Mahabharata Adhyaya 48
Shalya ParvaAdhyaya 4881 Verses

Adhyaya 48

Indratīrtha–Ādityatīrtha: Balarāma’s Ritual Bathing, Dāna, and Sacred-Historical Recollections

Upa-parva: Tīrtha-yātrā (Pilgrimage Catalogue) Episode — Indratīrtha to Ādityatīrtha (Sarasvatī bank)

Vaiśaṃpāyana reports that Balarāma, described as the foremost among the Yādavas, goes first to Indratīrtha, bathes according to prescribed procedure, and distributes wealth and jewels to brāhmaṇas. The chapter supplies an etiological account: Indra is said to have performed or completed a large cycle of sacrifices there, giving abundant wealth to Bṛhaspati; hence the ford’s enduring name and its characterization as a remover of sin. Balarāma then proceeds to Rāmatīrtha, associated with Bhārgava Rāma (Paraśurāma), who performed major sacrifices (including Vājapeya and many Aśvamedhas) under Kaśyapa’s priestly guidance and gave the earth as dakṣiṇā. Next, Balarāma reaches Yamunātīrtha, where Varuṇa is connected with a Rājasūya and a consequential cosmic-scale conflict narrative. Finally, he goes to Ādityatīrtha on the Sarasvatī, where Sūrya attains lordship among luminaries; the text lists a dense assembly of deities, semi-divine beings, and yogic sages. The chapter closes with exemplary precedents: Viṣṇu’s slaying of Madhu and Kaiṭabha and the attainment of high yogic states by Vyāsa (Dvaipāyana) and the ascetics Asita Devala, marking the site as a locus of purification and siddhi.

Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को बताते हैं कि तीर्थ-यात्रा में अग्रसर बलराम बदरपाचन नामक श्रेष्ठ तीर्थ पर पहुँचे—जहाँ तप और वरदानों की पुरानी गाथाएँ आज भी जल-धारा की तरह बहती हैं। → कथा श्रुतावती पर टिकती है—भरद्वाज-मुनि की अनुपम रूपवती, ब्रह्मचारिणी पुत्री, जो ‘देवराज इन्द्र ही मेरे पति हों’ यह निश्चय कर कठोर नियमों सहित उग्र तप करती है; तप की तीव्रता देवताओं तक को विचलित-आकर्षित कर देती है। → इन्द्र ब्राह्मण-रूप धारण कर उसके आश्रम में आते हैं, तप की महिमा का प्रतिपादन करते हैं और उसके मनोरथ को यथावत सिद्ध करने का आश्वासन देते हैं—यहाँ तप बनाम परीक्षा, वर बनाम पात्रता का निर्णायक क्षण उपस्थित होता है। → श्रुतावती की कथा के साथ तीर्थ-माहात्म्य उद्घाटित होता है—तप से दिव्य लोकों की प्राप्ति, बदरपाचन में स्नान-निवास से दुर्लभ फल, और अरुन्धती को शंकर-प्रदत्त वर से भी बढ़कर वरदान की चर्चा; भरद्वाज मुनि देवर्षि-सभा में उसका नाम ‘श्रुतावती’ रखते हैं और उसे आश्रम में स्थापित कर हिमवत् की ओर प्रस्थान करते हैं। → ऋषि के जप-प्रसंग में पर्णपुट (पत्ते के दोने) में वीर्य-पतन से कन्या-सम्भव का संकेत कथा को अगले रहस्य-प्रसंग की ओर धकेल देता है।

Shlokas

Verse 1

ऑपनआक्रा बछ। अं अष्टचत्वारिशो&् ध्याय: बदरपाचनतीर्थकी महिमाके प्रसंगमें श्रुतावती और अरुन्धतीके तपकी कथा वैशम्पायन उवाच ततस्तीर्थवरं रामो ययौ बदरपाचनम्‌ | तपस्विसिद्धचरितं यत्र कन्या धृतव्रता

वैशम्पायन उवाच— ततः स रामो बदरपाचनं नाम तीर्थवरं ययौ, यत्र तपस्विनः सिद्धाश्च विचरन्ति; तत्र पूर्वं भरद्वाजस्य ब्रह्मचारिणी दुहिता धृतव्रता कुमारी श्रुतावती निवसति स्म, यस्याः रूपसौन्दर्यस्य भुवि नोपमा आसीत्।

Verse 2

भरद्वाजस्य दुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि । श्रुतावती नाम विभो कुमारी ब्रह्म॒ाचारिणी

भरद्वाजस्य दुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि । श्रुतावती नाम विभो कुमारी ब्रह्मचारिणी ॥

Verse 3

तपश्चचार सात्युग्रं नियमैर्बहुभिर्वृता । भर्ता मे देवराज: स्यादिति निश्चित्य भामिनी

तपश्चचार सात्युग्रं नियमैर्बहुभिर्वृता । भर्ता मे देवराजः स्यादिति निश्चित्य भामिनी ॥

Verse 4

समास्तस्या व्यतिक्रान्ता बह्दयः कुरुकुलोद्वह । चरन्त्या नियमांस्तांस्तान्‌ स्त्रीभिस्तीव्रान्‌ सुदुश्षरान्‌

