
द्रोणाभिमुखानां निवारण-युद्धम् / Interceptions on the Droṇa-front
Upa-parva: Droṇa-abhimukha-yuddha (Interceptions of the Droṇa-front)
Saṃjaya reports that a sudden battlefield panic arises when the Pāṇḍava forces appear to close upon Droṇa, obscuring him like clouds covering the sun; dust and disrupted sightlines lead some to believe Droṇa has fallen. Duryodhana responds with a command directive urging his leaders to resist the Pāṇḍava host according to strength and discipline. The chapter then unfolds as a catalog of rapid interceptions: Durmarṣaṇa engages Bhīma; Kṛtavarmā checks Śaineya; Jayadratha confronts Kṣatradharmā; Subāhu intercepts Yuyutsu; the Madra ruler contests Yudhiṣṭhira; Bāhlīka meets Drupada; Vindānuvinda press Virāṭa; Bhūtakarman blocks Śatānīka (Nakulī), but is beheaded; Viviṃśati holds back Sutasoma; other pairings include Prativindhya vs Aśvatthāman, Vikarṇa vs Śikhaṇḍin, Aṅgada vs Uttamaujas, Durmukha vs Purujit (with a notable arrow to the brow), Karṇa vs the five Kekaya brothers, and additional duels involving Kṛpa, the Cedi king, and others. The chapter culminates in the arrival of Ghaṭotkaca in a disruptive assault mode, countered by the rākṣasa Alambusa, while Saṃjaya remarks on the unprecedented density and variety of engagements focused on Droṇa’s presence/absence as the operational pivot.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, भीष्म और द्रोण के विषय में अशुभ समाचार सुनकर मोहग्रस्त हो उठता है—जीवन से विरक्ति और राज्य-भय एक साथ उसे घेर लेते हैं। → वह संजय से पूछता है कि जिन दो ‘धुरंधरों’ के सहारे वे जीते थे, उनके बाद अब शेष सेना का क्या होगा; और फिर युद्ध का क्रम—कौन किसे परास्त करता रहा—सब स्पष्ट सुनाने की जिद करता है। → धृतराष्ट्र का तीखा, व्याकुल प्रश्न-प्रहार: पाण्डवों के लौट आने पर ‘मेरी शेष सेना’ का जो ‘सुदारुण संनिपात’ हुआ, वह कैसे हुआ—और उस घड़ी कौरव-शूरों का मनोबल किसने, कैसे थामा? → संजय को आदेश मिलता है कि युद्ध-वृत्तांत क्रमशः, बिना छिपाए सुनाए; अध्याय का अंत प्रश्नों की गांठ बाँधकर अगले वर्णन के लिए मंच तैयार करता है। → पाण्डवों के पुनः लौटने पर कौरव-शेषबल की भीषण भिड़ंत का वास्तविक दृश्य और परिणाम क्या रहा—यह अगले अध्याय में खुलता है।
Verse 1
#फ्सपान () आकजअा+- ३. नीलकण्ठी टीकामें अश्व-शास्त्रके अनुसार घोड़ोंके रंग और लक्षण आदिका परिचय दिया गया है। उसमेंसे कुछ आवश्यक बातें यहाँ यथास्थान उद्धृत की जाती हैं। सारंगका रंग सूचित करनेवाला रंग इस प्रकार है-- सितनीलारुणो वर्ण: सारंगसदृशश्व सः । २. कबूतरका रंग बतानेवाला वचन यों मिलता है-- पारावतकपोताभ: सितनीलसमन्वयात् | 3. काम्बोज (काबुल)-के घोड़ोंका लक्षण-- महाललाटजघनस्कन्धवक्षोजवा हया: । दीर्घग्रीवायता हस्वमुष्का: काम्बोजका: स्मृता: ।। जिनके ललाट
धृतराष्ट्र उवाच—सञ्जय, वृकोदरमुखा ये नृपाः समरात् प्रत्यावृत्ताः, ते देवानामपि सेनां व्यथयेयुः। तन्मे यथावृत्तं कथय॥
Verse 2
सम्प्रयुक्त: किलैवायं दिष्टर्भवति पूरुष: । तस्मिन्नेव च सर्वार्था: प्रदृश्यन्ते पृथग्विधा:
धृतराष्ट्र उवाच—सम्प्रयुक्तः किलैवायं पुरुषो दैवेन भवति। तस्मिन्नेव च सर्वार्थाः पृथग्विधाः प्रदृश्यन्ते॥
Verse 3
दीर्घ विप्रोषित: कालमरण्ये जटिलो5जिनी । अज्ञातश्वैव लोकस्य विजहार युधिष्िर:
धृतराष्ट्र उवाच—दीर्घं विप्रोषितः कालमरण्ये जटिलोऽजिनी। अज्ञातश्चैव लोकस्य विजहार युधिष्ठिरः॥
Verse 4
स एव महतीं सेनां समावर्तयदाहवे । किमन्यद् दैवसंयोगान्मम पुत्रस्य चाभवत्
धृतराष्ट्र उवाच—स एव महतीं सेनां समावर्तयदाहवे। किमन्यद् दैवसंयोगान्मम पुत्रस्य चाभवत्॥
Verse 5
जो राजा युधिष्छिर दीर्घकालतक जटा और मृगचर्म धारण करके वनमें रहे और कुछ कालतक लोगोंसे अज्ञात रहकर भी विचरे हैं, वे ही आज रणभूमिमें विशाल सेना जुटाकर चढ़ आये हैं, इसमें मेरे तथा पुत्रोंके दैवयोगके सिवा दूसरा क्या कारण हो सकता है? ।।
धृतराष्ट्र उवाच—य एव राजा युधिष्ठिरो दीर्घकालं जटामृगचर्मधारी वनं निवसन् किञ्चित्कालं जनैरज्ञातोऽपि विचचार, स एव अद्य रणभूमौ विशालां सेनां समाहृत्याभ्यागतः। अस्माकं मम च पुत्राणां च दैवयोगादृतेऽत्र किमन्यत्कारणं भवेत्? युक्त एव हि भाग्येन ध्रुवमुत्पद्यते नरः; स तथा कृष्यते तेन न यथा स्वयमिच्छति।
Verse 6
द्यूतव्यसनमासाद्य क्लेशितो हि युधिष्ठिर: । स पुनर्भागधेयेन सहायानुपलब्धवान्
धृतराष्ट्र उवाच—द्यूतव्यसनमासाद्य क्लेशितो हि युधिष्ठिरः। स पुनर्भागधेयेन सहायान् बहून् उपलभ्यत।
Verse 7
अद्य मे केकया लब्धा: काशिका: कोसलाश्ष ये । चेदयश्नापरे वड़ा मामेव समुपाश्रिता:
धृतराष्ट्र उवाच—सूत संजय, अद्य मे केकया लब्धाः, काशिकाः कोसलाश्च ये; चेदयश्चापरे वङ्गाः मामेव समुपाश्रिताः।
Verse 8
पृथिवी भूयसी तात मम पार्थस्य नो तथा । इति मामब्रवीत् सूत मन्दो दुर्योधन: पुरा
धृतराष्ट्र उवाच—पृथिवी भूयसी तात मम, पार्थस्य नो तथा—इति मां सूत मन्दो दुर्योधनः पुरा अब्रवीत्।
Verse 9
तस्य सेनासमूहस्य मध्ये द्रोण: सुरक्षित: । निहतः पार्षतेनाजी किमन्यद् भागधेयत:
धृतराष्ट्र उवाच—तस्य सेनासमूहस्य मध्ये द्रोणः सुरक्षितः; निहतः पार्षतेनाजी—किमन्यद् भागधेयतः?
Verse 10
मध्ये राज्ञां महाबाहुं सदा युद्धाभिनन्दिनम् । सर्वस्त्रिपारगं द्रोणं कथं मृत्युरुपेयिवान्
धृतराष्ट्र उवाच—मध्ये राज्ञां महाबाहुं सदा युद्धाभिनन्दिनम् । सर्वास्त्रपारगं द्रोणं कथं मृत्युरुपेयिवान् ॥
Verse 11
समनुप्राप्तकृच्छोी 5हं मोहं परममागत: । भीष्मद्रोणौ हतीौ श्रुत्वा नाहं जीवितुमुत्सहे
धृतराष्ट्र उवाच—समनुप्राप्तकृच्छ्रोऽहं मोहं परममागतः । भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा नाहं जीवितुमुत्सहे ॥
Verse 12
यन्मां क्षत्ताब्रवीत् तात प्रपश्यन् पुत्रगृद्धिनम् । दुर्योधनेन तत् सर्व प्राप्त सूत मया सह
धृतराष्ट्र उवाच—यन्मां क्षत्ताब्रवीत् तात प्रपश्यन् पुत्रगृद्धिनम् । दुर्योधनेन तत्सर्वं प्राप्तं सूत मया सह ॥
Verse 13
नृशंसं तु परं नु स्यात् त्यक्त्वा दुर्योधनं यदि । पुत्रशेषं चिकीर्षेयं कृत्स्नं न मरणं व्रजेत्
धृतराष्ट्र उवाच—नृशंसं तु परं नु स्यात् त्यक्त्वा दुर्योधनं यदि । पुत्रशेषं चिकीर्षेयं कृत्स्नं न मरणं व्रजेत् ॥
Verse 14
यो हि धर्म परित्यज्य भवत्यर्थपरो नर: । सोअस्माच्च हीयते लोकात् क्षुद्रभावं च गच्छति
धृतराष्ट्र उवाच—यो हि धर्मं परित्यज्य भवत्यर्थपरो नरः । सोऽस्माच्च हीयते लोकात् क्षुद्रभावं च गच्छति ॥
Verse 15
