Mahabharata Adhyaya 17
Shalya ParvaAdhyaya 17115 Versesशल्य के प्रारम्भिक दबदबे के बाद उसके वध से पाण्डव-पक्ष की ओर निर्णायक झुकाव।

Adhyaya 17

Śalya-hatānantarāṇi: Madrarāja-padānugānāṃ praskandana and the Pandava counter-encirclement (शल्यहतानन्तराणि—मद्रराजपदानुगानां प्रस्कन्दनम्)

Upa-parva: Madrarāja-padānugānāṃ praskandana (After Śalya’s fall: the Madra contingent’s assault and Duryodhana’s attempted restraint)

Saṃjaya reports that, after Śalya’s death, seven hundred Madra-following charioteers surge forward in great force. Duryodhana, elevated on an elephant and marked by royal insignia, repeatedly forbids their advance, yet the warriors—intent on killing Yudhiṣṭhira—enter the Pandava host and engage with loud bowstrings and close combat. Hearing of Śalya’s fall and Yudhiṣṭhira’s distress, Arjuna arrives with the Gāṇḍīva; Bhīma, the Mādrī sons, Sātyaki, the Draupadeyas, Dhṛṣṭadyumna, Śikhaṇḍin, and allied Pañcālas form a protective ring around Yudhiṣṭhira and churn the enemy ranks. Duryodhana’s inability to enforce restraint prompts Śakuni’s counsel: assemble with cavalry, chariots, and elephants to protect the endangered Madra force and fight in coordinated solidarity. The Kaurava side advances with a tumult of commands; the Pandavas meet them in a central formation, and the Madra contingent is quickly cut down. The battlefield is described through dismemberment imagery, broken chariots, fallen horses, and ominous signs (a great meteor crossing the sun). Seeing the Madra force destroyed and Śalya fallen, Duryodhana’s army becomes disoriented and turns away, fleeing under pressure from resolute Pandava archers.

Chapter Arc: शल्य, क्षत्रियर्षभ, मेघ-गर्जन-सा शरवर्षा बरसाते हुए पाण्डव-पक्ष की अग्रपंक्ति पर टूट पड़ता है—युद्धभूमि पर एक क्षण को लगता है मानो इन्द्र का वज्रवर्ष उतर आया हो। → शल्य सात्यकि को दस बाणों से, भीमसेन और सहदेव को तीन-तीन से और युधिष्ठिर को भी पीड़ित कर पाण्डव-सेना की धुरी हिला देता है; उसके तीक्ष्ण प्रहार आयुधों सहित भुजाएँ और ध्वज काटते हैं, और रणभूमि कुश-बिछी वेदी-सी योद्धाओं से पट जाती है। मुहूर्त भर में वह संज्ञा पाकर क्रोध-रक्त नेत्रों से और भी उग्र हो उठता है, मानो सहस्रनेत्र की प्रतिमा। → युधिष्ठिर शल्य के सामने धर्म-बल और राज-धैर्य को शस्त्र बनाकर निर्णायक प्रहार करते हैं; भीमसेन शल्य के घोड़ों और सारथि को लक्ष्य कर रथ-बल तोड़ते हैं। शल्य का तेज क्षण भर सांवर्तक-अग्नि-सा दीखता है, पर उसी ज्वाला के बीच उसका विनाश-काल उपस्थित होता है—मद्रराज का पतन युद्ध की दिशा पलट देता है। → शल्य तथा उसके भाई का वध हो जाता है; कृतवर्मा (हार्दिक्य) भीषण दबाव में रथ बदलकर पीछे हटता है। पाण्डव-पक्ष, जो अभी-अभी शरवर्षा में डगमगा रहा था, शल्य-पतन के साथ पुनः संगठित होकर बढ़त ले लेता है। → कौरव-पक्ष का एक और स्तम्भ गिर चुका है—अब अगला सेनापति कौन, और दुर्योधन की अंतिम आशा किस पर टिकेगी?

Shlokas

Verse 1

/ ऑपन--माजल छा ्-जस:अ सप्तदशो< ध्याय: भीमसेनद्वारा राजा शल्यके घोड़े और सारथिका तथा युधिष्ठिरद्वारा राजा शल्य और उनके भाईका वध एवं कृतवर्माकी पराजय संजय उवाच अथान्यद्‌ धनुरादाय बलवान वेगवत्तरम्‌ | युधिष्ठिरं मद्रपतिर्भित््वा सिंह इवानदत्‌

सञ्जय उवाच—अथ मद्रपतिः शल्यो बलवान् वेगवत्तरम् अन्यद् धनुरादाय युधिष्ठिरं विव्याध; सिंह इवानदत्।

Verse 2

ततः स शरवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान्‌ । अभ्यवर्षदमेयात्मा क्षत्रियान्‌ क्षत्रियर्षभ:

सञ्जय उवाच—ततः स क्षत्रियर्षभः अमेयात्मा पर्जन्य इव वृष्टिमान् क्षत्रियान् शरवर्षेण अभ्यवर्षत्।

Verse 3

सात्यकिं दशभिर्विद्ध्वा भीमसेन त्रिभि: शरै: । सहदेवं त्रिभिरविंद्ध्वा युधिष्ठिरमपीडयत्‌,उन्होंने सात्यकिको दस, भीमसेनको तीन तथा सहदेवको भी तीन बाणोंसे घायल करके युधिष्ठिरको भी पीड़ित कर दिया

सात्यकिं दशभिर्विद्ध्वा भीमसेनं त्रिभिः शरैः । सहदेवं त्रिभिरविद्ध्वा युधिष्ठिरमपीडयत् ॥

Verse 4

तांस्तानन्यान्‌ महेष्वासान्‌ साश्वान्‌ सरथकूबरान्‌ | अर्दयामास विशिखैरुल्काभिरिव कुञ्जरान्‌

तांस्तानन्यान् महेष्वासान् साश्वान् सरथकूबरान् । अर्दयामास विशिखैरुल्काभिरिव कुञ्जरान् ॥

Verse 5

कुण्जरान्‌ कुण्जरारोहानश्चानश्वप्रयायिन: । रथांश्ष रथिन: सार्थ जघान रथिनां वर:,रथियोंमें श्रेष्ठ शल्यने हाथियों और हाथीसवारोंको, घोड़ों और घुड़सवारोंको तथा रथों और रथियोंको एक साथ ही नष्ट कर दिया

कुञ्जरान् कुञ्जरारोहांश्चानश्वप्रयायिनः । रथांश्च रथिनः सार्थं जघान रथिनां वरः ॥

Verse 6

बाहुंश्विच्छेद तरसा सायुधान्‌ केतनानि च । चकार च महीं योधैस्तीर्णा वेदीं कुशैरिव

बाहूंश्चिच्छेद तरसा सायुधान् केतनानि च । चकार च महीं योधैस्तीर्णां वेदीं कुशैरिव ॥

Verse 7

तथा तमरिसैन्यानि घ्नन्तं मृत्युमिवान्तकम्‌ । परिवद्र॒र्भुशं क्रुद्धा: पाण्डुपाउ्चालसोमका:

तथा तमरिसैन्यानि घ्नन्तं मृत्युमिवान्तकम् । परिवद्र॒र्भुशं क्रुद्धाः पाण्डुपाञ्चालसोमकाः ॥

Verse 8

इस प्रकार मृत्यु और यमराजके समान शत्रुसेनाका संहार करनेवाले राजा शल्यको अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए पाण्डव, पांचाल तथा सोमकयोद्धाओंने चारों ओरसे घेर लिया ।।