समास्तस्या व्यतिक्रान्ता बहवः कुरुकुलोद्वह । चरन्त्या नियमांस्तांस्तान् स्त्रीभिस्तीव्रान् सुदुःसहान् ॥

Verse 5

कुरुकुलभूषण! स्त्रियोंके लिये जिनका पालन अत्यन्त दुष्कर और दुःसह है, उन-उन कठोर नियमोंका पालन करती हुई श्रुतावतीके वहाँ अनेक वर्ष व्यतीत हो गये ।।

कुरुकुलभूषण! स्त्रीणां यान् नियमाञ्छ्रुतावती दुष्करान् दुःसहान् च मन्यमाना तान् तान् कठोरान् नियमाञ्श्रद्धया पालयन्ती बहूनि वर्षाणि तत्रात्यवाहयत्। तस्यास्तु तेन वृत्तेन तमसा च विशाम्पते। भक्त्या च भगवान् प्रीतः परया पाकशासनः॥

Verse 6

प्रजानाथ! उसके उस आचरण, तपस्या तथा पराभक्तिसे भगवान्‌ पाकशासन (इन्द्र) बड़े प्रसन्न हुए ।।

प्रजानाथ! तस्या एतदाचारतपःपराभक्तिभिः भगवान् पाकशासनः सुप्रीतः। आजगामाश्रमं तस्यास्त्रिदशाधिपतिः प्रभुः। आस्थाय रूपं विप्रर्षेर्वसिष्ठस्य महात्मनः॥

Verse 7

सातं दृष्टवोग्रतपसं वसिष्ठ॑ तपतां वरम्‌ । आचाोरैर्मुनिभिवद्दृष्ट: पूजयामास भारत,भरतनन्दन! उसने तपस्वी मुनियोंमें श्रेष्ठ और उग्र तपस्यापरायण वसिष्ठको देखकर मुनिजनोचित आचारोंद्वारा उनका पूजन किया

तं दृष्ट्वोग्रतपसं वसिष्ठं तपतां वरम्। आचारैर्मुनिभिर्दृष्टैः पूजयामास भारत॥

Verse 8

उवाच नियमज्ञा च कल्याणी सा प्रियंवदा । भगवन्‌ मुनिशार्दूल किमाज्ञापयसि प्रभो

उवाच नियमज्ञा च कल्याणी सा प्रियंवदा। भगवन् मुनिशार्दूल किमाज्ञापयसि प्रभो॥

Verse 9

सर्वमद्य यथाशक्ति तव दास्यामि सुव्रत । शक्रभक्त्या च ते पाणिं न दास्यामि कथंचन

सर्वमद्य यथाशक्ति तव दास्यामि सुव्रत। शक्रभक्त्या च ते पाणिं न दास्यामि कथंचन॥

Verse 10

व्रतैश्न नियमैश्नेव तपसा च तपोधन । शक्रस्तोषयितव्यो वै मया त्रिभुवने श्वर:,“तपोधन! मुझे अपने व्रतों, नियमों तथा तपस्याद्वारा त्रिभुवनसम्राट्‌ भगवान्‌ इन्द्रको ही संतुष्ट करना है'

व्रतैश्च नियमैश्चैव तपसा च तपोधन । शक्रस्तोषयितव्यो वै मया त्रिभुवनेश्वरः ॥

Verse 11

इत्युक्तो भगवान्‌ देव: स्मयन्निव निरीक्ष्य ताम्‌ उवाच निय मं ज्ञात्वा सांत्वयन्निव भारत

इत्युक्तो भगवान् देवः स्मयन्निव निरीक्ष्य ताम् । उवाच नियमं ज्ञात्वा सांत्वयन्निव भारत ॥

Verse 12

उग्र॑ तपश्चरसि वै विदिता मे5सि सुव्ते । यदर्थमयमारम्भस्तव कल्याणि हृद्गत:

उग्रं तपश्चरस्येव विदिता मेऽसि सुव्रते । यदर्थमयमारम्भस्तव कल्याणि हृद्गतः ॥

Verse 13

तपसा लकभ्यते सर्व यथाभूतं भविष्यति

तपसा लभ्यते सर्वं यथाभूतं भविष्यति । शुभानने तपसा सर्वं प्राप्यं मनोरथस्तव ॥

Verse 14

यथा स्थानानि दिव्यानि विबुधानां शुभानने । तपसा तानि प्राप्याणि तपोमूलं महत्‌ सुखम्‌

यथा स्थानानि दिव्यानि विबुधानां शुभानने । तपसा तानि प्राप्याणि तपोमूलं महत्सुखम् ॥

Verse 15

इति कृत्वा तपो घोरें देहं संन्यस्य मानवा: । देवत्वं यान्ति कल्याणि शृणुष्वैंके वचो मम

इति कृत्वा तपो घोरं देहं संन्यस्य मानवाः । देवत्वं यान्ति कल्याणि शृणुष्वैकं वचो मम ॥

Verse 16

पज्च चैतानि सुभगे बदराणि शुभव्रते । पचेत्युक्त्वा तु भगवाञज्जगाम बलसूदन:

पञ्च चैतानि सुभगे बदराणि शुभव्रते । पचेत्युक्त्वा तु भगवान् जगाम बलसूदनः ॥

Verse 17

आमन्त्रयतां तु कल्याणीं ततो जप्यं जजाप सः । अविदूरे ततस्तस्मादाश्रमात्‌ तीर्थमुत्तमम्‌

