक्तं स्निग्धं हितं त्वया
सञ्जय उवाच—नाभ्यसूयामि ते वाक्यमुक्तं स्निग्धं हितं त्वया॥
Verse 26
सुनीतमनुपश्यामि सुयुद्धेन परंतप
सञ्जय उवाच— सुनीतमनुपश्यामि सुयुद्धेन परन्तप।
Verse 27
इष्टं मे बहुभिर्यज्ञैर्दत्ता विप्रेषु दक्षिणा:
सञ्जय उवाच— इष्टं मे बहुभिर्यज्ञैर्दत्ता विप्रेषु दक्षिणा।
Verse 28
प्राप्ता: कामा: श्रुता वेदा: शत्रूणां मूर्थ्नि च स्थितम् भृत्या मे सुभृतास्तात दीनश्वाभ्युदूधृतो जन:
सञ्जय उवाच— प्राप्ताः कामाः श्रुता वेदाः शत्रूणां मूर्ध्नि च स्थितम्। भृत्या मे सुभृतास्तात दीनश्वाभ्युदूधृतो जनः॥
Verse 29
नोत्सहेड्द्य द्विजश्रेष्ठ पाण्डवान् वक्तुमीदृशम् “तात! मैंने बहुत-से यज्ञोंका अनुष्ठान कर लिया। ब्राह्मणोंको पर्याप्त दक्षिणाएँ दे दीं। सारी कामनाएँ पूर्ण कर लीं। वेदोंका श्रवण कर लिया। शत्रुओंके माथेपर पैर रखा और भरण-पोषणके योग्य व्यक्तियोंके पालन-पोषणकी अच्छी व्यवस्था कर दी। इतना ही नहीं
सञ्जय उवाच— नोत्सहेऽद्य द्विजश्रेष्ठ पाण्डवान् वक्तुमीदृशम्। “तात! इष्टं मे बहुभिर्यज्ञैर्दत्ता विप्रेषु दक्षिणा। प्राप्ताः कामाः श्रुता वेदाः शत्रूणां मूर्ध्नि च स्थितम्। भृत्या मे सुभृताः सर्वे दीनानामुद्धृतो जनः। अतः कथं नु पाण्डवान् सन्धिं याचेयमीदृशीम्। जितानि परराष्ट्राणि स्वराष्ट्रमनुपालितम्। नानाभोगान् मया भुक्तान् त्रिवर्गः सेवितो मया। पितृणां गतमानृण्यं क्षत्रधर्मस्य चोभयोः।”
Verse 30
भुक्ताश्न विविधा भोगास्त्रिवर्ग: सेवितो मया । पितृणां गतमानृण्यं क्षत्रधर्मस्य चोभयो:
भुक्ताश्न विविधा भोगास्त्रिवर्गः सेवितो मया। पितृणां गतमानृण्यं क्षत्रधर्मस्य चोभयोः॥
Verse 31
न ध्रुवं सुखमस्तीति कुतो राष्ट्र कुतो यश: । इह कीर्तिविधातव्या सा च युद्धेन नान्यथा
न ध्रुवं सुखमस्तीति कुतो राष्ट्रं कुतो यशः । इह कीर्तिविधातव्या सा च युद्धेन नान्यथा ॥
Verse 32
गृहे यत् क्षत्रियस्यापि निधन तद् विगर्हितम् । अधर्म: सुमहानेष यच्छय्यामरणं गृहे
गृहे यत् क्षत्रियस्यापि निधनं तद् विगर्हितम् । अधर्मः सुमहान् एष यच्छय्यामरणं गृहे ॥
Verse 33
अरण्ये यो विमुच्येत संग्रामे वा तनुं नर: । क्रतूनाहत्य महतो महिमानं स गच्छति,'जो बड़े-बड़े यज्ञोंका अनुष्ठान करके वनमें या संग्राममें शरीरका त्याग करता है, वही क्षत्रिय महत्त्वको प्राप्त होता है
अरण्ये यो विमुच्येत संग्रामे वा तनुं नरः । क्रतूनाहत्य महतो महिमानं स गच्छति ॥
Verse 34
कृपणं विलपन्नार्तो जरयाभिपरिप्लुत: । ग्रियते रुदतां मध्ये ज्ञातीनां न स पूरुष:
कृपणं विलपन्नार्तो जरयाभिपरिप्लुतः । जीर्यते रुदतां मध्ये ज्ञातीनां न स पूरुषः ॥
Verse 35
त्यक्त्वा तु विविधान् भोगान् प्राप्तानां परमां गतिम् । अपीदानीं सुयुद्धेन गच्छेयं यत्सलोकताम्
त्यक्त्वा तु विविधान् भोगान् प्राप्तानां परमां गतिम् । अपीदानीं सुयुद्धेन गच्छेयं यत्सलोकताम् ॥
