Mahabharata Adhyaya 131
Drona ParvaAdhyaya 13145 Versesभीमसेन के पक्ष में झुकता हुआ; कर्ण दबाव में आकर रथ बदलने को विवश

Adhyaya 131

Somadatta’s Kṣātra-Dharma Accusation; Night Combat, Māyā, and the Fall of Ghaṭotkaca (Droṇa-parva, Adhyāya 131)

Upa-parva: Ghaṭotkaca–Aśvatthāmā Saṃgrāma (Night Engagement Episode)

Saṃjaya reports that after Bhūriśravā’s death, Somadatta confronts Sātyaki with a formal ethical indictment: he argues that a warrior devoted to kṣātra-dharma should not strike one who is turned away, supplicating, or has laid down weapons, and he frames Sātyaki’s act as a deviation into ‘dasyu-dharma’ (irregular conduct). Somadatta then issues an oath of retaliation and initiates renewed combat, supported by Kaurava formations. Sātyaki answers with counter-claims and threatens Somadatta, leading to an exchange in which Somadatta is wounded and evacuated. The narrative then pivots to a night engagement dominated by Ghaṭotkaca’s terrifying presence, rākṣasa auxiliaries, and māyā: showers of stones and weapons, fear effects on troops, and shifting forms (mountain, storm-cloud) are described as tactical pressure. Aśvatthāmā withstands these measures, counters illusions with appropriate astras (including vajra- and vāyavya-type responses), and inflicts severe losses on rākṣasa units. After the death of Ghaṭotkaca’s son Añjanaparvan and further escalation, Ghaṭotkaca renews the duel; Aśvatthāmā ultimately releases a decisive, death-like arrow that pierces Ghaṭotkaca’s heart, causing his fall. Dhṛṣṭadyumna withdraws the fallen from immediate danger, while Aśvatthāmā’s success is acclaimed and Kaurava command activity continues with redeployment instructions for allied leaders.

Chapter Arc: धृतराष्ट्र कर्ण और भीमसेन के आमने-सामने आने का वृत्त सुनते हैं—भीम की गर्जना और उसके क्रोध का ऐसा वर्णन कि स्वयं कर्ण के मन में भी एक अनकहा भय उठता है। → संजय बताता है कि क्रुद्ध भीमसेन गदा-धारी काल के समान प्रतीत होता है—तीनों लोकों में कोई ऐसा नहीं जो उसके सामने टिक सके। कर्ण भी स्वीकार करता है कि उसे भीम से जैसा भय है वैसा न अर्जुन से, न कृष्ण से। इसी बीच घोर अपशकुन प्रकट होते हैं—गिद्धों के झुंड, आकाश का ढँक जाना, सेना के वाहनों का आतंकित होकर मल-मूत्र त्यागना—मानो युद्धभूमि स्वयं अनिष्ट की घोषणा कर रही हो। → कर्ण-भीम का घमासान चरम पर पहुँचता है—तीर-वर्षा, रथों का टूटना, सारथियों पर प्रहार; भीम हँसते हुए चौंसठ बाणों से कर्ण पर धावा बोलता है, और कर्ण भी प्रत्युत्तर में भीम को गहरी चोट पहुँचाकर उसके सारथि को पाँच बाणों से बेध देता है। अंततः कर्ण का रथ अश्वहीन हो जाता है और वह भय/विवशता में रथ से कूदकर वृषसेन के रथ पर जा चढ़ता है। → भीमसेन की प्रचण्डता के आगे कर्ण की स्थिति डगमगाती है; कर्ण का रथ-त्याग और दूसरे रथ पर आश्रय लेना इस अध्याय का निर्णायक संकेत बनता है—भीम की विजय-छाया और कौरव पक्ष की क्षीण होती प्रतिष्ठा स्पष्ट हो जाती है। → कर्ण वृषसेन के रथ पर सुरक्षित तो हो जाता है, पर युद्ध का वेग थमता नहीं—अब प्रश्न यह है कि कर्ण पुनः कैसे पलटवार करेगा और यह अपशकुन किस बड़े अनर्थ की भूमिका हैं।

Shlokas

Verse 1

ऑपन--मा_ज बछ। अि<-छऋाल एकोनत्रिशर्दाधिकशततमो<् ध्याय: भीमसेन और कर्णका युद्ध तथा कर्णकी पराजय धघतयाट्र उवाच निनदन्तं तथा तं तु भीमसेनं महाबलम्‌ | मेघस्तनितनिर्घोषं के वीरा: पर्यवारयन्‌

धृतराष्ट्र उवाच—सञ्जय, मेघस्तनितनिर्घोषं जयघोषेण निनदन्तं तं महाबलं भीमसेनं के वीराः पर्यवारयन्?

