Mahabharata Adhyaya 47
Drona ParvaAdhyaya 4726 Versesक्षणिक रूप से पाण्डव-पक्ष के लिए अनुकूल—अभिमन्यु के पराक्रम से कौरव-पंक्तियाँ स्तम्भित; पर घेरा बना रहने से स्थिति अस्थिर।

Adhyaya 47

Droṇa-parva Adhyāya 47 — Abhimanyu’s rapid exchanges, counsel to disable his chariot-system

Upa-parva: Abhimanyu-vadha / Cakravyūha-anuśaṅga (Strategic engagements around Abhimanyu’s isolation)

Saṃjaya reports a sequence of high-intensity exchanges: Arjuna (Phālguni) and Karṇa (Rādheya/Vaikartana) trade volleys, both becoming bloodied yet visually likened to flowering kiṃśuka trees. The focus then shifts to Abhimanyu (Saubhadra/Arjunātmaja), who strikes down Karṇa’s attendants and multiple notable fighters with precise, repeated counters, creating alarm among Kaurava commanders. Duḥśāsana’s son (Dauḥśāsani) wounds Abhimanyu’s horses and charioteer and pierces Abhimanyu; Abhimanyu responds with sharp verbal reproach and renewed assault. Śakuni urges Duryodhana that collective action is necessary, while Karṇa requests Droṇa’s instruction for Abhimanyu’s neutralization. Droṇa analyzes Abhimanyu’s ‘openings’ and recommends disabling tactics—cutting bow and bowstring, attacking reins, horses, and charioteers—because Abhimanyu is near-unconquerable while fully armed and mounted. Acting on this counsel, Karṇa severs Abhimanyu’s bow; allied warriors kill his horses; multiple mahārathas shower the now chariotless youth with arrows. Abhimanyu, maintaining kṣātra resolve, leaps with sword and shield, is disarmed by Droṇa and Karṇa, then lifts a wheel (chakra) and charges, depicted with a heightened, almost iconographic radiance amid blood and dust.

Chapter Arc: धृतराष्ट्र की जिज्ञासा—अजेय-सा प्रतीत होने वाला, पीठ न दिखाने वाला तरुण अभिमन्यु जब जयद्रथ की सेना में घुस पड़ा, तब क्या हुआ? → त्रिहायन, सुबल आजानेय अश्वों से युक्त रथों पर सवार अनेक शूरवीर आकाश में तैरते-से रथों के साथ उसे रोकते हैं; सैन्धव-पक्ष पर भार बढ़ता देख पाण्डव-सेना भी उथल-पुथल में युधिष्ठिर की ओर खिंचती है। अभिमन्यु चारों ओर से बाण-वर्षा में घिरकर भी प्रत्युत्तर देता है और एक-एक कर रथ, घोड़े, पार्श्वरक्षक गिराता चलता है। → अभिमन्यु कोसल-राजपुत्र बृहद्धल के हृदय में एक तीक्ष्ण बाण मारता है; बृहद्धल भिन्नहृदय होकर गिर पड़ता है—युद्धभूमि में यह वध अभिमन्यु के पराक्रम का शिखर बनता है। → बृहद्धल-वध के बाद महाधनुर्धर सौभद्र अपने शरों की ‘अम्बु’ से कौरव-योद्धाओं को स्तम्भित-सा कर रण में विचरता है; क्षणिक रूप से पाण्डव-पक्ष का उत्साह और दबाव बढ़ता है। → पराक्रम के इस उत्कर्ष के बीच संकेत मिलता है कि अभिमन्यु अभी भी बहु-महारथियों के घेरे में है—आगे यह घेरा किस प्रकार घातक रूप लेगा?