आमन्त्रयतां तु कल्याणीं ततो जप्यं जजाप सः । अविदूरे ततस्तस्मादाश्रमात् तीर्थमुत्तमम् ॥

Verse 18

इन्द्रतीर्थेति विख्यात॑ त्रिषु लोकेषु मानद । तस्या जिज्ञासनार्थ स भगवान्‌ पाकशासन:

इन्द्रतीर्थेति विख्यातं त्रिषु लोकेषु मानद । तस्या जिज्ञासनार्थं स भगवान् पाकशासनः ॥

Verse 19

ततः प्रतप्ता सा राजन्‌ वाग्यता विगतक्लमा

ततः प्रतप्ता सा राजन् वाग्यता विगतक्लमा । मौनेन तान् फलान् वह्नौ समारोप्य पपाच ह ॥

Verse 20

तत्परा शुचिसंवीता पावके समधिश्रयत्‌ । अपचदू राजशार्दूल बदराणि महाव्रता

वैशम्पायन उवाच— सा तत्परा शुचिसंवीता पावके समधिश्रयत्। अपचद् राजशार्दूल बदराणि महाव्रता॥

Verse 21

तस्या: पचन्त्या: सुमहान्‌ कालो5गात्‌ पुरुषर्षभ । न च सम तान्यपच्यन्त दिनं च क्षयमभ्यगात्‌

वैशम्पायन उवाच— तस्या: पचन्त्या: सुमहान् कालोऽगात् पुरुषर्षभ। न च समं तान्यपच्यन्त दिनं च क्षयमभ्यगात्॥

Verse 22

हुताशनेन दग्धश्न यस्तस्या: काष्ठसंचय: । अकाष्ठमग्निं सा दृष्टवा स्वशरीरमथादहत्‌,उसने जो ईंधन जमा कर रखे थे, वे सब आगमें जल गये। तब अग्निको ईंधनरहित देख उसने अपने शरीरको जलाना आरम्भ किया

वैशम्पायन उवाच— हुताशनेन दग्धश्च यस्तस्या: काष्ठसञ्चय:। अकाष्ठमग्निं सा दृष्ट्वा स्वशरीरमथादहत्॥

Verse 23

पादौ प्रक्षिप्प सा पूर्व पावके चारुदर्शना | दग्धौ दग्धौ पुन: पादावुपावर्तयतानघ

वैशम्पायन उवाच— पादौ प्रक्षिप्य सा पूर्वं पावके चारुदर्शना। दग्धौ दग्धौ पुन: पादावुपावर्तयतानघ॥

Verse 24

चरणौ दहामानौ च नाचिन्तयदनिन्दिता । कुर्वाणा दुष्करं कर्म महर्षिप्रियकाम्यया,उस साध्वीने अपने जलते हुए चरणोंकी कुछ भी परवा नहीं की। वह महर्षिका प्रिय करनेकी इच्छासे दुष्कर कार्य कर रही थी

वैशम्पायन उवाच— चरणौ दह्यमानौ च नाचिन्तयदनिन्दिता। कुर्वाणा दुष्करं कर्म महर्षिप्रियकाम्यया॥

Verse 25

न वैमनस्यं तस्यास्तु मुखभेदो5थवाभवत्‌ | शरीरमग्निना55दीप्य जलमध्ये यथा स्थिता

वैशम्पायन उवाच—तस्याः किञ्चिदपि नैव मनोविषादोऽभवत्, न च मुखकान्तौ विकारः समपद्यत। शरीरमग्निना दीप्तमपि सा प्रशान्ता तस्थौ—यथा जलमध्ये स्थिता—मनसा च मुखेन चाविकम्पिता।

Verse 26

तच्चास्या वचन नित्यमवर्तद्धूदि भारत । सर्वथा बदराण्येव पक्तव्यानीति कन्यका

वैशम्पायन उवाच—तच्चास्या वचनं नित्यमावर्तत् तस्य चेतसि, हे भारत। “सर्वथा बदराण्येव पक्तव्यानि” इति कन्यकावाक्यम्।

Verse 27

भारत! उसके मनमें निरन्तर इसी बातका चिन्तन होता रहता था कि “इन बेरके फलोंको हर तरहसे पकाना है! ।।

वैशम्पायन उवाच—भारत! तस्याः चेतसि नित्यं एष एव विचारोऽभवत्—“इमानि बदरफलानि सर्वथा पक्तव्यानि” इति। सा शुभा महर्षेर् वचनं मनसि निधाय बदराण्येव पचति स्म; न च तानि पच्यन्त, हे भारत।

Verse 28

तस्यास्तु चरणौ वद्रनिर्ददाह भगवान्‌ स्वयम्‌ | न च तस्या मनोदु:खं स्वल्पमप्यभवत्‌ तदा,भगवान्‌ अग्निने स्वयं ही उसके दोनों पैरोंको जला दिया, तथापि उस समय उसके मनमें थोड़ा-सा भी दुःख नहीं हुआ

वैशम्पायन उवाच—तस्याः चरणौ वज्रनिर्दग्धौ भगवान् स्वयमेव चकार; तथापि तदा तस्याः मनसि स्वल्पमपि दुःखं नाभवत्।