सञ्जय उवाच—एवं पाण्डवाः पाञ्चालैः सोमकैश्च सह महाक्रोधसमन्विताः शत्रुसेनासंहारकं मृत्युसमं यमसमं च मद्रराजं शल्यं सर्वतः पर्यवारयन्। ततः भीमसेनः शिनिनप्ताऽपि सात्यकिः माद्रीपुत्रौ नरश्रेष्ठौ नकुलः सहदेवश्च, भीमबलेन राज्ञा युधिष्ठिरेण सह समागत्य, पर्याप्तं शल्यं संग्राममध्य एकयुद्धाय परस्परं समाह्वयन्।

Verse 9

ततस्तु शूरा: समरे नरेन्द्र नरेश्वरं प्राप्य युधां वरिष्ठम्‌ आवार्य चैनं समरे नृवीरा जघ्नु: शरै: पत्रिभिरुग्रवेगै:

ततस्तु शूराः समरे नरेन्द्र नरेश्वरं प्राप्य युधां वरिष्ठम्। आवार्य चैनं समरे नृवीरा जघ्नुः शरैः पत्रिभिरुग्रवेगैः॥

Verse 10

संरक्षितो भीमसेनेन राजा माद्रीसुता भ्यामथ माधवेन । मद्राधिपं पत्रिभिरुग्रवेगै: स्तनान्तरे धर्मसुतो निजघ्ने

संरक्षितो भीमसेनेन राजा माद्रीसुताभ्यामथ माधवेन। मद्राधिपं पत्रिभिरुग्रवेगैः स्तनान्तरे धर्मसुतो निजघ्ने॥

Verse 11

ततो रणे तावकानां रथौघा: समीक्ष्य मद्राधिपतिं शरार्तम्‌ | पर्यावद्रु: प्रवरास्ते सुसज्जा दुर्योधनस्यानुमते पुरस्तात्‌

ततो रणे तावकानां रथौघाः समीक्ष्य मद्राधिपतिं शरार्तम्। पर्यावद्रुः प्रवरास्ते सुसज्जा दुर्योधनस्यानुमते पुरस्तात्॥

Verse 12

ततो द्रुतं मद्रजनाधिपो रणे युधिष्ठिरं सप्तभिरभ्यविद्धयत्‌ । त॑ चापि पार्थो नवभि: पृषत्कै- विंव्याध राजंस्तुमुले महात्मा

ततो द्रुतं मद्रजनाधिपो रणे युधिष्ठिरं सप्तभिरभ्यविद्धयत्। तं चापि पार्थो नवभिः पृषत्कैर्विंव्याध राजंस्तुमुले महात्मा॥

Verse 13

आकर्णपूर्णायतसम्प्रयुक्तै: शरैस्तदा संयति तैलधौतै: । अन्योन्यमाच्छादयतां महारथौ मद्राधिपश्चापि युधिष्ठिरश्ष

सञ्जय उवाच—ततः संयति तदा मद्राधिपः शल्यो युधिष्ठिरश्च महारथौ आकर्णपूर्णायतसम्प्रयुक्तैस्तैलधौतैः शरैः परस्परमाच्छादयामासतुः।

Verse 14

ततस्तु तूर्ण समरे महारथौ परस्परस्यान्तरमीक्षमाणौ । शरैर्भुशं विव्यधतुर्नुपोत्तमौ महाबलौ शत्रुभिरप्रधृष्यौ

सञ्जय उवाच—ततः समरे तूर्णं महारथौ परस्परस्यान्तरमीक्षमाणौ महाबलौ नृपोत्तमौ शरैर्भृशं परस्परं विव्यधतुः, शत्रुभिरप्रधृष्यौ।

Verse 15

तयोर्धनुज्यातलनि:स्वनो महान्‌ महेन्द्रवजञाशनितुल्यनि:स्वन: । परस्परं बाणगणैर्महात्मनो: प्रवर्षतोर्मद्रपपाण्डुवीरयो:

सञ्जय उवाच—तयोर्मद्रपपाण्डुवीरयोर्महात्मनोः परस्परं बाणगणैः प्रवर्षतोर्धनुर्ज्यातलनिःस्वनो महानभूत्, महेन्द्रवज्राशनितुल्यनिःस्वनः।

Verse 16

परस्पर बाणोंकी वर्षा करते हुए महामना मद्रराज तथा पाण्डववीर युधिष्ठिरके धनुषकी प्रत्यंचाका महान्‌ शब्द इन्द्रके वजकी गड़गड़ाहटके समान जान पड़ता था ।।

सञ्जय उवाच—परस्परं बाणवर्षं कुर्वतोर्मद्रराज्ञः पाण्डववीरस्य च युधिष्ठिरस्य धनुर्ज्याप्रत्यञ्चानादो महान् महेन्द्रवज्रगर्जितसन्निभो बभूव। तौ च जातदर्पौ संयति चेरतुर्व्याघ्रशिशुप्रकाशौ महावनेष्वामिषगृद्धिनाविव, विषाणिनौ नागवराविवोभौ परस्परं ततक्षतुः।

Verse 17

ततस्तु मद्राधिपतिर्महात्मा युधिष्ठिरं भीमबलं प्रसहा । विव्याध वीरं हृदये5तिवेगं शरेण सूर्याग्निसमप्र भेण,इति श्रीमहा भारते शल्यपर्वणि शल्यवधे सप्तदशोडथध्याय:

सञ्जय उवाच—ततः मद्राधिपतिर्महात्मा युधिष्ठिरं भीमबलं प्रसह्य हृदयेऽतिवेगं सूर्याग्निसमप्रभेण शरेण विव्याध।

Verse 18

तत्पश्चात्‌ महामना मद्रराज शल्यने सूर्य और अग्निके समान तेजस्वी बाणसे अत्यन्त वेगवान्‌ और भयंकर बलशाली वीर युधिष्ठिरकी छातीमें चोट पहुँचायी ।।

ततः परं महामना मद्रराजः शल्यः सूर्याग्निसमतेजाः शीघ्रभैरवबलवता शरेण वीरं युधिष्ठिरं वक्षसि ताडयामास। स तेनातिविद्धोऽपि कुरूणामृषभः महात्मा युधिष्ठिरः सुसंप्रयुक्तेन शरेण मद्राधिपतिं जघान, स च मूर्च्छामवाप।

Verse 19

ततो मुहूर्तादिव पार्थिवेन्द्रो लब्ध्वा संज्ञां क्रोधसंरक्तनेत्र: । शतेन पार्थ त्वरितो जघान सहसनेत्रप्रतिमप्रभाव:

ततो मुहूर्तादिव पार्थिवेन्द्रो लब्ध्वा संज्ञां क्रोधसंरक्तनेत्रः। शतेनाशु शराणां पार्थं जघान सहस्रनेत्रप्रतिमप्रभावः॥

Verse 20

त्वरंस्ततो धर्मसुतो महात्मा शल्यस्य कोपान्नवभि: पृषत्कै: । भित्त्वा हुरस्तपनीयं च वर्म जघान षड्भिस्त्वपरै: पृषत्कैः

ततः त्वरन् धर्मसुतो महात्मा शल्यस्य कोपान्नवभिः पृषत्कैः। भित्त्वोरस्तपनीयं च वर्म जघान षड्भिस्त्वपरैः पृषत्कैः॥

Verse 21

ततस्तु मद्राधिपति: प्रकृष्टें भधनुर्विकृष्य व्यसृजत्‌ पृषत्कान्‌ | द्वाभ्यां शराभ्यां च तथैव राज्ञ- श्रिच्छेद चापं कुरुपुड्वस्य

ततस्तु मद्राधिपतिः प्रकृष्टं धनुर्विकृष्य व्यसृजत् पृषत्कान्। द्वाभ्यां शराभ्यां च तथैव राज्ञः चिच्छेद चापं कुरुपुङ्गवस्य॥

Verse 22

नवं ततो<न्यत्‌ समरे प्रगृहा राजा धनुर्घोरतरं महात्मा । शल्यं तु विव्याध शरै: समन्ताद्‌ यथा महेन्द्रो नमुचिं शिताग्रै:

नवं ततोऽन्यत् समरे प्रगृह्य राजा धनुर्घोरतरं महात्मा। शल्यं तु विव्याध शरैः समन्ताद् यथा महेन्द्रो नमुचिं शिताग्रैः॥

Verse 23

ततस्तु शल्यो नवश्रि: पृषत्कै- भीमस्य राज्ञश्वच युधिष्ठिरस्य । निकृत्य रौक्मे पटुवर्मणी तयो- विंदारयामास भुजौ महात्मा

ततः शल्यो नवश्रीः पृषत्कैर्भीमस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्य । निकृत्य रौक्मे पटुवर्मणी तयोर्विन्दारयामास भुजौ महात्मा ॥

Verse 24

ततो<5परेण ज्वलनार्कतेजसा क्षुरेण राज्ञो धनुरुन्ममाथ । कृपश्च तस्यैव जघान सूतं षड्भि: शरै: सोडभिमुख: पपात

ततोऽपरेण ज्वलनार्कतेजसा क्षुरेण राज्ञो धनुरुन्ममाथ । कृपश्च तस्यैव जघान सूतं षड्भिः शरैः सोऽभिमुखः पपात ॥

Verse 25

मद्राधिपश्चापि युधिष्ठिरस्य शरैश्नतुर्भि्निजघान वाहान्‌ | वाहांश्व हत्वा व्यकरोन्महात्मा योधक्षयं धर्मसुतस्य राज्ञ:

मद्राधिपश्चापि युधिष्ठिरस्य शरैश्चतुर्भिर्निजघान वाहान् । वाहांश्च हत्वा व्यकरोन्महात्मा योधक्षयं धर्मसुतस्य राज्ञः ॥

Verse 26

(यददभुतं कर्म न शक्‍्यमन्यै: सुदुःसहं तत्‌ कृतवन्तमेकम्‌ । शल्यं नरेन्द्रस्य विषण्णभावाद्‌ विचिन्तयामास मृदड़केतु: ।।

यदद्भुतं कर्म न शक्यमन्यैः सुदुःसहं तत्कृतवान्महात्मा । शल्यं नरेन्द्रस्य विषण्णभावाद्विचिन्तयामास मृदङ्ककेतुः ॥ किमेतदिन्द्रावरजस्य वाक्यं मोघं भवत्यद्य विधेबलेन । जहीति शल्यं हावदत्तदाजौ न लोकनाथस्य वचोऽन्यथा स्यात् ॥ तथा कृते राजनि भीमसेनो मद्राधिपं शल्यं ततो महात्मा । छित्त्वा धनुर्वेगवता शरेण द्वाभ्यामविध्यत्सुभृशं नरेन्द्रम् ॥

Verse 27

तथापरेणास्य जहार यन्तुः कायाच्छिर: संहननीयमध्यात्‌ । जघान चाश्चां श्वतुरः सुशीघ्र॑ तथा भृशं कुपितो भीमसेन:

तथापरेणास्य जहार यन्तुः कायाच्छिरः संहननीयमध्यात् । जघान चाश्वांश्चतुरः सुशीघ्रं तथा भृशं कुपितो भीमसेनः ॥

Verse 28

तत्पश्चात्‌ अधिक क्रोधमें भरे हुए भीमसेनने दूसरे बाणसे शल्यके सारथिका मस्तक उसके धड़से अलग कर दिया और उनके चारों घोड़ोंको भी शीघ्र ही मार डाला ।।

ततः परं भीमसेनः क्रोधसमाविष्टः द्वितीयेन शरेण शल्यस्य सारथेः शिरः कायादपाहरत्, चत्वारोऽपि तस्य हयान् क्षिप्रमेव जघान। ततः सर्वधनुर्धराणामग्रणीर्भीमः माद्रीपुत्रः सहदेवश्च, समरेऽतिवेगेनैकाकिनं विचरन्तं शल्यं शतशः शरैर्व्यकिरन्।

Verse 29

तै: सायकैर्मोहितं वीक्ष्य शल्यं भीम: शरैरस्य चकर्त वर्म | स भीमसेनेन निकृत्तवर्मा मद्राधिपश्चर्म सहस्रतारम्‌

तैः सायकैर्मोहितं शल्यं दृष्ट्वा भीमः शरैस्तस्य वर्म चकर्त। तेन निकृत्तवर्मा मद्राधिपः शल्यः सहस्रताराङ्कितं चर्म खड्गं च गृहीत्वा रथात् प्रस्कन्द्य कुन्तीसुतमभ्यधावत्।

Verse 30

प्रगृह्दा खड॒गं च रथान्महात्मा प्रस्कन्द्य कुन्तीसुतमभ्यधावत्‌ । छित्त्वा रथेषां नकुलस्य सो5थ युधिष्ठिरें भीमबलो<5भ्यधावत्‌

प्रगृह्य खड्गं महात्मा रथात् प्रस्कन्द्य कुन्तीसुतमभ्यधावत्। छित्त्वा च रथेषां नकुलस्य सोऽथ युधिष्ठिरं भीमबलोऽभ्यधावत्।

Verse 31

त॑ चापि राजानमथोत्पतन्तं क्रुद्धं यथैवान्तकमापतन्तम्‌ । धृष्टझ्ुम्नो द्रौपदेया: शिखण्डी शिनेश्व नप्ता सहसा परीयु:

तं चापि राजानमथोत्पतन्तं क्रुद्धं यथैवान्तकमापतन्तम्। धृष्टद्युम्नो द्रौपदेयाः शिखण्डी शैनेयश्च नप्ता सहसा परीयुः।

Verse 32

अथास्य चर्माप्रतिमं न्‍्यकृन्तद्‌ भीमो महात्मा नवश्रि: पृषत्कै: । खडगं च भल्लैर्निचकर्त मुष्टौ नदन प्रहृष्टस्तव सैन्यमध्ये

अथास्य चर्माप्रतिमं न्यकृन्तद् भीमो महात्मा नवश्रिः पृषत्कैः। खड्गं च भल्लैर्निचकर्त मुष्टौ नदन् प्रहृष्टस्तव सैन्यमध्ये।

Verse 33

तत्‌ कर्म भीमस्य समीक्ष्य हृष्टा- स्‍्ते पाण्डवानां प्रवरा रथौघा: । नादं च चक्रुर्भुशमुत्स्मयन्तः शड्खांश्व दध्मु: शशिसंनिकाशान्‌

तत्कर्म भीमस्य समीक्ष्य हृष्टाः पाण्डवानां प्रवरा रथौघाः। नादं च चक्रुर्भृशमुत्स्मयन्तः शङ्खांश्च दध्मुः शशिसंनिकाशान्॥

Verse 34

तेनाथ शब्देन विभीषणेन तथाभितप्तं बलमप्रधृष्यम्‌ कांदिग्भूतं रुधिरेणो क्षिताडूं विसंज्ञकल्पं च तदा विषण्णम्‌

तेनाथ शब्देन विभीषणेन तथाभितप्तं बलमप्रधृष्यम्। कान्दिग्भूतं रुधिरेणोक्षिताङ्गं विसंज्ञकल्पं च तदा विषण्णम्॥

Verse 35

स मद्रराज: सहसा विकीर्णो भीमाग्रगै: पाण्डवयो धमुख्यै: । युधिष्ठटिरस्याभिमुखं जवेन सिंहो यथा मृगहेतो: प्रयात:

स मद्रराजः सहसा विकीर्णो भीमाग्रगैः पाण्डवयोद्धमुख्यैः। युधिष्ठिरस्याभिमुखं जवेन सिंहो यथा मृगहेतोः प्रयात्॥

Verse 36

स धर्मराजो निहताश्वसूत: क्रोधेन दीप्तो ज्वलनप्रकाश: । दृष्टवा च मद्राधिपतिं सम तूर्ण समभ्यधावत्‌ तमरिं बलेन