अद्य चाप्यस्य राष्ट्रस्य हतोत्साहस्य संजय । अवशेषं न पश्यामि ककुदे मृदिते सति,संजय! आज इस राष्ट्रका उत्साह भंग हो गया। प्रधानके मारे जानेसे अब मुझे किसीका जीवन शेष रहता नहीं दिखायी देता
धृतराष्ट्र उवाच— अद्यापि संजय, अस्य राष्ट्रस्य हतोत्साहस्यावशेषं न पश्यामि। ककुदे मृदिते सति नूनं न कश्चिद् अस्माकं जीवनाशा शेषा।
Verse 16
कथं स्यादवशेषो हि धुर्ययोरभ्यतीतयो: । यौ नित्यमुपजीवाम: क्षमिणौ पुरुषर्षभौ
धृतराष्ट्र उवाच— कथं ह्यवशेषः स्यात् धुर्ययोरभ्यतीतयोः? यौ नित्यमुपजीवामः क्षमिणौ पुरुषर्षभौ। तयोर्लोकात् प्रयातेऽस्मिन् कथं जीवेत मे बलम्?
Verse 17
व्यक्तमेव च मे शंस यथा युद्धमवर्तत । के<्युध्यन् के व्यपाकुर्वन् के क्षुद्रा: प्राद्रवन् भयात्
धृतराष्ट्र उवाच— व्यक्तमेव च मे शंस यथा युद्धमवर्तत। केऽयुध्यन्, के व्यपाकुर्वन्, के क्षुद्राः प्राद्रवन् भयात्?
Verse 18
संजय! वह युद्ध जिस प्रकार हुआ था, सब साफ-साफ मुझसे बताओ। कौन-कौन वीर युद्ध करते थे, कौन किसको परास्त करते थे और कौन-कौन-से क्षुद्र सैनिक भयके कारण युद्धके मैदानसे भाग गये थे ।।
धृतराष्ट्र उवाच— संजय, यथा तद् युद्धमभवत् तत् सर्वं मे व्यक्तमाचक्ष्व। के के योधा अयुध्यन्त, कः कं जिगाय, के च क्षुद्राः भयात् रणभूमेः प्राद्रवन्। धनञ्जयं च मे शंस यद् यच्चक्रे रथर्षभः। तस्माद् भयं नो भूयिष्ठं भ्रातृव्याच्च वृकोदरात्।
Verse 19
यथा<<सीच्च निवृत्तेषु पाण्डवेयेषु संजय । मम सैन्यावशेषस्य संनिपात: सुदारुण:,संजय! पाण्डव-सैनिकोंके पुनः युद्धभूमिमें लौट आनेपर मेरी शेष सेनाके साथ जिस प्रकार उनका अत्यन्त भयंकर संग्राम हुआ था, वह कहो
धृतराष्ट्र उवाच— यथा चासीन्निवृत्तेषु पाण्डवेयेषु संजय, मम सैन्यावशेषस्य संनिपातः सुदारुणः। तत् सर्वं मे यथावदाचक्ष्व।
Verse 20
कथं च वो मनस्तात निवृत्तेष्वडभवत् तदा । मामकानां च ये शूरा: के कांस्तत्र न्यवारयन्
धृतराष्ट्र उवाच—कथं च ते मनस्तात निवृत्तेषु पाण्डवेषु तदा? मामकानां च ये शूरा महाबला:—के के तत्र शत्रुपक्षस्य कान् वीरान् न्यवारयन्, तात?
Verse 24
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि धृतराष्ट्रवाक्ये चतुर्विशो5ध्याय: ।। २४ ।। इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत संशप्तकवधपर्वमें धृतराष्ट्रवाक्यविषयक चौबीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि धृतराष्ट्रवाक्ये चतुर्विंशोऽध्यायः॥
The dilemma concerns whether warriors should prioritize personal valor and independent targets or subordinate themselves to a containment mission—accepting delaying action and risk—when the commander’s safety becomes the overriding strategic good.
Operational cohesion under uncertainty: the text illustrates how perception failures (dust, occlusion, rumor of a fall) can destabilize an army, and how command clarity and distributed responsibility can restore functional order.
No formal phalaśruti is presented; the closest meta-commentary is Saṃjaya’s evaluative note that such a battle—so densely driven by Droṇa’s perceived presence or absence—was unprecedented in memory and report, emphasizing its narrative and strategic exceptionalism.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.