Shlokas

Verse 1

/ नी ्राय्ण ह्यु # 5: सप्तचत्वारिशो<्ध्याय: अभिमन्युका पराक्रम

धृतराष्ट्र उवाच—प्रविष्टं तरुणं सौभद्रमपराजितं, कुलानुरूपं कुर्वाणं संग्रामेष्वपलायिनम्।

Verse 2

आजानेयै: सुबलिभिरययन्तमश्रैस्त्रिहायनै: । प्लवमानमिवाकाशे के शूरा: समवारयन्‌

आजानेयैः सुबलिभिरययन्तमश्वैस्त्रिहायनैः। प्लवमानमिवाकाशे के शूराः समवारयन्॥

Verse 3

धृतराष्ट्र बोले--संजय! कभी पराजित न होनेवाला तथा युद्धमें पीठ न दिखानेवाला तरुण

सञ्जय उवाच—अभिमन्युः प्रविश्यैतांस्तावकान् निशितैः शरैः। अकरोत् पार्थिवान् सर्वान् विमुखान् पाण्डुनन्दनः॥

Verse 4

तं तु द्रोण: कृप: कर्णो द्रौणिश्व स बृहद्धलः । कृतवर्मा च हार्दिक्य: षड्‌ रथा: पर्यवारयन्‌

तं तु द्रोणः कृपः कर्णो द्रौणिश्च स बृहद्धलः। कृतवर्मा च हार्दिक्यः षड्रथाः पर्यवारयन्॥

Verse 5

दृष्टवा तु सैन्धवे भारमतिमात्रं समाहितम्‌ । सैन्यं तव महाराज युधिष्ठिरमुपाद्रवत्‌,महाराज! सिंधुराज जयद्रथपर बहुत भार आया देख आपकी सेनाने राजा युधिष्ठिरपर धावा किया

दृष्ट्वा तु सैन्धवे भारमतिमात्रं समाहितं सैन्यं तव महाराज युधिष्ठिरमुपाद्रवत्॥

Verse 6

सौभद्रमितरे वीरमभ्यवर्षन्‌ शराम्बुभि: । तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महाबला:

सौभद्रमितरे वीरमभ्यवर्षञ्शराम्बुभिः । तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महाबलाः॥

Verse 7

तांस्तु सर्वान्‌ महेष्वासान्‌ सर्वविद्यासु निष्ठितान्‌ व्यष्टम्भयद्‌ रणे बाणै: सौभद्र: परवीरहा

तांस्तु सर्वान्महेष्वासान्सर्वविद्यासु निष्ठितान् । व्यष्टम्भयद्रणे बाणैः सौभद्रः परवीरहा॥

Verse 8

द्रोणं पजचाशताविध्यद्‌ विंशत्या च बृहद्धलम्‌ । अशीत्या कृतवर्माणं कृप॑ षष्ट्या शिलीमुखै:

द्रोणं पञ्चाशताविध्यद्विंशत्या च बृहद्धलम् । अशीत्या कृतवर्माणं कृपं षष्ट्या शिलीमुखैः॥

Verse 9

रुक्मपुड्खैर्महावेगैराकर्णसमचोदितै: । अविध्यद्‌ दशभिर्बाणैरश्वत्थामानमार्जुनि:

रुक्मपुङ्खैर्महावेगैराकर्णसमचोदितैः । अविध्यद्दशभिर्बाणैरश्वत्थामानमार्जुनिः॥

Verse 10

अर्जुनकुमार अभिमन्युने द्रोणको पचास, बृहद्धलको बीस, कृतवर्माको अस्सी, कृपाचार्यको साठ और अअभश्वत्थामाको कानतक खींचकर छोड़े हुए स्वर्णमय पंखयुक्त, महावेगशाली दस बाणोंद्वारा घायल कर दिया ।।

सञ्जय उवाच—शत्रुसैन्यस्य मध्ये स्थितं कर्णं फाल्गुनिः परमेषुणा—दीप्तेन तीक्ष्णेन च—कर्णे विव्याध; तस्य कर्णं शितेन बाणेन विदारितम्।

Verse 11

पातयित्वा कृपस्याशभ्चांस्तथो भौ पार्ष्णिसारथी । अथैनं दशभिर्बाणै: प्रत्यविध्यत्‌ स्तनान्तरे