स धर्मराजो निहताश्वसूतः क्रोधेन दीप्तो ज्वलनप्रकाशः। दृष्ट्वा च मद्राधिपतिं समन्तात् तूर्णं समभ्यधावत् तमरिं बलेन॥

Verse 37

गोविन्दवाक्यं त्वरितं विचिन्त्य दश्ने मतिं शल्यविनाशनाय । स धर्मराजो निहताश्वसूतो रथे तिष्ठन्‌ शक्तिमेवा भ्यकाड्क्षत्‌

गोविन्दवाक्यं त्वरितं विचिन्त्य दृढां मतिं शल्यविनाशनाय। स धर्मराजो निहताश्वसूतः रथे तिष्ठन् शक्तिमेवाभ्यकाङ्क्षत्॥

Verse 38

तच्चापि शल्यस्य निशम्य कर्म महात्मनो भागमथावशिष्टम्‌ । कृत्वा मन: शल्यवधे महात्मा यथोक्तमिन्द्रावरजस्य चक्रे

सञ्जय उवाच—शल्यस्यापि महात्मनः कर्म निशम्य, अवशिष्टं भागमात्मन एव नियुक्तमिति मत्वा, महात्मा युधिष्ठिरो महामना शल्यवधे मनः कृत्वा, यथोक्तमिन्द्रावरजस्य (कृष्णस्य) तदेव चकार।

Verse 39

स धर्मराजो मणिहेमदण्डां जग्राह शक्ति कनकप्रकाशाम्‌ | नेत्रे च दीप्ते सहसा विवृत्य मद्राधिपं क्रुद्धमना निरैक्षत्‌

सञ्जय उवाच—स धर्मराजो मणिहेमदण्डां जग्राह शक्तिं कनकप्रकाशाम्। नेत्रे च दीप्ते सहसा विवृत्य मद्राधिपं क्रुद्धमना निरैक्षत्॥

Verse 40

निरीक्षितो5सौ नरदेव राज्ञा पूतात्मना निर्हटकल्मषेण । आसीजन्न यद्‌ भस्मसान्मद्रराज- स्तदद्भुतं मे प्रतिभाति राजन्‌

सञ्जय उवाच—निरीक्षितोऽसौ नरदेव राज्ञा पूतात्मना निर्हतकिल्मषेण। आसीजन्न यद् भस्मसान्मद्रराजस् तदद्भुतं मे प्रतिभाति राजन्॥

Verse 41

नरदेव! पापरहित, पवित्र अन्तःकरणवाले, राजा युधिष्ठिरके रोषपूर्वक देखनेपर भी मद्रराज शल्य जलकर भस्म नहीं हो गये, यह मुझे अद्भुत बात जान पड़ती है ।।

सञ्जय उवाच—नरदेव! पापरहितेन पूतान्तःकरणेन राज्ञा युधिष्ठिरेण रोषपूर्वं निरीक्षितोऽपि मद्रराजः शल्यो न दग्धो न भस्मीकृत इति मेऽद्भुतं प्रतिभाति। ततस्तु प्रवरः कुरूणां महात्मा युधिष्ठिरः शक्ति रुचिरोग्रदण्डां मणिप्रवेकोज्ज्वलितां प्रदीप्तां मद्राधिपाय वेगात् सुभृशं चिक्षेप॥

Verse 42

दीप्तामथैनां प्रहितां बलेन सविस्फुलिज्रां सहसा पतन्तीम्‌ । प्रैक्षन्त सर्वे कुरव: समेता दिवो युगान्ते महतीमिवोल्काम्‌

सञ्जय उवाच—दीप्तामथैनां प्रहितां बलेन सविस्फुलिङ्गां सहसा पतन्तीम्। प्रैक्षन्त सर्वे कुरवः समेता दिवो युगान्ते महतीमिवोल्काम्॥

Verse 43

तां कालरात्रीमिव पाशहस्तां यमस्य धात्रीमिव चोग्ररूपाम्‌ | स ब्रह्मुदण्डप्रतिमाममोधां ससर्ज यत्तो युधि धर्मराज:

सञ्जय उवाच—सा शक्तिः कालरात्रिमिव पाशहस्तां यमस्य धात्रीमिव चोग्ररूपाम्। ब्रह्मदण्डप्रतिमाममोघां धर्मराजो युधि यत्नतः सावधानतया च ससर्ज॥

Verse 44

गन्धसत्रगग्रयासनपान भो ज नै- रभ्यर्चितां पाण्डुसुतै: प्रयत्नात्‌ । सांवर्तकाग्निप्रतिमां ज्वलन्तीं कृत्यामथर्वाज्धिरसीमिवोग्राम्‌

सञ्जय उवाच—गन्धान् माल्यं वरासनं पानं भोज्यं च पाण्डुसुताः प्रयत्नतः सदा तस्यै समर्प्य पूजयामासुः। सा संवर्तकाग्निप्रतिमा ज्वलन्ती अथर्वाङ्गिरसोद्भवा कृत्येवातिभीमा बभौ॥

Verse 45

ईशानहेतो: प्रतिनिर्मितां तां त्वष्टा रिपूणामसुदेहभक्ष्याम्‌ । भूम्यन्तरिक्षादिजलाशयानि प्रसहा भूतानि निहन्तुमीशाम्‌

सञ्जय उवाच—ईशानहेतोः पुनर्निर्मितां तां त्वष्टा रिपूणामसुदेहभक्ष्याम्। भूम्यन्तरिक्षोदकवासिनोऽपि भूतानि प्रसह्य निहन्तुमीशाम्॥

Verse 46

घण्टापताकामणिवज्जभाजं वैदूर्यचित्रां तपनीयदण्डाम्‌ । त्वष्टा प्रयत्नान्नियमेन क्लृप्तां ब्रह्मद्विषामन्तकरीममोघाम्‌

सञ्जय उवाच—घण्टापताकामणिवज्रभूषां वैदूर्यचित्रां तपनीयदण्डाम्। त्वष्टा प्रयत्नान्नियमेन क्लृप्तां ब्रह्मद्विषामन्तकरीममोघाम्॥

Verse 47

बलप्रयत्नादधिरूढवेगां मन्त्रैश्न घोरैरभिमन्त्रय यत्नात्‌ । ससर्ज मार्गेण च तां परेण वधाय मद्राधिपतेस्तदानीम्‌

सञ्जय उवाच—बलप्रयत्नादधिरूढवेगां घोरैर्मन्त्रैरभिमन्त्र्य यत्नात्। ससर्ज तां मार्गेण परेण राजा मद्राधिपतेर्वधाय तदानीम्॥

Verse 48

हतो$सि पापेत्यभिगर्जमानो रुद्रोडन्धकायान्तकरं यथेषुम्‌ प्रसार्य बाहुं सुदृढं सुपार्णि क्रोधेन नृत्यन्निव धर्मराज:

सञ्जय उवाच— “हतोऽसि पापेति” गर्जमानो धर्मराजो युधिष्ठिरः सुदृढं सुपार्णिं बाहुं प्रसार्य क्रोधेन नृत्यन्निव, यथा रुद्रोऽन्धकाय प्राणान्तकरमिषुं मुमोच, तथा शल्याय शक्तिं प्राहिणोत्।

Verse 49

(स्फुरत्प्रभामण्डलमंशुजालै- धर्मात्मनो मद्रविनाशकाले । पुरत्रयप्रोत्सरणे पुरस्ता- न्याहेश्वरं रूपमभूत्‌ तदानीम्‌ ।।

