Mahabharata Adhyaya 89
Bhishma ParvaAdhyaya 8959 Versesकौरव-पक्ष के लिए अनुकूल; भीष्म का दबदबा बना रहता है, पाण्डव-पक्ष दबाव में रहते हुए भी टिकता है।

Adhyaya 89

Chapter 89: Bhīma dispatched to protect Ghaṭotkaca amid escalating engagements

Upa-parva: Bhīṣma-vadha Parva (contextual war-episode unit within Bhīṣma Parva)

Sañjaya reports a concentrated battlefield development: a rākṣasa combatant presses toward Duryodhana, prompting Kaurava forces to converge with heavy bows and a surrounding arrow-barrage. The rākṣasa, though struck, surges upward and emits a formidable roar that carries across directions, becoming an acoustic signal of intensified combat. Hearing this, Yudhiṣṭhira infers a serious engagement involving Dhārtarāṣṭra mahārathas; he also notes Bhīṣma’s anger toward the Pāñcālas and Arjuna’s defensive fighting on their behalf, identifying simultaneous operational pressures. He instructs Bhīma (Vṛkodara) to move quickly and protect Haiḍimba (Ghaṭotkaca), now at high risk. Bhīma advances with a lion-like shout; several Kaurava fighters pursue, while allied forces—Abhimanyu, the Draupadeyas, and others—form a protective ring around Ghaṭotkaca with elephants and chariots. The scene expands into dispersed, close-quarters engagements: mixed arms collide, dust obscures recognition, and the narration emphasizes the chaotic mechanics of battle—noise, disorientation, and the grim material consequences—while concluding that the Dhārtarāṣṭra host is largely checked and turned back in that phase.

Chapter Arc: घमासान संग्राम के बीच भीष्म शिखण्डी को आते देख क्षणभर में उसका धनुष काट देते हैं—मानो यह संकेत हो कि आज का युद्ध केवल शस्त्रों का नहीं, मर्यादा और संकल्प का भी है। → युद्ध का कोलाहल बढ़ते ही शान्तनुनन्दन भीष्म सीधे युधिष्ठिर की ओर बढ़ते हैं। पाण्डव-पक्ष के रथ, हाथी, घोड़े काँप उठते हैं; सबको लगता है मानो युधिष्ठिर मृत्यु के मुख में जा रहे हों। व्यूह टूटते हैं, पर क्षत्रिय एक-दूसरे को ललकार कर व्यक्तिगत द्वन्द्वों में उतर आते हैं। → क्रोध से भरे युधिष्ठिर भीष्म पर विषधर सर्प-सा नाराच छोड़ते हैं, पर महारथी भीष्म क्षुरप्र से उसे काट देते हैं और दबाव बनाए रखते हैं। साथ ही, भीष्म शिखण्डी को ‘स्त्रीत्व’ का स्मरण कर अनादरपूर्वक उपेक्षित करते हुए आगे बढ़ते हैं—यह उपेक्षा स्वयं एक तीखा प्रहार बन जाती है। → सृंजय-गण भीष्म के पराक्रम से हर्षित होकर शंख-नाद और सिंहनाद करते हैं। दिन भर की टक्कर के बाद दोनों सेनाएँ थककर रात्रि में विश्राम को जाती हैं; हाथी-घोड़ों से भरी वह रात युद्ध-भूमि को एक विचित्र, देखने योग्य शान्ति देती है। → रात्रि की शान्ति के भीतर अगले दिन का अनिवार्य प्रचण्ड उभार छिपा है—भीष्म का दबदबा बना रहता है, और पाण्डवों के लिए मार्ग और कठिन होने का संकेत मिलता है।

Shlokas

Verse 1

[दाक्षिणात्य अधिक पाठके तीन श्लोक मिलाकर कुल ४३ श्लोक हैं।] - भीष्मपितामहने शिखण्डीको अपने ऊपर प्रहार करनेके लिये आया देखकर ही उसके धनुषको काट दिया था

सञ्जय उवाच—राजन्, विरथं यशस्विनं चित्रसेनं समासाद्य तव पुत्रो विकर्णः स्वं रथमारोपयामास।

Verse 2

तस्मिंस्तथा वर्तमाने तुमुले संकुले भूशम्‌ । भीष्म: शान्तनवस्तूर्ण युधिष्ठिरमुपाद्रवत्‌,जब इस प्रकार भयंकर और घमासान युद्ध होने लगा, उसी समय शान्तनुनन्दन भीष्मने तुरंत ही राजा युधिष्ठिरपर धावा किया