Verse 29

अथ तत्‌ कर्म दृष्ट्वास्या: प्रीतस्त्रिभुवने श्वर: । ततः संदर्शयामास कन्यायै रूपमात्मन:,उसका वह कर्म देखकर त्रिभुवनके स्वामी इन्द्र बड़े प्रसन्न हुए। फिर उन्होंने उस कन्याको अपना यथार्थ रूप दिखाया

वैशम्पायन उवाच—अथ तस्याः कर्म दृष्ट्वा प्रीतस्त्रिभुवनेश्वरः शक्रः; ततः कन्यायै स्वकीयमात्मरूपं संदर्शयामास।

Verse 30

उवाच च सुरश्रेष्ठस्तां कन्यां सुदृढव्रताम्‌ प्रीतो5स्मि ते शुभे भकक्‍त्या तपसा नियमेन च

वैशम्पायन उवाच—ततः सुरश्रेष्ठ इन्द्रः सुदृढव्रतां तां कन्यां तपसा नियमेन भक्त्या च सन्तुष्टः प्राह—“शुभे! तव तपसा नियमपालनेन भक्त्या चाहं परमं प्रीतोऽस्मि। अतः कल्याणि! हृदि स्थितोऽभिमतः मनोरथः सम्पत्स्यते। महाभागे! देहं त्यक्त्वा त्रिदिवे मम समीपे वत्स्यसि।”

Verse 31

तस्माद्‌ योडभिमत: काम: स ते सम्पत्स्यते शुभे । देहं त्यक्त्वा महा भागे त्रिदिवे मयि वत्स्यसि

तस्माद् योऽभिमतः कामः स ते सम्पत्स्यते शुभे। देहं त्यक्त्वा महाभागे त्रिदिवे मयि वत्स्यसि॥

Verse 32

इदं च ते तीर्थवरं स्थिरं लोके भविष्यति । सर्वपापापहं सुभ्रु नाम्ना बदरपाचनम्‌

इदं च ते तीर्थवरं स्थिरं लोके भविष्यति। सर्वपापापहं सुभ्रु नाम्ना बदरपाचनम्॥

Verse 33

विख्यातं त्रिषु लोकेषु ब्रह्मर्षिभिरभिप्लुतम्‌ । अस्मिन्‌ खलु महाभागे शुभे तीर्थवरेडनघे

विख्यातं त्रिषु लोकेषु ब्रह्मर्षिभिरभिप्लुतम्। अस्मिन् खलु महाभागे शुभे तीर्थवरेऽनघे॥

Verse 34

ततस्ते वै महाभागा गत्वा तत्र सुसंशिता:

ततस्ते वै महाभागा गत्वा तत्र सुसंशिताः।

Verse 35

वृत्त्यर्थ फलमूलानि समाहर्तु ययु: किल । “वहाँ पहुँचकर कठोर व्रतका पालन करनेवाले वे महाभाग महर्षि जीवन-निर्वाहके निमित्त फल-मूल लानेके लिये वनमें गये ।।

वृत्त्यर्थं फलमूलानि समाहर्तुं ययुः किल । तेषां वृत्त्यर्थिनां तत्र वसतां हिमवद्वने ॥

Verse 36

ते कृत्वा चाश्रमं तत्र न्यवसन्त तपस्विन:

ते कृत्वा चाश्रमं तत्र न्यवसन्त तपस्विनः ॥

Verse 37

अरुन्धतीं ततो दृष्टवा तीव्रं नियममास्थिताम्‌

अरुन्धतीं ततो दृष्ट्वा तीव्रं नियममास्थिताम् ॥

Verse 38

ब्राह्मं रूपं ततः कृत्वा महादेवो महायशा:

ब्राह्मं रूपं ततः कृत्वा महादेवो महायशाः ॥

Verse 39

प्रत्युवाच तत: सा त॑ ब्राह्म॒णं चारुदर्शना

प्रत्युवाच ततः सा तं ब्राह्मणं चारुदर्शना ॥

Verse 40

ततो<ब्रवीन्महादेव: पचस्वैतानि सुव्रते

ततो महादेवः प्राह— “सुव्रते, एतानि बदराणि पच।” तस्याज्ञां श्रुत्वा यशस्विनी अरुन्धती ब्राह्मणस्य प्रीत्यर्थं समिद्धेऽग्नौ तानि बदराणि निधाय पक्तुम् आरब्धवती।

Verse 41

इत्युक्ता सापचत्‌ तानि ब्राह्मणप्रियकाम्यया । अधिभश्रित्य समिद्धे5ग्नौी बदराणि यशस्विनी

इत्युक्ता सा यशस्विनी ब्राह्मणप्रियकाम्यया समिद्धेऽग्नौ अधिभ्रश्य तानि बदराणि पचत् आरब्धवती।

Verse 42

दिव्या मनोरमा: पुण्या: कथा: शुआव सा तदा । अतीता सा त्वनावृष्टिर्घोरा द्वादशवार्षिकी

तदा सा दिव्याः मनोरमाः पुण्याः कथाः शुश्राव। अथ द्वादशवार्षिकी घोरानावृष्टिरतीता। स च सुदारुणः कालस्तस्याः दिनोपम इव व्यतीतः।