सञ्जय उवाच— शल्यसंहारकाले धर्मात्मा युधिष्ठिरः स्फुरत्प्रभामण्डलोऽंशुजालैः समन्तात् प्रकाशमानः, यथा पुरा त्रिपुरविनाशे महेश्वरस्य रूपं प्रादुरभूत्, तथैव तदानीं बभौ। ततः स सर्वशक्त्या सुशक्तिं प्राहिणोत्, अप्रतिवार्यवीर्यां ताम्; प्रतिग्रहाय शल्योऽभिननर्द, सम्यग्घुतामग्निरिवाज्यधाराम्।

Verse 50

सा तस्य मर्माणि विदार्य शुभ्र- मुरो विशालं च तथैव भित्त्वा विवेश गां तोयमिवाप्रसक्ता यशो विशाल नृपतेर्दहन्ती

सञ्जय उवाच— सा शुभ्रा शक्ति: तस्य मर्माणि विदार्य विशालं शुभ्रं चोरःस्थलं भित्त्वा, अप्रसक्ता तोयमिव गां विवेश; नृपतेर्विशालं यशश्च दहन्ती, क्वचिदपि न कुण्ठिता।

Verse 51

नासाक्षिकर्णास्यविनि:सृतेन प्रस्यन्दता च व्रणसम्भवेन । संसिक्तगात्रो रुधिरेण सो5भूत्‌ क्रौज्चो यथा स्कन्दहतो महाद्रि:

सञ्जय उवाच— नासाक्षिकर्णास्यविनिःसृतेन व्रणसम्भवेन च प्रस्रवता रुधिरेण संसिक्तगात्रः स अभूत्; स्कन्दशक्तिहतो महाद्रिः क्रौञ्चो यथा शोणिताभैः प्रस्रवणैः सिक्त इव।

Verse 52

प्रसार्य बाहू च रथाद्‌ गतो गां संछिजन्नवर्मा कुरुनन्दनेन | महेन्द्रवाहप्रतिमो महात्मा वज्राहतं शुद्रमिवाचलस्य

सञ्जय उवाच— भीमसेनेन संछिन्नवर्मा महेन्द्रवाहप्रतिमो महात्मा शल्यो बाहू प्रसार्य रथाद् गतो गां; वज्राहतं शिखरमिवाचलस्य।

Verse 53

बाहू प्रसार्याभिमुखो धर्मराजस्य मद्रराट्‌ । ततो निपतितो भूमाविन्द्रध्वज इवोच्छित:,मद्रराज शल्य धर्मराज युधिष्ठिरके सामने ही अपनी दोनों भुजाओंको फैलाकर ऊँचे इन्द्रध्वजके समान धराशायी हो गये

बाहू प्रसार्याभिमुखो धर्मराजस्य मद्रराट् । ततो निपतितो भूमाविन्द्रध्वज इवोच्छ्रितः ॥

Verse 54

स तथा भिन्नसर्वाज्रो रुधिरेण समुक्षित: । प्रत्युदूगत इव प्रेम्णा भूम्या स नरपुज्भव:

स तथा भिन्नसर्वाङ्गो रुधिरेण समुक्षितः । प्रत्युद्गत इव प्रेम्णा भूम्या स नरपुङ्गवः ॥

Verse 55

प्रियया कान्तया कान्त: पतमान इवोरसि । उनके सारे अंग विदीर्ण हो गये थे तथा वे खूनसे नहा उठे थे। जैसे प्रियतमा कामिनी अपने वक्ष:स्थलपर गिरनेकी इच्छावाले प्रियतमका प्रेमपूर्वक स्वागत करती है, उसी प्रकार पृथ्वीने अपने ऊपर गिरते हुए नरश्रेष्ठ शल्यको मानो प्रेमपूर्वक आगे बढ़कर अपनाया था ।।

प्रियया कान्तया कान्तः पतमान इवोरसि । चिरं भुक्त्वा वसुमतीं प्रियां कान्तामिव प्रभुः ॥

Verse 56

धर्म्ये धर्मात्मना युद्धे निहतो धर्मसूनुना

धर्म्ये धर्मात्मना युद्धे निहतो धर्मसूनुना ॥

Verse 57

शकक्‍्त्या विभिन्नह्नदयं विप्रविद्धायुधध्वजम्‌

शक्त्या भिन्नहृदयं विप्रविद्धायुधध्वजम् ॥

Verse 58

ततो युधिष्ठिरश्नापमादायेन्द्रधनुष्प्रभम्‌

ततः युधिष्ठिरः स्नापमादाय इन्द्रधनुष्प्रभं धनुः, युद्धभारमध्यस्थो राजधर्मनिश्चयेन समुपस्थितः।

Verse 59

व्यधमद्‌ द्विषत: संख्ये खगराडिव पन्नगान्‌ | देहान्‌ सुनिशितैर्भल्लै रिपूर्णां नाशयन्‌ क्षणात्‌

व्यधमद् द्विषतः संख्ये खगराडिव पन्नगान् । देहान् सुनिशितैर्भल्लैः रिपूणां नाशयन् क्षणात् ॥

Verse 60

तदनन्तर युधिष्छिरने इन्द्रधनुषके समान कान्तिमान्‌ दूसरा धनुष लेकर सर्पोका संहार करनेवाले गरुड़की भाँति युद्धस्थलमें तीखे भल्लोंद्वारा शत्रुओंके शरीरोंका नाश करते हुए क्षणभरमें उन सबका विध्वंस कर दिया ।।

तदनन्तरं युधिष्ठिरोऽपि इन्द्रधनुष्कसमानकान्तिमान् अन्यद्धनुरादाय, सर्पसंहारकगुरुड इव रणभूमौ तीक्ष्णैर्भल्लैः शत्रूणां देहान् नाशयन् क्षणेन तान् सर्वान् विध्वंसयामास। ततः पार्थस्य बाणौघैरावृताः सैनिकास्तव, निमीलिताक्षाः क्षिण्वन्तो भृशमन्योन्यमर्दिताः।

Verse 61

ततः: शल्ये निपतिते मद्रराजानुजो युवा

ततः शल्ये निपतिते मद्रराजानुजो युवा समुपातिष्ठत रणाय।

Verse 62

विव्याध च नरश्रेष्ठो नाराचैर्बहुभिस्त्वरन्‌

विव्याध च नरश्रेष्ठो नाराचैर्बहुभिस्त्वरन्।

Verse 63

त॑ विव्याधाशुगै: षड्भिर्धर्मराजस्त्वरन्निव

ततः धर्मराजः त्वरन्निव षड्भिराशुगैः शरैस्तान् विव्याध।

Verse 64

कार्मुकं चास्य चिच्छेद क्षुराभ्यां ध्वजमेव च । तब धर्मराजने उसे शीघ्रतापूर्वक छः: बाणोंसे बींध डाला तथा दो क्षुरोंसे उसके धनुष और ध्वजको काट दिया ।। ततो<स्य दीप्यमानेन सुदृढेन शितेन च

कार्मुकं चास्य चिच्छेद क्षुराभ्यां ध्वजमेव च। ततोऽस्य दीप्यमानेन सुदृढेन शितेन च शरेण पुनरभ्यहनत्॥

Verse 65

प्रमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापाहरच्छिर: । तत्पश्चात्‌ एक चमकीले, सुदृढ़ और तीखे भल्लसे सामने खड़े हुए उस राजकुमारके मस्तकको काट गिराया ।। ६४ $ ।। सकुण्डलं तद्‌ ददृशे पतमानं शिरो रथात्‌

प्रमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापाहरच्छिरः। सकुण्डलं तद् ददृशे पतमानं शिरो रथात्॥

Verse 66

तस्यापकृत्तशीर्ष तु शरीरं पतितं रथात्‌

तस्यापकृत्तशीर्षं तु शरीरं पतितं रथात्।

Verse 67

विचित्रकवचे तस्मिन्‌ हते मद्रनूपानुजे

विचित्रकवचे तस्मिन् हते मद्रनूपानुजे।

Verse 68

शल्यानुजं हतं दृष्टवा तावकास्त्यक्तजीविता:

शल्यानुजं हतं दृष्ट्वा तावकास्त्यक्तजीविताः।

Verse 69

तांस्तथा भज्यमानांस्तु कौरवान्‌ भरतर्षभ

तांस्तथा भज्यमानांस्तु कौरवान् भरतर्षभ।

Verse 70

तमायान्तं महेष्वासं दुष्प्रसहूं दुरासदम्‌

तमायान्तं महेष्वासं दुष्प्रसहं दुरासदम्।

Verse 71

तौ समेतौ महात्मानौ वा्ष्णेयौ वरवाजिनौ

तौ समेतौ महात्मानौ वार्ष्णेयौ वरवाजिनौ।

Verse 72

इषुभिर्विमलाभासैश्छादयन्तौ परस्परम्‌

इषुभिर्विमलाभासैश्छादयन्तौ परस्परम्।

Verse 73

चापमार्गबलोदधूतान्‌ मार्गणान्‌ वृष्णिसिंहयो:

चापमार्गबलोदधूतान् मार्गणान् वृष्णिसिंहयोः ।

Verse 74

सात्यकिं दशभिर्विद्ध्वा हयांश्षास्य त्रिभि: शरै:

सात्यकिं दशभिर्विद्ध्वा हयान् चास्य त्रिभिः शरैः ।

Verse 75

चापमेकेन चिच्छेद हार्दिक्यो नतपर्वणा । कृतवर्माने दस बाणोंसे सात्यकिको तथा तीनसे उनके घोड़ोंको घायल करके झुकी हुई गाँठवाले एक बाणसे उनके धनुषको भी काट दिया || ७४ ई || तन्निकृत्तं धनुः श्रेष्ठमपास्य शिनिपुज्गभव:

चापमेकेन चिच्छेद हार्दिक्यो नतपर्वणा । तन्निकृत्तं धनुः श्रेष्ठमपास्य शिनिपुङ्गवः ॥

Verse 76

तदादाय धनु: श्रेष्ठ वरिष्ठ: सर्वधन्विनाम्‌

तदादाय धनुः श्रेष्ठं वरिष्ठः सर्वधन्विनाम् ।

Verse 77

ततो रथं युगेषां च च्छित्त्वा भल्लै: सुसंयतै:

ततो रथं युगेषां च च्छित्त्वा भल्लैः सुसंयतैः ।

Verse 78

ततस्तं विरथं दृष्टवा कृप: शारद्वत: प्रभो

ततस्तं विरथं दृष्ट्वा कृपः शारद्वतः प्रभो । राजानं प्रति युद्धस्य घोरपर्यायमाविशन् वाक्यमब्रवीत् ॥

Verse 79

अपोवाह तत): क्षिप्रं रथमारोप्य वीर्यवान्‌ | प्रभो! कृतवर्माको रथहीन हुआ देख शरद्वानके पराक्रमी पुत्र कृपाचार्य उसे शीघ्र ही अपने रथपर बिठाकर वहाँसे दूर हटा ले गये || ७८ $ ।।

मद्रराजे हते राजन् विरथे कृतवर्मणि । कृपः शारद्वतः शीघ्रं स्वं रथं तमरोपयत् ॥ ततः स तं समादाय तस्माद्देशादपाकिरत् ॥

Verse 80

तत्‌ परे नान्वबुध्यन्त सैन्येन रजसा वृते

तत्परे नान्वबुध्यन्त सैन्येन रजसा वृते । यदभूत् तत्र संमूढा रजोधूमसमावृते ॥

Verse 81

ततो मुहूर्तात्‌ तेडपश्यन्‌ रजो भीम॑ समुत्थितम्‌

ततो मुहूर्तात् तेऽपश्यन् रजो भीमं समुत्थितम् । घोरं ध्वजपताकानां सैन्यानां च चलाचलम् ॥

Verse 82

ततो दुर्योधनो दृष्टवा भग्नं स्वबलमन्तिकात्‌

ततो दुर्योधनो दृष्ट्वा भग्नं स्वबलमन्तिकात् । शोकामर्षसमाविष्टो निःश्वसन् वाक्यमब्रवीत् ॥

Verse 83

पाण्डवान्‌ सरथान्‌ दृष्टवा धृष्टद्ुम्नं च पार्षतम्‌

सञ्जय उवाच—सरथान् पाण्डवान् दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नं च पार्षतम्। परस्परं प्रतिपक्षनायकान् समवेक्ष्य, युद्धस्य त्वरितो धर्मार्थसंघर्षः समभवत्—यत्र कर्तव्यं च नीतिश्च अनिवार्यहिंसायां समापततः।

Verse 84

त॑ परे नाभ्यवर्तन्त मर्त्या मृत्युमिवागतम्‌

सञ्जय उवाच—तं परे नाभ्यवर्तन्त मर्त्या मृत्युमिवागतम्। स हि रणकोपसमाविष्टः एक एव महाबलः, मृत्युरिव प्रत्यक्षः, धैर्यं चेष्टां च शत्रूणां व्याकुलयामास।

Verse 85

ततो युधिष्िरो राजा त्वरमाणो महारथ:,तब महारथी राजा युधिष्ठिरने बड़ी उतावलीके साथ चार बाण मारकर कृतवमकि चारों घोड़ोंका संहार कर डाला तथा छ: तेज धारवाले भल्लोंसे कृपाचार्यको भी घायल कर दिया

सञ्जय उवाच—ततो युधिष्ठिरो राजा त्वरमाणो महारथः। चतुर्भिरिषुभिः क्षिप्रं कृतवर्मणि वाजिनः चत्वारो निन्ये यमक्षयम्॥ षड्भिश्च सुतेजनैर्भल्लैर्गौतमं कृपमप्यसौ विव्याध, गुरुमपि रणधर्मेण नात्यजत्।

Verse 86

चतुर्भिनिजघानाश्चान्‌ पत्रिभि: कृतवर्मण: । विव्याध गौतमं चापि षड्भिर्भल्लै: सुतेजनै:

सञ्जय उवाच—चतुर्भिरिषुभिर्हत्वा कृतवर्मणि वाजिनः। विव्याध गौतमं चापि षड्भिर्भल्लैः सुतेजनैः॥

Verse 87

अश्वत्थामा ततो राज्ञा हताश्वं विरथीकृतम्‌ तमपोवाह हार्दिक्यं स्वरथेन युधिष्ठिरात्‌

सञ्जय उवाच—अश्वत्थामा ततो राज्ञा हताश्वं विरथीकृतम्। तमपोवाह हार्दिक्यं स्वरथेन युधिष्ठिरात्॥

Verse 88

ततः शारद्वत: षडडश्नि: प्रत्यविद्धयद्‌ युधिष्ठिरम्‌ । विव्याध चाश्वान्निशितैस्तस्याष्टाभि: शिलीमुखै:

ततः शारद्वतः षड्भिर् बाणैः प्रत्यविद्धयद् युधिष्ठिरम् । विव्याध चाश्वान् निशितैस् तस्याष्टाभिः शिलीमुखैः ॥

Verse 89

एवमेतन्महाराज युद्धशेषमवर्तत । तव दुर्मन्त्रिते राजन्‌ सह पुत्रस्य भारत,महाराज! भरतवंशी नरेश! इस प्रकार पुत्रसहित आपकी कुमन्त्रणासे इस युद्धका अन्त हुआ

एवमेतन् महाराज युद्धशेषमवर्तत । तव दुर्मन्त्रिते राजन् सह पुत्रस्य भारत ॥

Verse 90

तस्मिन्‌ महेष्वासवरे विशस्ते संग्राममध्ये कुरुपुड्रवेन । पार्था: समेता: परमप्रहृष्टा: शड्खान्‌ प्रदध्मुर्ठतमीक्ष्य शल्यम्‌