तस्मिंस्तथा वर्तमाने तुमुले संकुले भूशम्। भीष्मः शान्तनवस्तूर्णं युधिष्ठिरमुपाद्रवत्॥

Verse 3

ततः सरथनागाश्वा: समकम्पन्त सूंजया: । मृत्योरास्यमनुप्राप्तं मेनिरे च युधिष्ठिरम्‌,यह देख सूंजयवीर रथ, हाथी और घोड़ोंसहित काँप उठे। उन्होंने युधिष्ठिरको मौतके मुखमें पड़ा हुआ ही समझा

ततः सरथनागाश्वाः समकम्पन्त सृञ्जयाः। मृत्योरास्यमनुप्राप्तं मेनिरे च युधिष्ठिरम्॥

Verse 4

युधिष्ठटिरो5पि कौरव्यो यमाभ्यां सहित: प्रभु: । महेष्वासं नरव्याप्र॑ भीष्मं शान्तनवं ययौ

सञ्जय उवाच—युधिष्ठिरोऽपि कौरव्यो यमाभ्यां सहितः प्रभुः। महेष्वासं नरव्याघ्रं भीष्मं शान्तनवं ययौ॥

Verse 5

तत: शरसहस्राणि प्रमुड्चन्‌ पाण्डवो युधि । भीष्म॑ं संछादयामास यथा मेघो दिवाकरम्‌

ततः शरसहस्राणि प्रमुञ्चन् पाण्डवो युधि। भीष्मं संछादयामास यथा मेघो दिवाकरम्॥

Verse 6

तेन सम्यक्‌ प्रणीतानि शरजालानि मारिष । प्रतिजग्राह गाड़ेयः शतशो5थ सहस्रश:

तेन सम्यक् प्रणीतानि शरजालानि मारिष। प्रतिजग्राह गाङ्गेयः शतशोऽथ सहस्रशः॥

Verse 7

तथैव शरजालानि भीष्मेणास्तानि मारिष | आकाशे समदृश्यन्त खगमानां व्रजा इव,आर्य! इसी प्रकार भीष्मके चलाये हुए बाणसमूह भी आकाशमें पक्षियोंके झुंडके समान दिखायी देने लगे

तथैव शरजालानि भीष्मेणास्तानि मारिष। आकाशे समदृश्यन्त खगमानां व्रजा इव॥

Verse 8

निमेषार्थेन कौन्तेयं भीष्म: शान्तनवो युधि । अदृश्यं समरे चक्रे शरजालेन भागश:

निमेषार्थेन कौन्तेयं भीष्मः शान्तनवो युधि। अदृश्यं समरे चक्रे शरजालेन भागशः॥

Verse 9

ततो युधिषछिरो राजा कौरव्यस्य महात्मन: । नाराचं प्रेषयामास क्रुद्ध आशीविषोपमम्‌

ततो युधिष्ठिरो राजा कौरव्यस्य महात्मनः । नाराचं प्रेषयामास क्रुद्ध आशीविषोपमम् ॥

Verse 10

तब क्रोधमें भरे हुए राजा युधिष्ठिरने कुरुवंशी महात्मा भीष्मपर विषधर सर्पके समान नाराचका प्रहार किया ।।

ततः क्रुद्धो युधिष्ठिरो राजा कुरुवीरं पितामहम् । नाराचं प्रेषयामास विषधर इव दारुणम् ॥ असंपप्राप्तं ततस्तं तु क्षुरप्रेण महारथः । चिच्छेद समरे राजन् भीष्मस्तस्य धनुश्च्युतम् ॥

Verse 11

त॑ तु छित्त्वा रणे भीष्मो नाराचं कालसम्मितम्‌ | निजघ्ने कौरवेन्द्रस्य हयान्‌ काड्चनभूषणान्‌

तं तु छित्त्वा रणे भीष्मो नाराचं कालसम्मितम् । निजघ्ने कौरवेन्द्रस्य हयान्काञ्चनभूषणान् ॥

Verse 12

(हताश्वे तु रथे तिष्ठन्‌ शक्ति चिक्षेप धर्मराट्‌ । तामापतन्ती सहसा कालपाशोपमां शिताम्‌ ।।