Verse 2

न हि पश्याम्यहं त॑ वै त्रिषु लोकेषु कंचन । क्ुद्धस्य भीमसेनस्य यस्तिछेदग्रतो रणे,मैं तो तीनों लोकोंमें किसीको ऐसा नहीं देखता, जो क्रोधमें भरे हुए भीमसेनके सामने युद्धस्थलमें खड़ा हो सके

न हि पश्याम्यहं तत्र त्रिषु लोकेषु कञ्चन। क्रुद्धस्य भीमसेनस्य योऽग्रतः स्थातुमर्हति रणे॥

Verse 3

गदां युयुत्ममानस्य कालस्येवेह संजय । न हि पश्याम्यहं युद्धे यस्तिछ्ेदग्रत: पुमान्‌

धृतराष्ट्र उवाच—संजय, इह भीमसेनं पश्यामि युद्धाय समुत्सुकं गदापाणिं कालमिव; अस्मिन् संग्रामे न हि पश्यामि कञ्चन पुमांसं यः समरे तस्याग्रतः स्थातुं शक्नुयात्।

Verse 4

रथं रथेन यो हन्यात्‌ कुज्जरं कुज्जरेण च । कस्तस्य समरे स्थाता साक्षादपि पुरंदर:

रथं रथेन यो हन्यात् कुञ्जरं कुञ्जरेण च। कस्तस्य समरे स्थाता साक्षादपि पुरन्दरः॥

Verse 5

क्ुद्धस्य भीमसेनस्य मम पुत्रान्‌ जिघांसतः । दुर्योधनहिते युक्ता: समतिष्ठन्त केडग्रत:

क्रुद्धस्य भीमसेनस्य मम पुत्रान् जिघांसतः। दुर्योधनहिते युक्ताः के तस्याग्रतः समतिष्ठन्॥

Verse 6

भीमसेनदवाग्नेस्तु मम पुत्रांस्तृणोपमान्‌ | प्रधक्षतो रणमुखे के5तिष्ठन्नग्रतो नरा:

भीमसेनदवाग्नेस्तु मम पुत्रास्तृणोपमाः। प्रधक्षतो रणमुखे के तस्याग्रतो नराः॥

Verse 7

काल्यमानांस्तु पुत्रान्‌ मे दृष्टवा भीमेन संयुगे । कालेनेव प्रजा: सर्वा: के भीम॑ पर्यवारयन्‌

काल्यमानान् तु पुत्रान् मे दृष्ट्वा भीमेन संयुगे। कालेनेव प्रजाः सर्वाः के भीमं पर्यवारयन्॥

Verse 8

न मे<र्जुनादू भयं तादृक्‌ कृष्णान्नापि च सात्वतात्‌ । हुतभुग्जन्मनो नैव याद्ग्भीमाद्‌ भयं मम

धृतराष्ट्र उवाच—न मेऽर्जुनाद् भयं तादृक् कृष्णान्नापि च सात्वतात्। न धृष्टद्युम्नादपि नैव हुतभुग्जन्मनः; भीमसेनादेव तु भयं मम॥

Verse 9

भीमवद्ले: प्रदीप्तस्य मम पुत्रान्‌ दिधक्षत: | के शूरा: पर्यवर्तन्त तन्‍्ममाचक्ष्व संजय

धृतराष्ट्र उवाच—भीमवह्निः प्रदीप्तोऽयं मम पुत्रान् दिधक्षति। के शूराः पर्यवर्तन्त तस्मिन्? तन्ममाचक्ष्व संजय॥

Verse 10

संजय उवाच तथा तु नर्दमानं तं भीमसेनं महाबलम्‌ । तुमुलेनैव शब्देन कर्णोउप्यभ्यद्रवदू बली,संजयने कहा--राजन्‌! इस प्रकार गरजते हुए महाबली भीमसेनपर बलवान कर्णने भयंकर सिंहनादके साथ आक्रमण किया

संजय उवाच—तथा तु नर्दमानं तं भीमसेनं महाबलम्। तुमुलेनैव शब्देन कर्णोऽप्यभ्यद्रवद् बली॥