तस्मिन् महेष्वासवरे विशस्ते संग्राममध्ये कुरुपुङ्गवेन । पार्थाः समेता परमप्रहृष्टाः शङ्खान् प्रदध्मुः पतितं निरीक्ष्य शल्यम् ॥

Verse 91

युधिष्ठिरं च प्रशशंसुराजौ पुरा कृते वृत्रवधे यथेन्द्रम्‌ । चक्रुश्न नानाविधवाद्यशब्दान्‌ निनादयन्तो वसुधां समेता:

युधिष्ठिरं च प्रशशंसुराजौ पुरा कृते वृत्रवधे यथेन्द्रम् । चक्रुश्च नानाविधवाद्यशब्दान् निनादयन्तो वसुधां समेताः ॥

Verse 563

सम्यग्घुत इव स्विष्ट: प्रशान्तो 5ग्निरिवा ध्वरे । उस धर्मानुकूल युद्धमें धर्मात्मा धर्मपुत्र युधिष्ठिरके द्वारा मारे गये राजा शल्य यज्ञमें विधिपूर्वक घीकी आहुति पाकर शान्त होनेवाली “स्विष्टकृत्‌” अग्निके समान सर्वथा शान्त हो गये

सम्यग्घुत इव स्विष्टः प्रशान्तोऽग्निरिवाध्वरे ।

Verse 573

संशान्तमपि मद्रेशं लक्ष्मीनैंव विमुड्चति । शक्तिने राजा शल्यके वक्षःस्थलको विदीर्ण कर डाला था

संशान्तमपि मद्रेशं लक्ष्मीनैव विमुञ्चति ।

Verse 603

क्षरन्तो रुधिरं देहैविपन्नायुधजीविता: । युधिष्ठिरके बाणसमूहोंसे आच्छादित हुए आपके सैनिकोंने आँखें मीच लीं और आपसमें ही एक-दूसरेको घायल करके वे अत्यन्त पीड़ित हो गये। उस समय शरीरोंसे रक्तकी धारा बहाते हुए वे अपने अस्त्र-शस्त्र और जीवनसे भी हाथ धो बैठे

क्षरन्तो रुधिरं देहैर्विपन्नायुधजीविताः ।

Verse 616

भ्रातुस्तुल्यो गुणै: सर्वे रथी पाण्डवम भ्ययात्‌ । तदनन्तर

भ्रातुस्तुल्यो गुणैः सर्वे रथी पाण्डवमभ्ययात् ।

Verse 623

हतस्यापचितिं भ्रातुश्निकीर्षय्युद्धदुर्मद: । मारे गये भाईका प्रतिशोध लेनेकी इच्छासे वह रणदुर्मद नरश्रेष्ठ वीर बड़ी उतावलीके साथ उन्हें बहुत-से नाराचोंद्वारा घायल करने लगा

हतस्यापचितिं भ्रातुश्चिकीर्षुर्युद्धदुर्मदः ।

Verse 656

पुण्यक्षयमनुप्राप्य पतन्‌ स्वर्गादिव च्युतः । पुण्य समाप्त होनेपर स्वर्गसे भ्रष्ट हो नीचे गिरनेवाले जीवकी भाँति उसका वह कुण्डलसहित मस्तक रथसे भूतलपर गिरता देखा गया

पुण्यक्षयमनुप्राप्य पतन् स्वर्गादिव च्युतः ।

Verse 663

रुधिरेणावसिक्ताडुं दृष्टवा सैन्यमभज्यत । फिर खूनसे लथपथ हुआ उसका शरीर भी, जिसका सिर काट लिया गया था, रथसे नीचे गिर पड़ा। उसे देखकर आपकी सेनामें भगदड़ मच गयी

सञ्जय उवाच—रुधिरेणावसिक्ताङ्गं तं देहं दृष्ट्वा सैन्यमभज्यत; रथात् पतितं शिरश्छिन्नं शरीरं विलोक्य तव सेनायां महती भगदडाऽभवत्।

Verse 673

हाहाकार प्रकुर्वाणा: कुरवो<भिप्रदुद्रुवु: । मद्रनरेशका वह छोटा भाई विचित्र कवचसे सुशोभित था, उसके मारे जानेपर समस्त कौरव हाहाकार करते हुए भाग चले

सञ्जय उवाच—हाहाकारं प्रकुर्वाणाः कुरवोऽभिप्रदुद्रुवुः; मद्रराजस्य लघुभ्रातुः विचित्रकवचभूषितस्य निहते सर्वे कौरवाः शोकाकुला व्यद्रवन्त।

Verse 683

वित्रेसु: पाण्डवभयादू रजोध्यस्तास्तदा भूृशम्‌ । शल्यके भाईको मारा गया देख धूलिधूसरित हुए आपके सारे सैनिक पाण्डुपुत्रके भयसे जीवनकी आशा छोड़कर अत्यन्त त्रस्त हो गये

सञ्जय उवाच—पाण्डवभयात् ते वित्रेसुः; रजोध्वस्ताः तदा भूयः, जीविताशां परित्यज्य अत्यन्तं त्रस्ताः समभवन्।

Verse 696

शिनेर्नप्ता किरन्‌ बाणैरभ्यवर्तत सात्यकि: । भरतश्रेष्ठ! इस प्रकार भागते हुए उन कौरव-योद्धाओंपर बाणोंकी वर्षा करते हुए शिनिपौत्र सात्यकि उनका पीछा करने लगे

सञ्जय उवाच—भरतश्रेष्ठ! शिनेर्नप्ता सात्यकिः बाणान् किरन् अभ्यवर्तत; पलायमानान् कौरवयोधान् स शरवर्षेणाभ्यवर्षत्, अनुव्रजन् न निरन्तरम्।

Verse 703

हार्दिक्यस्त्वरितो राजन प्रत्यगृह्नादभीतवत्‌ | राजन! दुःसह एवं दुर्जय महाधनुर्धर सात्यकिको आक्रमण करते देख कृतवर्माने शीघ्रतापूर्वक एक निर्भय वीरकी भाँति उन्हें रोका

सञ्जय उवाच—राजन्! हार्दिक्यः कृतवर्मा त्वरितः प्रत्यगृह्णादभीतवत्; दुःसहं दुर्जयं महाधनुर्धरं सात्यकिमाक्रमन्तं दृष्ट्वा स वीरवत् शीघ्रं न्यवारयत्।

Verse 713

हार्दिक्य: सात्यकिश्रैव सिंहाविव बलोत्कटौ । श्रेष्ठ घोड़ोंवाले वे महामनस्वी वृष्णिवंशी वीर सात्यकि और कृतवर्मा दो बलोन्मत्त सिंहोंके समान एक-दूसरेसे भिड़ गये

सञ्जय उवाच—हार्दिक्यश्च सात्यकिश्चैव सिंहाविव बलोत्कटौ। श्रेष्ठाश्वारूढौ महात्मानौ वृष्णिवंश्यौ पराक्रमौ परस्परं समासाद्य समरे समभिद्रुतौ॥

Verse 723

अर्चिर्भिरिव सूर्यस्य दिवाकरसमप्रभौ । सूर्यके समान तेजस्वी वे दोनों वीर दिनकरकी किरणोंके सदृश निर्मल कान्तिवाले बाणोंद्वारा एक-दूसरेको आच्छादित करने लगे

सञ्जय उवाच—अर्चिर्भिरिव सूर्यस्य दिवाकरसमप्रभौ। तौ वीरौ शुद्धकान्तिभिः सूर्यरश्मिसमप्रभैः शरैः परस्परमाच्छादयितुं प्रचक्रतुः॥