कृपस्याश्वान् पातयित्वा पार्ष्णिसारथिः; अथैनं दशभिर्बाणैः स्तनान्तरे प्रत्यविध्यत्।

Verse 12

कृपाचार्यके चारों घोड़ों तथा उनके दो पार्श्वरक्षकोंको धराशायी करके छातीमें दस बाणोंद्वारा प्रहार किया ।।

ततो वृन्दारकं वीरं कुरूणां कीर्तिवर्धनम्। पुत्राणां तव वीराणां पश्यतामवधीद् बली॥

Verse 13

त॑ द्रौणि: पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत्‌ । वरं वरममित्राणामारुजन्तमभीतवत्‌

तं द्रौणिः पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत्। वरं वरममित्राणामारुजन्तमभीतवत्॥

Verse 14

तब शत्रुदलके प्रधान-प्रधान वीरोंका बेखटके वध करते हुए अभिमन्युको अश्वत्थामाने पचीस बाण मारे ।। सतु बाणै: शितैस्तूर्ण प्रत्यविध्यत मारिष । पश्यतां धार्तराष्ट्राणाम श्वत्थामानमार्जुनि:

स तु बाणैः शितैस्तूर्णं प्रत्यविध्यत मारिष। पश्यतां धार्तराष्ट्राणामश्वत्थामानमार्जुनिः॥

Verse 15

आर्य! अर्जुनकुमारने भी आपके पुत्रोंके देखते-देखते तुरंत ही अश्व॒त्थामाको पैने बाणोंद्वारा बींध डाला ।।

सञ्जय उवाच—ततः द्रोणपुत्रोऽश्वत्थामा तिग्मधारैः सुसंहितैः प्रज्वलितैः शरैः षष्ट्या सौभद्रं समन्तात् प्रत्यविध्यत्। स तु विद्धोऽपि न चचाल; मैनाक इव पर्वतः स्थिरोऽभवत्॥

Verse 16

स तु द्रौणिं त्रिसप्तत्या हेमपुड्खैरजिद्ागै: । प्रत्यविध्यन्महातेजा बलवानपकारिणम्‌,महातेजस्वी बलवान्‌ अभिमन्युने सुवर्णमय पंखसे युक्त तिहत्तर बाणोंद्वारा अपने अपकारी अभश्र॒ृत्थामाको पुन: घायल कर दिया

सञ्जय उवाच—अथ स महातेजा बलवान् सौभद्रः स्वर्णपुङ्खैः शरैः त्रिसप्तत्या द्रौणिं पुनः प्रत्यविध्यत्, स्वापकारिणं रणे प्रतिकर्तुमिव॥

Verse 17

तस्मिन्‌ द्रोणो बाणशतं पुत्रगृद्धी न्यपातयत्‌ | अश्वत्थामा तथाष्टौ च परीप्सन्‌ पितरं रणे

तस्मिन् काले द्रोणः पुत्रस्नेहसमन्वितः सौभद्रं बाणशतेन न्यपातयत्। अश्वत्थामा च रणे पितरं परिरक्षन् तं अष्टभिः शरैः समविध्यत्॥

Verse 18

कर्णो द्वाविंशतिं भल्लान्‌ कृतवर्मा च विंशतिम्‌ । बृहद्बलस्तु पञ्चाशत्‌ कृप: शारद्वतो दश,तत्पश्चात्‌ कर्णने बाईस, कृतवर्मने बीस, बृहदबलने पचास तथा शरद्वानके पुत्र कृपाचार्यने अभिमन्युको दस भल्ल मारे

कर्णो द्वाविंशतिं भल्लान् कृतवर्मा च विंशतिम्। बृहद्बलस्तु पञ्चाशत् कृपः शारद्वतो दश॥

Verse 19

तांस्तु प्रत्यवधीत्‌ सर्वान्‌ दशभिर्दशभि: शरै: । तैर््मान: सौभद्र: सर्वतो निशितै: शरै:,उन सबके चलाये हुए तीखे बाणोंद्वारा सब ओरसे पीड़ित हुए सुभद्राकुमारने उन सभीको दस-दस बाणोंसे घायल कर दिया