Verse 11

व्याक्षिपन्‌ सुमहच्चापमतिमात्रममर्षण: । कर्ण: सुयुद्धमाकाड्शक्षन्‌ दर्शयिष्यन्‌ बल॑ मृथे

व्याक्षिपन् सुमहच्चापमतिमात्रममर्षणः। कर्णः सुयुद्धमाकाङ्क्षन् दर्शयिष्यन् बलं मृधे॥

Verse 12

भीमो<पि दृष्ट्वा सावेगं पुरो वैकर्तनं स्थितम्‌

भीमोऽपि दृष्ट्वा सावेगं पुरो वैकर्तनं स्थितम्।

Verse 13

तान्‌ प्रत्यगृह्नात्‌ कर्णोडपि प्रतीपं प्रापपच्छरान्‌,कर्णने भी उन बाणोंको ग्रहण किया और उनके विपरीत बहुत-से बाण चलाये

सञ्जय उवाच—कर्णोऽपि तान् शरान् प्रत्यगृह्णात् प्रतीपं प्रापततः; ततः प्रत्युत्तरं बहुभिः शरैः प्रतिशरान् मुमोच।

Verse 14

ततस्तु सर्वयोधानां यततां प्रेक्षतां तदा । प्रावेपन्निव गात्राणि कर्णभीमसमागमे,उस समय कर्ण और भीमसेनके संघर्षमें विजयके लिये प्रयत्नशील होकर देखनेवाले सम्पूर्ण योद्धाओंके शरीर काँपने-से लगे

सञ्जय उवाच—ततः सर्वयोधानां यततां प्रेक्षतां तदा । प्रावेपन्निव गात्राणि कर्णभीमसमागमे ॥

Verse 15

रथिनां सादिनां चैव तयो: श्रुत्वा तलस्वनम्‌ | भीमसेनस्य निनदं श्रुत्वा घोरं रणाजिरे

रथिनां सादिनां चैव तयोः श्रुत्वा तलस्वनम् । भीमसेनस्य निनदं श्रुत्वा घोरं रणाजिरे ॥

Verse 16

खं च भूमिं च संरुद्धां मेनिरे क्षत्रियर्षभा: । पुनर्घोरेण नादेन पाण्डवस्य महात्मन:

खं च भूमिं च संरुद्धां मेनिरे क्षत्रियर्षभाः । पुनर्घोरेण नादेन पाण्डवस्य महात्मनः ॥

Verse 17

समरे सर्वयोधानां ध्नूंष्यभ्यपतन्‌ क्षितौ | शस्त्राणि न्यपतन्‌ दोर्भ्य: केषांचिच्चासवो<5द्रवन्‌

समरे सर्वयोधानां धनूंष्यभ्यपतन् क्षितौ । शस्त्राणि न्यपतन् दोर्भ्यः केषांचिच्चासवोऽद्रवन् ॥

Verse 18

वित्रस्तानि च सर्वाणि शकृन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः । वाहनानि च सर्वाणि बभूवुर्विमनांसि च

वित्रस्तानि च सर्वाणि शकृन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः । वाहनानि च सर्वाणि बभूवुर्विमनांसि च ॥

Verse 19

प्रादुरासन्‌ निमित्तानि घोराणि सुबहून्युत । गृध्रकड़कबलै श्वासीदन्तरिक्षं समावृतम्‌

प्रादुरासन् निमित्तानि घोराणि सुबहून्युत । गृध्रकङ्कबलैः श्वासीदन्तरिक्षं समावृतम् ॥

Verse 20

तस्मिन्‌ सुतुमुले राजन्‌ कर्णभीमसमागमे । सारी सेनाके समस्त वाहन संत्रस्त होकर मल-मूत्र त्यागने लगे। उनका मन उदास हो गया। बहुत-से भयंकर अपशकुन प्रकट होने लगे। राजन्‌! कर्ण और भीमके उस भयंकर युद्धमें आकाश गीधों, कौवों और कंकोंसे छा गया || १८-१९ $ ।।

तस्मिन् सुतुमुले राजन् कर्णभीमसमागमे । ततः कर्णस्तु विंशत्या शराणां भीममार्दयत् ॥

Verse 21

प्रहस्य भीमसेनो<पि कर्ण प्रत्याद्रवद्‌ रणे

प्रहस्य भीमसेनोऽपि कर्णं प्रत्याद्रवद् रणे ॥

Verse 22

तस्य कर्णो महेष्वास: सायकांशक्ष॒तुरो$क्षिपत्‌

तस्य कर्णो महेष्वासः सायकांश्चतुरोऽक्षिपत् । तान् भीमः क्षिप्रहस्तस्तु शरैर्बहुभिराहवे । आगतान् प्राप्य पूर्वं तु चिच्छेद शतधा रणे ॥