Verse 36
शूराणामरर्यवृत्तानां संग्रामेष्वनिवर्तिनाम् । धीमतां सत्यसंधानां सर्वेषां क्रतुयाजिनाम्
शूराणामार्यवृत्तानां संग्रामेष्वनिवर्तिनाम् । धीमतां सत्यसन्धानां सर्वेषां क्रतुयाजिनाम् ॥
Verse 37
मुदा नून॑ प्रपश्यन्ति युद्धे ह्ाप्सरसां गणा:
मुदा नूनं प्रपश्यन्ति युद्धे ह्यप्सरसां गणाः ॥
Verse 38
पश्यन्ति नूनं पितर: पूजितान् सुरसंसदि । अप्सरोभि: परिवृतान् मोदमानांस्त्रिविष्टपे
पश्यन्ति नूनं पितरः पूजितान् सुरसंसदि । अप्सरोभिः परिवृतान् मोदमानांस्त्रिविष्टपे ॥
Verse 39
“निश्चय ही युद्धमें प्राण देनेवालोंकी ओर अप्सराएँ बड़ी प्रसन्नतासे निहारा करती हैं। पितृगण उन्हें अवश्य ही देवताओं-की सभामें सम्मानित होते देखते हैं। वे स्वर्गमें अप्सराओंसे घिरकर आनन्दित होते देखे जाते हैं ।।
निश्चयं हि युद्धे प्राणत्यागिनः प्रति अप्सरसः प्रमुदिताः प्रेक्षन्ते । पितरश्च तान् सुरसंसदि पूजितान् पश्यन्ति नूनम् । ते त्रिविष्टपेऽप्सरोभिः परिवृताः प्रमोदन्ते । पन्थानममरैर्यान्तं शूरैश्चैवानिवर्तिभिः । अपि तत्संगतं मार्गं वयमध्यारुहेमहि ॥
Verse 40
पितामहेन वृद्धेन तथा55चार्येण धीमता । जयद्रथेन कर्णेन तथा दुःशासनेन च
पितामहेन वृद्धेन तथाचार्येण धीमता । जयद्रथेन कर्णेन तथा दुःशासनेन च । अमरैर्यान्तं पन्थानं शूरैश्चैवानिवर्तिभिः । अपि तन्मार्गमेवेदं वयमध्यारुहेमहि ॥
Verse 41
घटमाना मदर्थेडस्मिन् हता: शूरा जनाधिपा: । शेरते लोहिताक्ताड़्ा: संग्रामे शरविक्षता:
सञ्जय उवाच— मदर्थेऽस्मिन् संग्रामे यथाशक्ति घटमाना बहवः शूरा जनाधिपाः हताः। शरैर्विक्षताः लोहिताक्ताङ्गाः ते रणभूमौ शेरते।
Verse 42
उत्तमास्त्रविद: शूरा यथोक्तक्रतुयाजिन: । त्यक्त्वा प्राणान् यथान्यायमिन्द्रसझस्वधिष्िता:
उत्तमास्त्रविदः शूरा यथोक्तक्रतुयाजिनः। यथान्यायं प्राणान् त्यक्त्वा इन्द्रसद्मस्वधिष्ठिताः।
Verse 43
तैः स्वयं रचितो मार्गों दुर्गमो हि पुनर्भवेत् सम्पतद्धिमहावेगैर्यास्यद्धिरिह सद्गतिम्
तैः स्वयं रचितो मार्गो दुर्गमो हि पुनर्भवेत्। सम्पतद्भिर्महावेगैरिह सद्गतिं यास्यद्भिः।
Verse 44
ये मदर्थे हता: शूरास्तेषां कृतमनुस्मरन् । ऋणं तत् प्रतियुञ्जानो न राज्ये मम आदथधे
ये मदर्थे हताः शूरास्तेषां कृतमनुस्मरन्। तदृणं प्रतियुञ्जानो न राज्ये मे मनो रमत।
Verse 45
घातयित्वा वयस्यांश्न भ्रातूनथ पितामहान् । जीवितं यदि रक्षेयं लोको मां गर्हयेद् ध्रुवम्
घातयित्वा वयस्यांश्च भ्रातॄन् अथ पितामहान्। जीवितं यदि रक्षेयं लोको मां गर्हयेद् ध्रुवम्।
Verse 46
कीदृशं च भवेद् राज्यं मम हीनस्य बन्धुभि: । सखिभिश्न विशेषेण प्रणिपत्य च पाण्डवम्,“बन्धु-बान्धवों और मित्रोंसे हीन हो युधिष्ठिरके पैरोंमें पड़नेपर मुझे जो राज्य मिलेगा, वह कैसा होगा?