तांस्तु प्रत्यवधीत् सर्वान् दशभिर्दशभिः शरैः। तैर्मानः सौभद्रः सर्वतो निशितैः शरैः॥

Verse 20

त॑ं कोसलानामधिप: कर्णिनाताडयद्धुदि । स तस्याश्चान्‌ ध्वजं चाप॑ सूतं चापातयत्‌ क्षितौ

सञ्जय उवाच—रणमध्ये कोसलानामधिपः अभिमन्युं शरेण ताडयामास। अभिमन्युस्तु प्रत्युत तस्य राज्ञश्चतुरो हयान् ध्वजं धनुश्च सूतं च क्षितौ पातयामास। ततः कोसलनृपो बृहद्बलः महाबलः एकेन शरेण अभिमन्योरुरसि विव्याध। तद् दृष्ट्वा स पुनश्चतुरोऽस्य हयान् ध्वजं धनुश्च सारथिं च भूमौ निपातयामास।

Verse 21

अथ कोसलराजस्तु विरथ: खड्गचर्मभृत्‌ । इयेष फाल्गुने: कायाच्छिरो हर्तु सकुण्डलम्‌,रथहीन होनेपर कोसलनरेशने हाथमें ढाल और तलवार ले ली तथा अभिमन्युके शरीरसे उसके कुण्डलयुक्त मस्तकको काट लेनेका विचार किया

सञ्जय उवाच—अथ कोसलराजस्तु विरथः खड्गचर्मभृत्। फाल्गुनिपुत्रस्य कायाच्छिरः सकुण्डलं हर्तुमैच्छत्।

Verse 22

स कोसलानामधिपं राजपुत्र बृहद्धलम्‌ । हृदि विव्याध बाणेन स भिन्नहृदयो5पतत्‌

सञ्जय उवाच—सौभद्रः कोसलानामधिपं राजपुत्रं बृहद्बलम्। हृदि बाणेन विव्याध; स भिन्नहृदयोऽपतत्॥

Verse 23

बभज्ज च सहस्राणि दश राज्ञां महात्मनाम्‌ | सृजतामशिवा वाच: खड्गकार्मुकधारिणाम्‌,इसके बाद अशुभ वचन बोलनेवाले तथा खड्ग एवं धनुष धारण करनेवाले दस हजार महामनस्वी राजाओंका भी उसने संहार कर डाला

सञ्जय उवाच—दश राज्ञां महात्मनां सहस्राणि बभञ्ज ह। खड्गकार्मुकधारिणाम्, अशिवा वाचः सृजताम्॥

Verse 24

तथा बृहद्बलं हत्वा सौभद्रो व्यचरद्‌ रणे । व्यष्टम्भयन्महेष्वासो योधांस्तव शराम्बुभि:

सञ्जय उवाच—एवं बृहद्बलं हत्वा सौभद्रो व्यचरद् रणे। महेष्वासः शराम्बुभिर्व्यष्टम्भयन् तव योधान्॥

Verse 46

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें लक्ष्मणवधविषयक छियालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि लक्ष्मणवधविषयकः षट्चत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 47

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि बृहद्धलवधे सप्तचत्वारिंशो5ध्याय:

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि बृहद्धलवधे सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः।

Frequently Asked Questions

The chapter frames an ethical tension between heroic single-combat expectations and coordinated disabling tactics: leaders seek ‘antara’ (an opening) not by outshooting Abhimanyu, but by dismantling the material supports that make fair contest possible.

Excellence can be countered by systems-thinking: when direct confrontation fails, adversaries target enabling conditions (tools, mobility, support roles). The narrative simultaneously valorizes steadfastness—Abhimanyu persists in duty even after successive losses of equipment and platform.

No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-commentary is implicit through Saṃjaya’s descriptive framing and Droṇa’s doctrinal counsel, which position the episode as a case study in war-nīti and the limits of individual prowess.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App