Verse 23

असप्प्राप्तांश्व तान्‌ भीम: सायकैर्नतपर्वभि: । चिच्छेद बहुधा राजन्‌ दर्शयन्‌ पाणिलाघवम्‌

सञ्जय उवाच—राजन्, कर्णस्य शराः भीमं प्रति अप्राप्ता एव, भीमः पाणिलाघवं दर्शयन् नतपर्वभिः सायकैस्तैः शरान् बहुधा चिच्छेद।

Verse 24

तं॑ कर्णश्छादयामास शरब्रातैरनेकश: । संछाद्यमान: कर्णेन बहुधा पाण्डुनन्दन:

सञ्जय उवाच—कर्णः शरव्रातैरनेकशः तं छादयामास। कर्णेन बहुधा संछाद्यमानः पाण्डुनन्दनः।

Verse 25

चिच्छेद चापं कर्णस्य मुष्टिदेशे महारथ: । विव्याध चैनं बहुभि: सायकैर्नतपर्वभि:

सञ्जय उवाच—महारथः भीमः कर्णस्य चापं मुष्टिदेशे चिच्छेद; ततः नतपर्वभिः बहुभिः सायकैरेनं विव्याध।

Verse 26

अथान्यद्‌ धनुरादाय सज्यं कृत्वा च सूतज: । विव्याध समरे भीम॑ भीमकर्मा महारथ:

सञ्जय उवाच—अथ सूतजः अन्यद् धनुरादाय सज्यं कृत्वा, समरे भीमं विव्याध; भीमकर्मा महारथः।

Verse 27

तस्य भीमो भशं क्रुद्धस्त्रीन शरान्‌ नतपर्वण: । निचखानोरसि क्रुद्ध: सूतपुत्रस्य वेगत:

सञ्जय उवाच—अथ भीमः भृशं क्रुद्धः सूतपुत्रस्य वेगतः, नतपर्वणः त्रीन् शरान् क्रुद्धः तस्योरसि निचखान।

Verse 28

तब भीमसेनको बड़ा क्रोध हुआ। उन्होंने वेगपूर्वक सूतपुत्रकी छातीमें झुकी हुई गाँठवाले तीन बाण धँसा दिये ।।

ततो भीमसेनस्य महाक्रोधोऽभवत्। स वेगवता सूतपुत्रस्य कर्णस्य वक्षसि वक्राग्रगन्थियुक्तान् त्रीन् शरान् न्यधात्॥ तैः कर्णोऽपि तदा शरैरुरोमध्ये निहितैः शोभितोऽभवत्, भरतर्षभ, त्रिशिखरोन्नत-महीधर इव॥

Verse 29

सुस्राव चास्य रुधिरं विद्धस्य परमेषुभि: । धातुप्रस्यन्दिन: शैलादू यथा गैरिकधातव:

सुस्राव चास्य रुधिरं विद्धस्य परमेषुभिः। धातुप्रस्यन्दिनः शैलाद् यथा गैरिकधातवः॥

Verse 30

किंचिद्‌ विचलित: कर्ण: सुप्रहाराभिपीडित: । आकर्णपूर्णमाकृष्य भीम॑ विव्याध सायकै:,उस गहरे प्रहारसे पीड़ित हो कर्ण कुछ विचलित हो उठा। फिर धनुषको कानतक खींचकर उसने अनेक बाणोंद्वारा भीमसेनको बींध डाला

किञ्चिद्विचलितः कर्णः सुप्रहाराभिपीडितः। आकर्णपूर्णमाकृष्य भीमं विव्याध सायकैः॥

Verse 31

चिक्षेप च पुनर्बाणानू शतशो5थ सहस्रश: । स शरैररदितस्तेन कर्णेन दृढ्धन्विना । धनुर्ज्यामच्छिनत्‌ तूर्ण भीमस्तस्य क्षुरेण ह

चिक्षेप च पुनर्बाणान् शतशोऽथ सहस्रशः। स शरैरर्दितस्तेन कर्णेन दृढधन्विना। धनुर्ज्यामच्छिनत्तूर्णं भीमस्तस्य क्षुरेण ह॥