Verse 736

आकाशगानपश्याम पतड्जनिव शीघ्रगान्‌ । वृष्णिवंशके उन दोनों सिंहोंके धनुषद्वारा बलपूर्वक चलाये हुए शीघ्रगामी बाणोंको हमने टिड्डीदलोंके समान आकाशमें व्याप्त हुआ देखा था

सञ्जय उवाच—आकाशे शीघ्रगान् बाणान् पतङ्गानिव सञ्चरन्। वृष्णिसिंहद्वयधनुर्मुक्तान् बलात् पश्यामहे वयं पतङ्गव्रातैरिव व्याप्तान् दिगन्तरान्॥

Verse 753

अन्यदादत्त वेगेन वेगवत्तरमायुधम्‌ | उस कटे हुए श्रेष्ठ धनुषको फेंककर शिनिप्रवर सात्यकिने उससे भी अत्यन्त वेगशाली दूसरा धनुष शीघ्रतापूर्वक हाथमें ले लिया

सञ्जय उवाच—तच्छिन्नं श्रेष्ठधनुः क्षिप्त्वा शिनिप्रवरः सात्यकिः। वेगेनान्यद् आदत्त धनुः पूर्वतोऽपि महाजवम्॥

Verse 766

हार्दिक्यं दशभिर्बाणै: प्रत्यविध्यत्‌ स्तनान्तरे । उस श्रेष्ठ धनुषको लेकर सम्पूर्ण धनुर्धरोंमें अग्रगण्य सात्यकिने कृतवर्माकी छातीमें दस बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी

सञ्जय उवाच—हार्दिक्यं दशभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे। श्रेष्ठधनुर्धरः सात्यकिः समग्रेषु धनुर्धरेष्वग्रणीः॥

Verse 776

अश्वांस्तस्थावधीत्‌ तूर्णमुभौ च पार्ष्णिसारथी । तत्पश्चात्‌ सुसंयत भल्लोंके प्रहारसे उसके रथ, जूए और ईषादण्ड (हरसे)-को काटकर शीघ्र ही घोड़ों तथा दोनों पारशश्वरक्षकोंको भी मार डाला

सञ्जय उवाच—स स्थिरः स्थित्वा तूर्णं अश्वान् अवधीत्तथा रथस्य पृष्ठदेशे स्थितौ पार्ष्णिसारथी च। ततः सुसंयतैः क्षुरप्रैः भल्लैः प्रहारान् कृत्वा तस्य रथं युगं च ईषादण्डं च छित्त्वा, अनन्तरं शीघ्रमेव अश्वान् तौ च पार्ष्णिसारथी पुनरपि जघान।

Verse 796

दुर्योधनबलं सर्व पुनरासीत्‌ पराड्मुखम्‌ । राजन्‌! जब मद्रराज मारे गये और कृतवर्मा भी रथहीन हो गया, तब दुर्योधनकी सारी सेना पुनः युद्धसे मुँह मोड़कर भागने लगी

सञ्जय उवाच—राजन्, मद्रराजे हते कृतवर्मणि च रथहीने जाते, दुर्योधनस्य सर्वं बलं पुनरेव पराङ्मुखम् अभवत्। तदानीं ते हृतोत्साहाः संग्रामात् मुखं निवर्त्य पलायितुं प्रचक्रिरे।

Verse 806

बल॑ तु हतभूयिष्ठं तत्‌ तदा55सीत्‌ पराड्म्मुखम्‌ । परंतु वहाँ सब ओर धूल छा रही थी, इसलिये शत्रुओंको इस बातका पता न चला। अधिकांश योद्धाओंके मारे जानेसे उस समय वह सारी सेना युद्धसे विमुख हो गयी थी

सञ्जय उवाच—तद् बलं हतभूयिष्ठं तदा पराङ्मुखम् अभवत्। सर्वतो धूलिरुत्थिता, तस्मात् शत्रवो न तद् अवबुध्यन्त। बहूनां वीराणां निहतेषु सा सेना तदा युद्धात् विमुखी बभूव।

Verse 813

विविधै: शोणितस्रावै: प्रशान्तं पुरुषर्षभ । पुरुषप्रवर! तदनन्तर दो ही घड़ीमें उन सबने देखा कि धरतीकी जो धूल ऊपर उड़ रही थी, वह नाना प्रकारके रक्तका स्रोत बहनेसे शान्त हो गयी है

सञ्जय उवाच—पुरुषर्षभ, पुरुषप्रवर! तदनन्तरं द्विघटिकामात्रेण ते सर्वे ददृशुः—या भूमेः धूलिरूर्ध्वं समुत्थिता, सा विविधैः शोणितस्रावैः प्रशान्ता बभूव।

Verse 826

जवेनापतत: पार्थनिक: सर्वानवारयत्‌ | उस समय दुर्योधनने यह देखकर कि मेरी सेना मेरे पाससे भाग गयी है, वेगसे आक्रमण करनेवाले समस्त पाण्डवयोद्धाओंको अकेले ही रोका

सञ्जय उवाच—जवेनापततः पार्थानिकः सर्वान् अवारयत्। तदा दुर्योधनः पश्यन् मम सेनां स्वसमीपात् पलायितां, वेगेनाभ्यापततः सर्वान् पाण्डवयोधान् एक एव न्यवारयत्।

Verse 833

आनर्त च दुराधर्ष शितैर्बाणैरवारयत्‌ । रथसहित पाण्डवोंको, ट्रुपदकुमार धृष्टद्युम्नको तथा दुर्जय वीर आनर्तनरेशको सामने देखकर उसने तीखे बाणोंद्वारा उन सबको आगे बढ़नेसे रोक दिया

सञ्जय उवाच—रथस्थैः पाण्डवैः सह द्रुपदपुत्रं धृष्टद्युम्नं च दुर्जयं चानर्तनरेशं समुपस्थितं दृष्ट्वा सः शितैर्बाणैरवारयत्। तैस्तीक्ष्णैः शरैः सर्वानेवाग्रे निवार्य, युद्धधर्मे वीर्यं वीर्येण निगृह्यते इति दर्शयामास।

Verse 843

अथान्यं रथमास्थाय हार्दिक्यो5पि न्यवर्तत । जैसे मरणधर्मा मनुष्य पास आयी हुई अपनी मौतको नहीं टाल सकते

सञ्जय उवाच—अथान्यं रथमास्थाय हार्दिक्यः पुनरेव न्यवर्तत। यथा मरणधर्मिणो मनुष्याः समीपगतां मृत्युम् निवारयितुं न शक्नुवन्ति, तथा शत्रुसैन्याः दुर्योधनं न लङ्घयित्वा ततोऽग्रे न शेकुः। तस्मिन्नेव काले कृतवर्मापि द्वितीयं रथमास्थाय पुनस्तत्रैव प्रत्यागात्।

Verse 5536

सर्वैरज्जै: समाश्शलिष्य प्रसुप्त इव चाभवत्‌ | प्रियतमा कान्ताकी भाँति इस वसुधाका चिरकालतक उपभोग करनेके पश्चात्‌ राजा शल्य मानो अपने सम्पूर्ण अंगोंस उसका आलिंगन करके सो गये थे

सञ्जय उवाच—सर्वैरङ्गैः समाश्लिष्य सः प्रसुप्त इव चाभवत्। चिरकालं वसुधामिव प्रियतमा कान्तां परिभुज्य, राजा शल्यः सर्वाङ्गैस्तामालिङ्ग्येव शयानो बभूव।

Frequently Asked Questions

The dilemma concerns rājadharma versus warrior impulse: whether obedience to a ruler’s restraint should override factional rage and retaliatory intent, especially when acting may endanger allies and accelerate collapse.

Strategic action without discipline is self-defeating: authority must be matched by internal restraint and coordinated purpose, or collective energy becomes a force of disintegration rather than protection.

No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; its meta-function is descriptive and diagnostic—showing how the breakdown of command and cohesion operates as a narrative indicator of impending defeat.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App