Verse 43

अनश्नन्त्या: पचन्त्याश्न शृण्वन्त्याश्व॒ कथा: शुभा: | दिनोपम: स तस्याथ कालो5तीत: सुदारुण:

अनश्नन्त्या पचन्त्याश्च शृण्वन्त्याश्च शुभाः कथाः, दिनोपमः स तस्याः कालोऽतीतः सुदारुणः।

Verse 44

ततस्तु मुनयः प्राप्ता: फलान्यादाय पर्वतात्‌ | ततः स भगवान्‌ प्रीतः प्रोवाचारुन्धतीं ततः

ततः मुनयः पर्वतात् फलान्यादाय प्राप्ताः। ततः स भगवान् प्रीतः अरुन्धतीं प्रोवाच— “धर्मज्ञे, पूर्ववत् एतेषां ऋषीणां समीपं गच्छ। देवि, तव तपसा नियमैश्चाहं परमं तुष्टः।”

Verse 45

उपसर्पस्व धर्मज्ञे यथापूर्वमिमानृषीन्‌ । प्रीतो5स्मि तव धर्मज्ञे तपसा नियमेन च

वैशम्पायन उवाच— “धर्मज्ञे, यथापूर्वं त्वमिमानृषीन् उपसर्पस्व। धर्मज्ञे, तव तपसा नियमेन चाहं प्रीतोऽस्मि।”

Verse 46

ततः संदर्शयामास स्वरूपं भगवान्‌ हर: । ततोअब्रवीत्‌ तदा तेभ्यस्तस्याश्व चरितं महत्‌,"ऐसा कहकर भगवान्‌ शंकरने अपने स्वरूपका दर्शन कराया और उन सप्तर्षियोंसे अरुन्धतीके महान्‌ चरित्रका वर्णन किया

ततः भगवान् हरः स्वस्वरूपं संदर्शयामास। ततस्तदा तेभ्यः अरुन्धत्याश्चरितं महत् विस्तरेणाब्रवीत्।

Verse 47

इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑नमें बलदेवजीकी तीर्थयात्रा और सारस्वतोपाख्यानविषयक सैंतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

स उवाच— “विप्रवराः, भवद्धिर्हिमवत्पृष्ठे यत्तपः समुपार्जितम्, अस्याश्च यत्तपो विप्राः, न समं सन्मतं मम। (अस्याः तप एव श्रेष्ठम्।)”

Verse 48

अनया हि तपस्विन्या तपस्तप्तं सुदुश्चरम्‌ । अनश्नन्या पचन्त्या च समा द्वादश पारिता:

अनया हि तपस्विन्या तपस्तप्तं सुदुश्चरम्। अनश्नन्त्या पचन्त्या च समा द्वादश पारिताः।

Verse 49

ततः प्रोवाच भगवांस्तामेवारुन्धतीं पुन: । वरं वृणीष्व कल्याणि यत्‌ तेडभिलषितं हृदि,“इसके बाद भगवान्‌ शंकरने पुनः अरुन्धतीसे कहा--“कल्याणि! तुम्हारे मनमें जो अभिलाषा हो, उसके अनुसार कोई वर माँग लो”

ततः प्रोवाच भगवान् तामेवारुन्धतीं पुनः— “वरं वृणीष्व कल्याणि, यत्तेऽभिलषितं हृदि।”

Verse 50

साब्रवीत्‌ पृथुताम्राक्षी देवं सप्तर्षिसंसदि । भगवान्‌ यदि मे प्रीतस्तीर्थ स्पादिदमद्भुतम्‌

वैशम्पायन उवाच— ततः पृथुताम्राक्षी देवी सप्तर्षिसंसदि देवं संबोध्याब्रवीत्— “भगवन् यदि मे प्रीतोऽसि, तर्हि तव स्पर्शादिहाद्भुतं तीर्थं प्रादुर्भवतु।”

Verse 51

सिद्धदेवर्षिदयितं नाम्ना बदरपाचनम्‌ | “तब विशाल एवं अरुण नेत्रोंवाली अरुन्धतीने सप्तर्षियोंकी सभामें महादेवजीसे कहा --“भगवान्‌ यदि मुझपर प्रसन्न हैं तो यह स्थान बदरपाचन नामसे प्रसिद्ध होकर सिद्धों और देवर्षियोंका प्रिय एवं अद्भुत तीर्थ हो जाय ।।

वैशम्पायन उवाच— तत्स्थानं सिद्धदेवर्षिदयितं नाम्ना बदरपाचनमिति प्रसिद्धमभवत्। तथास्मिन् देवदेवेश शुचिस्त्रिरात्रमुषितः, तेन तत् तीर्थमद्भुतं पुण्यं च प्रतिष्ठितम्।

Verse 52

एवमस्त्विति तां देव: प्रत्युवाच तपस्विनीम्‌

वैशम्पायन उवाच— “एवमस्तु” इति देवस्तां तपस्विनीं प्रत्युवाच।

Verse 53

ऋषयो विस्मयं जम्मुस्तां दृष्टवा चाप्यरुन्धतीम्‌

वैशम्पायन उवाच— ऋषयोऽरुन्धतीं दृष्ट्वा विस्मयं जग्मुः।

Verse 54

अश्रान्तां चाविवर्णा च क्षुत्पिपासासमायुताम्‌ । “अरुन्धती भूख-प्याससे युक्त होनेपर भी न तो थकी थी और न उसकी अंगकान्ति ही फीकी पड़ी थी। उसे देखकर ऋषियोंको बड़ा आश्चर्य हुआ || ५३ $ ।।