Verse 32

तत्पश्चात्‌ उनपर पुनः सैकड़ों और हजारों बाणोंका प्रहार किया। सुदृढ़ धनुर्धर कर्णके बाणोंसे पीड़ित हो भीमसेनने एक क्षुरके द्वारा तुरंत ही उसके धनुषकी प्रत्यंचा काट दी ।।

ततः पश्चात् स पुनः शतशोऽथ सहस्रशो बाणैः प्राहारयत्। सुदृढधन्विनः कर्णस्य शरैः पीडितो भीमसेनः क्षुरेण त्वरितं धनुर्ज्यामच्छिनत्॥ सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत्। वाहांश्चतुरस्तस्य व्यसूंश्चक्रे महारथिः॥

Verse 33

हताश्वात्‌ तु रथात्‌ कर्ण: समाप्लुत्य विशाम्पते । स्यन्दनं वृषसेनस्य तूर्णमापुप्लुवे भयात्‌,प्रजानाथ! उस समय कर्ण भयके मारे उस अश्वहीन रथसे कूदकर तुरंत ही वृषसेनके रथपर जा बैठा

सञ्जय उवाच—हतेष्वश्वे तु रथे कर्णः समाप्लुत्य विशाम्पते । भयात् तूर्णं वृषसेनस्य स्यन्दनमापुप्लुवे ॥

Verse 34

निर्जित्य तु रणे कर्ण भीमसेन: प्रतापवान्‌ । ननाद बलवान नादं पर्जन्यनिनदोपमम्‌,इस प्रकार बलवान एवं प्रतापी भीमसेनने रणभूमिमें कर्णको पराजित करके मेघ- गर्जनाके समान गम्भीर स्वरसे सिंहनाद किया

सञ्जय उवाच—निर्जित्य तु रणे कर्णं भीमसेनः प्रतापवान् । ननाद बलवान् नादं पर्जन्यनिनदोपमम् ॥

Verse 35

तस्य त॑ निनदं श्रुत्वा प्रह्ष्टो $ भूद्‌ युधिष्ठिर: । कर्ण पराजितं मत्वा भीमसेनेन संयुगे,भीमसेनका वह महान्‌ सिंहनाद सुनकर उनके द्वारा युद्धमें कर्णको पराजित हुआ जान राजा युधिष्ठिर बड़े प्रसन्न हुए

सञ्जय उवाच—तस्य तं निनदं श्रुत्वा प्रहृष्टोऽभूद् युधिष्ठिरः । कर्णं पराजितं मत्वा भीमसेनेन संयुगे ॥

Verse 36

समन्ताच्छड्खनिनदं पाण्डुसेनाकरोत्‌ तदा । शत्रुसेनाध्वनिं श्रुत्वा तावका हानदन्‌ भूशम,उस समय पाण्डव-सेना सब ओर शंखनाद करने लगी। शत्रुसेनाकी शंखध्वनि सुनकर आपके सैनिक भी जोर-जोरसे गर्जना करने लगे

सञ्जय उवाच—समन्ताच्छङ्खनिनदं पाण्डुसेना अकरोत् तदा । शत्रुसेनाध्वनिं श्रुत्वा तावकाः प्रानदन् भृशम् ॥

Verse 37

स शड्खबाणनिनदै्हर्षाद्‌ राजा स्ववाहिनीम्‌ । चक्रे युधिष्ठिर: संख्ये हर्षनादैश्व॒ संकुलाम्‌,राजा युधिष्ठिरने युद्धस्थलमें हर्षके कारण अपनी सेनाको शंख और बाणोंकी ध्वनि तथा हर्षनादसे व्याप्त कर दिया

सञ्जय उवाच—स शङ्खबाणनिनदैर्हर्षाद् राजा स्ववाहिनीम् । चक्रे युधिष्ठिरः संख्ये हर्षनादैश्च संकुलाम् ॥

Verse 38

गाज्डीवं व्याक्षिपत्‌ पार्थ: कृष्णो5प्यन्जमवादयत्‌ । तमन्तर्धाय निनदं भीमस्य नदतो ध्वनि: । अश्रूयत तदा राजन सर्वसैन्येषु दारुण:

सञ्जय उवाच—पार्थो गाण्डीवं व्याक्षिपत्, कृष्णोऽपि त्वरितं पाञ्चजन्यं प्रावादयत्। तयोर्निनादं तिरस्कृत्य भीमस्य सिंहनादवत् दारुणो निनदो राजन् तदा सर्वसैन्येषु श्रूयत।