सञ्जय उवाच—कीदृशं च भवेद् राज्यं मम हीनस्य बन्धुभिः सखिभिश्च विशेषेण, यत् प्रणिपत्य पाण्डवस्य पादयोः प्राप्नुयाम्?
Verse 47
सो5हमेतादृशं कृत्वा जगतो5स्य परा भवम् । सुयुद्धेन ततः स्वर्ग प्राप्स्यामि न तदन््यथा
सञ्जय उवाच—सोऽहमेतादृशं कृत्वा जगतोऽस्य पराभवम्, सुयुद्धेन ततः स्वर्गं प्राप्स्यामि न तदन्यथा।
Verse 48
एवं दुर्योधनेनोक्तं सर्वे सम्पूज्य तद्बच: । साधु साध्विति राजान क्षत्रिया: सम्बभाषिरे
सञ्जय उवाच—एवं दुर्योधनेनोक्तं श्रुत्वा सर्वे समागताः क्षत्रियाः तद्वचः सम्पूज्य राजानं प्रति ‘साधु साध्विति’ सम्बभाषिरे।
Verse 49
पराजयमशोचन्त: कृतचित्ताश्न विक्रमे | सर्वे सुनिश्चिता योद्धुमुदग्रमनसो5भवन्
सञ्जय उवाच—पराजयशोकं त्यक्त्वा कृतचित्ताः स्वविक्रमॆ, सर्वे सुनिश्चिताः योद्धुमुदग्रमनसोऽभवन्।
Verse 50
ततो वाहान् समाश्रचस्य सर्वे युद्धाभिनन्दिन: । ऊने द्वियोजने गत्वा प्रत्यतिष्ठन्त कौरवा:
सञ्जय उवाच—ततः सर्वे युद्धाभिनन्दिनो वाहान् समाश्वास्य, ऊने द्वियोजने गत्वा कौरवाः प्रत्यतिष्ठन्त शिबिरं चक्रुः।
Verse 51
आकाशे विद्रुमे पुण्ये प्रस्थे हिमवत: शुभे | अरुणां सरस्वती प्राप्य पपु: सस्नुश्चन ते जलम्
सञ्जय उवाच—हिमवत: शुभेषु शिखरेषु पुण्ये वृक्षरहिते प्रस्थे ‘आकाशविद्रुम’ इति ख्याते ते समुपेयुः। अरुणसलिलां सरस्वतीं प्राप्य तस्याः सलिलं पपुः, तत्रैव च स्नात्वा शमं शौचं च लेभिरे॥
Verse 52
तव पुत्रकृतोत्साहा: पर्यवर्तन्त ते ततः । पर्यवस्थाप्य चात्मानमन्योन्येन पुनस्तदा । सर्वे राजन् न्यवर्तन्त क्षत्रिया: कालचोदिता:
सञ्जय उवाच—ततः ते तव पुत्रकृतोत्साहाः प्रत्यावर्तन्त भारत। अन्योन्येन पुनः सान्त्वयित्वा मनांसि स्थिरीकृत्य सर्वे क्षत्रियाः, राजन्, कालचोदिताः पुनर्युद्धभूमिं जग्मुः॥
Verse 176
तथा विवसनां दीनां स्मरन्त्यद्यापि पाण्डवा: | 'ट्रौपदी एक वस्त्र पहने हुए थी
सञ्जय उवाच—तथैव विवसनां दीनां द्रौपदीं सभामध्ये नीतां दुःशासनकृतं महाक्लेशं च पाण्डवाः स्मरन्त्यद्यापि॥
Verse 223
पाण्डवानां प्रसादेन भोक्ष्ये राज्यमहं कथम् | “अभिमन्युके विनाशसे जिनके हृदयमें गहरी चोट पहुँची है
सञ्जय उवाच—“पाण्डवानां प्रसादेन भोक्ष्ये राज्यमहं कथम्?” इति। पृथिवीं समुद्रपर्यन्तां पूर्वं एकच्छत्रं भुक्त्वा, तेषां कृपापात्रत्वेन राज्यभोगो मे कथं स्यात्॥
Verse 243