वैशम्पायन उवाच— अश्रान्तां चाविवर्णां च क्षुत्पिपासासमायुताम्। तां दृष्ट्वा ऋषयः सर्वे विस्मयं परमं जग्मुः। एवं सिद्धिः परा प्राप्ता अरुन्धत्या विशुद्धया; यथा त्वया मम हेतोस्तपसा सिद्धिः समुपार्जिता। भद्रे, अस्मिन् व्रते त्वया विशेष आत्मनिवेदनं कृतम्।

Verse 55

यथा त्वया महाभागे मदर्थ संशितव्रते । विशेषो हि त्वया भद्ठे व्रते ह्स्मिन्‌ समर्पित:

वैशम्पायन उवाच—यथा त्वया महाभागे मदर्थं संशितव्रते । तथा विशुद्धहृदया अरुन्धती देवीह्यत्र परमां सिद्धिमवाप ह । भद्रेऽस्मिन् व्रते त्वया विशेष आत्मसमर्पणं कृतम् ॥

Verse 56

तथा चेदं ददाम्यद्य नियमेन सुतोषित: । विशेष तव कल्याणि प्रयच्छामि वरं वरे,“सती कल्याणि! मैं तुम्हारे नियमसे संतुष्ट होकर यह विशेष वर प्रदान करता हूँ

तथा चेदं ददाम्यद्य नियमेन सुतोषितः । विशेषं तव कल्याणि प्रयच्छामि वरं वरे ॥

Verse 57

अरुन्धत्या वरस्तस्या यो दत्तो वै महात्मना । तस्य चाहं प्रभावेण तव कल्याणि तेजसा

अरुन्धत्या वरस्तस्या यो दत्तो वै महात्मना । तस्य चाहं प्रभावेण तव कल्याणि तेजसा ॥

Verse 58

यस्त्वेकां रजनीं तीर्थ वत्स्यते सुसमाहित:

यस्त्वेकां रजनीं तीर्थे वत्स्यते सुसमाहितः ॥

Verse 59

इत्युक्त्वा भगवान्‌ देव: सहस्राक्ष: प्रतापवान्‌

इत्युक्त्वा भगवान् देवः सहस्राक्षः प्रतापवान् ॥

Verse 60

श्रुतावतीं ततः पुण्यां जगाम त्रिदिवं पुन: । पुण्यमयी श्रुतावतीसे ऐसा कहकर सहसख्र नेत्रधारी प्रतापी भगवान्‌ इन्द्रदेव पुनः स्वर्गलोकमें चले गये ।। ५९ $ ।। गते वज्धरे राजंस्तत्र वर्ष पपात ह

ततः श्रुतावतीं पुण्यां विहाय वज्रधृक् प्रभुः । सहस्राक्षो महेन्द्रस्तु त्रिदिवं पुनरागमत् ॥

Verse 61

पुष्पाणां भरतश्रेष्ठ दिव्यानां पुण्यगन्धिनाम्‌ । देवदुन्दुभयश्चापि नेदुस्तत्र महास्वना:

पुष्पाणां भरतश्रेष्ठ दिव्यानां पुण्यगन्धिनाम् । अवकीर्णोऽभवद्वर्षो देवदुन्दुभयोऽपि च ॥ नेदुस्तत्र महास्वनाḥ ॥

Verse 62

राजन! भरतश्रेष्ठ! वज्रधारी इन्द्रके चले जानेपर वहाँ पवित्र सुगन्धवाले दिव्य पुष्पोंकी वर्षा होने लगी और महान्‌ शब्द करनेवाली देवदुन्दुभियाँ बज उठीं ।।

गते वज्रधरे राजन् दिव्यपुष्पवृषोऽभवत् । पुण्यगन्धो महावातः प्रववौ नरपुङ्गव ॥ उत्सृज्य शुभ्रं देहं सा जगामेन्द्रस्य भार्यताम् ॥

Verse 63

तपसोग्रेण तं लब्ध्वा तेन रेमे सहाच्युत । प्रजानाथ! पावन सुगंधसे युक्त पवित्र वायु चलने लगी। शुभलक्षणा श्रुतावती अपने शरीरको त्यागकर इन्द्रकी भार्या हो गयी। अच्युत! वह अपनी उग्र तपस्यासे इन्द्रको पाकर उनके साथ रमण करने लगी ।।

तपसोग्रेण तं लब्ध्वा तेन रेमे सहाच्युत । जनमेजय उवाच—का तस्या भगवन् माता क्व संवृद्धा च शोभना ॥ श्रोतुमिच्छाम्यहं विप्र परं कौतूहलं हि मे ॥

Verse 64

जनमेजयने पूछा--भगवन्‌! शोभामयी श्रुतावतीकी माता कौन थी और वह कहाँ पली थी? यह मैं सुनना चाहता हूँ। विप्रवर! इसके लिये मेरे मनमें बड़ी उत्कण्ठा हो रही है। वैशम्पायन उवाच भरद्वाजस्य विद्रष्षे: स्कन्ने रेतो महात्मन:

वैशम्पायन उवाच—भरद्वाजस्य विप्रर्षेः स्कन्ने रेतो महात्मनः । (ततः प्रवक्ष्यामि ते राजन् यथावृत्तं समासतः) ॥

Verse 65

दृष्टवाप्सरसमायान्तीं घृताचीं पृुथुलोचनाम्‌ । वैशम्पायनजीने कहा--राजन्‌! एक दिन विशाल नेत्रोंवाली घृताची अप्सरा कहींसे आ रही थी। उसे देखकर महात्मा महर्षि भरद्वाजका वीर्य स्खलित हो गया ।।

वैशम्पायन उवाच—राजन्, कदाचिद् घृताची नामाप्सरा पृथुलोचना क्वचिद् आगच्छन्ती दृष्टा। तां दृष्ट्वा महात्मनो महर्षेर्भरद्वाजस्य रेतः सहसा स्खलितम्। तत् रेतो जपतां वरः करेण जग्राह।

Verse 66

तस्यास्तु जातकर्मादि कृत्वा सर्व तपोधन:

तस्यास्तु जातकर्मादि कृत्वा सर्वे तपोधनः। सर्वान् संस्कारान् यथाविधि समापयामास धर्मवित्॥

Verse 67

नाम चास्या: स कृतवान्‌ भरद्वाजो महामुनि: । श्रुतावतीति धर्मात्मा देवर्षिगणसंसदि । स्वे च तामाश्रमे न्यस्य जगाम हिमवद्धनम्‌

नाम चास्याः स कृतवान् भरद्वाजो महामुनिः। श्रुतावतीति धर्मात्मा देवर्षिगणसंसदि॥ स्वे च तामाश्रमे न्यस्य जगाम हिमवद्धनम्॥

Verse 68

तपस्याके धनी धर्मात्मा महामुनि भरद्वाजने उसके जातकर्म आदि सब संस्कार करके देवर्षियोंकी सभामें उसका नाम श्रुतावती रख दिया। फिर वे उस कन्याको अपने आश्रममें रखकर हिमालयके जंगलमें चले गये थे ।।

तत्राप्युपस्पृश्य महानुभावो वसूनि दत्त्वा च महाद्विजेभ्यः। जगाम तीर्थं सुसमाहितात्मा शक्रस्य तदानीम्॥

Verse 126

तच्च सर्व यथाभूतं भविष्यति वरानने । 'सुव्रते! मैं जानता हूँ तुम बड़ी उग्र तपस्या कर रही हो। कल्याणि! सुमुखि! जिस उद्देश्यसे तुमने यह अनुष्ठान आरम्भ किया है और तुम्हारे हृदयमें जो संकल्प है

तच्च सर्वं यथाभूतं भविष्यति वरानने। सुव्रते, जानामि त्वं घोरं तपः समाचरसि। कल्याणि सुमुखि, येनार्थेन त्वया आरब्धोऽयं नियमः, यश्च ते हृदि संकल्पः—तत्सर्वं सत्येन सिद्ध्यति॥

Verse 183

बदराणामपचनं चकार विबुधाधिप: । मानद! वह तीर्थ तीनों लोकोंमें इन्द्रतीर्थक नामसे विख्यात है। देवराज भगवान्‌ पाकशासनने उस कन्याके मनोभावकी परीक्षा लेनेके लिये उन बेरके फलोंको पकने नहीं दिया

वैशम्पायन उवाच— विबुधाधिपः पाकशासन इन्द्रः तस्याः कन्यायाः मनोभावं परीक्षितुम् बदरफलानि न पचयामास। मानद! तत् तीर्थं त्रिषु लोकेषु ‘इन्द्रतीर्थक’ इति विख्यातम्।

Verse 336

त्यक्त्वा सप्तर्षयो जम्मुर्हिमवन्तमरुन्धतीम्‌ । “यह तीनों लोकोंमें विख्यात है। बहुत-से ब्रह्मर्षियोंने इसमें स्नान किया है। पापरहित महाभागे! एक समय सप्तर्षिगण इस मंगलमय श्रेष्ठ तीर्थमें अरुन्धतीको छोड़कर हिमालय पर्वतपर गये थे

वैशम्पायन उवाच— सप्तर्षयः अरुन्धतीं त्यक्त्वा हिमवन्तं जग्मुः। त्रिषु लोकेषु विख्यातं तद् तीर्थं बहुभिः ब्रह्मर्षिभिः स्नातम्। पापरहिते महाभागे! कदाचित् ते सप्तर्षयः अस्मिन् मङ्गले श्रेष्ठतीर्थे अरुन्धतीं विहाय हिमालयं गताः।

Verse 356

अनावृष्टिरनुप्राप्ता तदा द्वादशवार्षिकी | “जीविकाकी इच्छासे जब वे हिमालयके वनमें निवास करते थे, उन्हीं दिनों बारह वर्षोतक इस देशमें वर्षा ही नहीं हुई

वैशम्पायन उवाच— तदा द्वादशवार्षिकी अनावृष्टिः अनुप्राप्ता। हिमालयवननिवासिनां तेषां जीविकेच्छया वसतां तस्मिन् देशे द्वादश वर्षाणि वर्षा नाभवत्।