Verse 39

ततो व्यायच्छतामस्त्रै: पृथक्‌ पृथगजिद्ाागै: । मृदुपूर्व तु राधेयो दृढपूर्व तु पाण्डव:

सञ्जय उवाच—ततोऽन्योन्यं पृथक् पृथग् अजिह्मगैः शरैः प्रहारं चक्रतुः। राधेयो मृदुपूर्वं शरान् मुमोच, पाण्डवो (भीमसेनः) तु दृढपूर्वं प्रत्यविध्यत्।

Verse 116

रुरोध मार्ग भीमस्य वातस्येव महीरुह: । अत्यन्त अमर्षशील कर्णने रणभूमिमें अपना बल दिखानेके लिये अपने विशाल धनुषको खींचते और युद्धकी अभिलाषा रखते हुए

सञ्जय उवाच—अमर्षशीलः कर्णो रणभूमौ स्वबलं प्रदर्शयितुम्, महद्धनुः आकृष्य युद्धाभिलाषी, भीमस्य मार्गं रुरोध; यथा महीरुहो वातस्य मार्गं रुणद्धि।

Verse 128

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें भीमसेनका कौरव-सेनामें प्रवेश तथा युधिष्ठिरका हर्षविषयक एक सौ अद्ठाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि भीमप्रवेशो युधिष्ठिरहर्षविषयश्चाष्टाविंशतितमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 129

(दृष्टवा कर्ण च पार्थेन बाधितं बहुभि: शरै: । दुर्योधनो महाराज दु:शलं प्रत्यभाषत ।।

(दृष्ट्वा कर्णं पार्थेन बहुभिः शरैर्बाधितम्। दुर्योधनो महाराज दुःशलं प्रत्यभाषत—‘कर्णं कृच्छ्रगतं पश्य; शीघ्रं यानं प्रयच्छ’ इति। एवमुक्तो राज्ञा दुःशलः समुपाद्रवत्। दुःशलस्य रथं कर्णो महारथोऽश्वारुरोह। तौ भीमः सहसा गत्वा दशभिः शरैर्विव्याध। पुनश्च कर्णं विव्याध, दुःशलस्य शिरश्चाहरत्।) इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि भीमप्रवेशे कर्णपराजये एकोनत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 216

सायकानां चतुःषष्ट्या क्षिप्रकारी महायशा: । तब शीघ्रता करनेवाले महायशस्वी भीमसेनने भी हँसकर चौंसठ बाणोंद्वारा रणभूमिमें कर्णपर आक्रमण किया

सायकानां चतुःषष्ट्या क्षिप्रकारी महायशाः । स्मयमानो रणाङ्गणे कर्णं भीमसेनोऽभ्यविध्यत् ॥

Verse 1236

चुकोप बलदद्दीरश्षिक्षेपास्प शिलाशितान्‌ । वीर भीमसेन भी अपने सामने कर्णको खड़ा देख अत्यन्त कुपित हो उठे और तुरंत ही उसके ऊपर सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए बाण बलपूर्वक छोड़ने लगे

चुकोप बलवद्दीरो भीमसेनः प्रतापवान् । कर्णं पुरस्तात् संप्रेक्ष्य शिलाशितान् शरान् क्षिपत् ॥

Verse 2036

विव्याध चास्य त्वरित: सूतं पज्चभिराशुगै: । तदनन्तर कर्णने बीस बाणोंसे भीमसेनको गहरी चोट पहुँचायी। फिर तुरंत ही उनके सारथिको पाँच बाणोंसे बींध डाला

विव्याध चास्य त्वरितः सूतं पञ्चभिराशुगैः । ततः कर्णोऽपि भीमं विंशत्या शरैर्व्यतुदत् ॥

Frequently Asked Questions

The dilemma concerns whether battlefield duty permits killing an opponent who is disarmed, supplicating, or turned away; Somadatta frames such killing as a violation of kṣātra-dharma, while the unfolding retaliation implies competing interpretations shaped by prior harms and war conditions.

The chapter illustrates that dharma in conflict contexts is contested, publicly argued, and enforced through reputation, oath, and consequence; it also emphasizes disciplined response—countering fear, illusion, and chaos through trained discernment and proportional countermeasures.

No explicit phalaśruti is presented; the meta-commentary is implicit in Saṃjaya’s report structure and the acclaim/condemnation dynamics, situating the episode as a case-study in how war amplifies ethical ambiguity and karmic aftermath.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App