कृपणं वर्तयिष्यामि कृपणै: सह जीविकाम् । “स्वयं बहुत-से भोग भोगकर और प्रचुर धन दान करके अब दीन पुरुषोंके साथ दीनतापूर्ण जीविकाका आश्रय ले किस प्रकार निर्वाह कर सकूँगा?
सञ्जय उवाच—“कृपणं वर्तयिष्यामि कृपणैः सह जीविकाम्।” बहून् भोगान् भुक्त्वा बहु धनं च दत्त्वा, इदानीं दीनैः सह दीनजीविकां कथं समाश्रयेयम्॥
Verse 253
न तु सन्धिमहं मन्ये प्राप्तकालं कथडठ्चन । “आपने स्नेहवश हितकी ही बात कही है। आपकी इस बातमें मैं दोष नहीं निकालता और न इसकी निन्दा ही करता हूँ। मेरा कथन तो इतना ही है कि अब किसी प्रकार सन्धिका अवसर नहीं रह गया है। मेरी ऐसी ही मान्यता है
न तु सन्धिमहं मन्ये प्राप्तकालं कथञ्चन। स्नेहवशाद् हितमेव त्वया उक्तं; तव वाक्येषु न दोषं पश्यामि न च निन्दामि। मम तु एतदेव वचनं—इदानीं सन्धेः कश्चिदपि अवसरः न अवशिष्टः; एवं मे निश्चयः॥
Verse 266
नायं क्लीबयितुं काल: संयोद्धु काल एव नः । 'शत्रुओंको तपानेवाले वीर! अब मैं अच्छी तरह युद्ध करनेमें ही उत्तम नीतिका पालन समझ रहा हूँ। हमारा यह समय कायरता दिखानेका नहीं, उत्साहपूर्वक युद्ध करनेका ही है
नायं क्लीबयितुं कालः संयोद्धुं काल एव नः। शत्रून् तापयितुं शक्त वीर! इदानीं सम्यक् युद्धमेवोत्तमा नीतिर्मे मतिः; नायं नः कातर्यस्य कालः, उत्साहेन युद्धस्यैव कालः॥
Verse 363
शस्त्रावभूथपूतानां ध्रुवं वासस्त्रिविष्टपे “जिनके आचरण श्रेष्ठ हैं
शस्त्रावभृथपूतानां ध्रुवं वासस्त्रिविष्टपे। येषां सदाचारः श्रेष्ठः, ये न युद्धात् निवर्तन्ते, प्रतिज्ञां सत्यां कुर्वन्ति, यज्ञैश्च यजन्ते, शस्त्रधारासु च अवभृथस्नाताः—तेषां बुद्धिमतां नृणां निश्चयेन स्वर्गे निवासः॥
The dilemma concerns legitimate authority under duress: whether command should follow sheer necessity and remaining power, or be grounded in merit, counsel, and publicly affirmed responsibility toward the coalition.
The chapter models leadership as a socially constructed duty: counsel (from a credible agent), collective endorsement, and the leader’s declared willingness to bear risk for allies together constitute the ethical basis of command.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-function is structural—marking a command succession and re-legitimation of authority as the narrative advances toward the war’s terminal phase.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.