Verse 363

अरुन्धत्यपि कल्याणी तपोनित्याभवत्‌ तदा । “वे तपस्वी मुनि वहीं आश्रम बनाकर रहने लगे। उस समय कल्याणी अरुन्धती भी प्रतिदिन तपस्यामें ही लगी रही

वैशम्पायन उवाच— ते तपस्विनो मुनयः तत्रैव आश्रमं कृत्वा न्यवसन्। तदा कल्याणी अरुन्धती अपि तपोनित्या अभवत्, प्रतिदिनं तपसि निरता।

Verse 376

अथागमत्‌ त्रिनयन: सुप्रीतो वरदस्तदा । “अरुन्धतीको कठोर नियमका आश्रय लेकर तपस्या करती देख नत्रिनेत्रधारी वरदायक भगवान्‌ शंकर बड़े प्रसन्न हुए

वैशम्पायन उवाच— अथ त्रिनयनः वरदः भगवान् शङ्करः सुप्रीतः तत्रागमत्। अरुन्धतीं कठोरनियमाश्रितां तपस्यन्तीं दृष्ट्वा स महादेवः परमं तुष्टः अभवत्।

Verse 383

तामभ्येत्याब्रवीद्‌ देवो भिक्षामिच्छाम्यहं शुभे । 'फिर वे महायशस्वी महादेवजी ब्राह्मणका रूप धारण करके उनके पास गये और बोले --'शुभे! मैं भिक्षा चाहता हूँ"

तामभ्येत्याब्रवीद् देवो भिक्षामिच्छाम्यहं शुभे ।

Verse 396

क्षीणो5न्नसंचयो विप्र बदराणीह भक्षय । “तब परम सुन्दरी अरुन्धतीने उन ब्राह्मण देवतासे कहा--'विप्रवर! अन्नका संग्रह तो समाप्त हो गया। अब यहाँ ये बेर हैं, इन्हींको खाइये”

क्षीणोऽन्नसञ्चयो विप्र बदराणीह भक्षय ।

Verse 513

प्राप्रुयादुपवासेन फल द्वादशवार्षिकम्‌ । 'देवदेवेश्वर! इस तीर्थमें तीन राततक पवित्र भावसे रहकर वास करनेसे मनुष्यको बारह वर्षोके उपवासका फल प्राप्त हो'

प्राप्नुयादुपवासेन फलं द्वादशवार्षिकम् ।

Verse 526

सप्तर्षिभि: स्तुतो देवस्ततो लोक॑ ययौ तदा । “तब महादेवजीने उस तपस्विनीसे कहा--'एवमस्तु” (ऐसा ही हो)। फिर सप्तर्षियोंने उनकी स्तुति की। तत्पश्चात्‌ महादेवजी अपने लोकमें चले गये

सप्तर्षिभिः स्तुतो देवस्ततो लोकं ययौ तदा ।

Verse 573

प्रवक्ष्यामि परं भूयो वरमत्र यथाविधि । “कल्याणि! महात्मा भगवान्‌ शंकरने अरुन्धती देवीको जो वर दिया था, तुम्हारे तेज और प्रभावसे मैं उससे भी बढ़कर उत्तम वर देता हूँ

प्रवक्ष्यामि परं भूयो वरमत्र यथाविधि ।

Verse 583

स स्नात्वा प्राप्स्यते लोकान्‌ देहन्यासात्‌ सुदुर्लभान्‌ | “जो इस तीर्थमें एकाग्रचित्त होकर एक रात निवास करेगा

वैशम्पायन उवाच—यः कश्चिद् अस्मिन् तीर्थे एकाग्रचित्तः एकरात्रं निवसति, स अत्र स्नात्वा देहन्यासात् परं सुदुर्लभान् पुण्यलोकान् प्राप्स्यति।

Verse 653

तदापतत्‌ पर्णपुटे तत्र सा संभवत्‌ सुता । जप करनेवालोंमें श्रेष्ठ ऋषिने उस वीर्यको अपने हाथमें ले लिया, परंतु वह तत्काल ही एक पफ्त्तेके दोनेमें गिर पड़ा। वहीं वह कन्या प्रकट हो गयी

तद् वीर्यं पर्णपुटे तत्रापतत्; तत्रैव सा सुता सम्भूता। जपपरायणानां श्रेष्ठो मुनिः स्वहस्ते तद् आदाय, तत्क्षणादेव पर्णकुटिकायां पतितं ददर्श; तस्मादेव देशात् सा कन्या प्रादुरभवत्।

Frequently Asked Questions

Procedural righteousness expressed as ritual correctness (vidhi), purification through bathing, and socially stabilizing generosity to brāhmaṇas—presented as a parallel ethical response to an era of destabilizing conflict.

The text encodes a practical ethic: sacred action is not only internal intention but also disciplined public practice—honoring institutions of learning/ritual, acknowledging sacred history, and treating wealth as a vehicle for merit and communal order.

Yes, implicitly and explicitly: Indratīrtha is characterized as “sarva-pāpa-pramocana” (remover of all sins), and Ādityatīrtha is framed as a locus where divine and yogic attainments occur, implying merit through understanding and observance of these tīrthas.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App