हताश्वे तु रथे तिष्ठन् शक्तिं चिक्षेप धर्मराट् । तामापतन्तीं सहसा कालपाशोपमां शिताम् ॥ चिच्छेद समरे भीष्मः शरैः संनतपर्वभिः ॥ हताश्वं तु रथं त्यक्त्वा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । आरुरोह रथं तूर्णं नकुलस्य महात्मनः ॥

Verse 13

यमावपि हि संक्रुद्ध: समासाद्य रणे तदा | शरै: संछादयामास भीष्म: परपुरंजय:,उस समय रणक्षेत्रमें नकुल और सहदेवको पाकर शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले भीष्मने अत्यन्त कुपित हो उन्हें बाणोंसे आच्छादित कर दिया

यमावपि हि संक्रुद्धः समासाद्य रणे तदा । शरैः संछादयामास भीष्मः परपुरंजयः ॥

Verse 14

तौ तु दृष्टवा महाराज भीष्मबाणप्रपीडितौ । जगाम परमां चिन्तां भीष्मस्य वधकाडुक्षया

तौ तु दृष्ट्वा महाराज भीष्मबाणप्रपीडितौ । जगाम परमां चिन्तां भीष्मस्य वधकाङ्क्षया ॥

Verse 15

ततो युधिष्छिरो वश्यान्‌ राज्ञस्तानू समचोदयत्‌ । भीष्मं शान्तनवं सर्वे निहतेति सुहृदूगणान्‌

ततो युधिष्ठिरो वश्यान् राज्ञस्तान् समचोदयत् । भीष्मं शान्तनवं सर्वे निहतेति सुहृद्गणान् ॥

Verse 16

ततस्ते पार्थिवा: सर्वे श्र॒ुत्वा पार्थस्य भाषितम्‌ । महता रथवंशेन परिवद्रु: पितामहम्‌,तब कुन्तीपुत्र युधिष्ठिका यह कथन सुनकर समस्त राजाओंने विशाल रथसमूहके द्वारा पितामह भीष्मको चारों ओरसे घेर लिया

ततस्ते पार्थिवाः सर्वे श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम् । महता रथवंशेन परिवव्रुः पितामहम् ॥

Verse 17

स समन्तात्‌ परिवृत: पिता देवव्रतस्तव । चिक्रीड धनुषा राजन्‌ पातयानो महारथान्‌,राजन्‌! सब ओरसे घिरे हुए आपके ताऊ देवव्रत सब महारथियोंको धराशायी करते हुए अपने धनुषके द्वारा क्रीड़ा करने लगे

स समन्तात् परिवृतः पिता देवव्रतस्तव । चिक्रीड धनुषा राजन् पातयानो महारथान् ॥

Verse 18

त॑ चरन्तं रणे पार्था ददृशु: कौरवं युधि । मृगमध्यं प्रविश्येव यथा सिंहशिशुं वने

तं चरन्तं रणे पार्था ददृशुः कौरवं युधि । मृगमध्ये प्रविश्येव यथा सिंहशिशुं वने ॥

Verse 19

तर्जयानं रणे वीरांस्त्रासयानं च सायकै: । दृष्टवा त्रेसुर्महाराज सिंहं मृगगणा इव

तर्जयन् रणे वीरान् त्रासयन् च सायकैः । दृष्ट्वा तं त्रेसुर् महाराज सिंहं मृगगणा इव ॥

Verse 20

रणे भारतसिंहस्य ददृशु: क्षत्रिया गतिम्‌ । अग्नेर्वायुसहायस्य यथा कक्ष॑ दिधक्षत:

रणे भारतसिंहस्य ददृशुः क्षत्रिया गतिम् । अग्नेर्वायुसहायस्य यथा कक्षं दिधक्षतः ॥

Verse 21

शिरांसि रथिनां भीष्म: पातयामास संयुगे । तालेभ्य: परिपक्वानि फलानि कुशलो नर:

शिरांसि रथिनां भीष्मः पातयामास संयुगे । तालेभ्यः परिपक्वानि फलानि कुशलो नरः ॥

Verse 22

पतद्धिश्न महाराज शिरोभिर्धरणीतले । बभूव तुमुल: शब्द: पततामश्मनामिव,महाराज! भूतलपर पटापट गिरते हुए मस्तकोंका आकाशसे पृथ्वीपर पड़नेवाले पत्थरोंके समान भयंकर शब्द हो रहा था

पतद्धिश्न महाराज शिरोभिर्धरणीतले । बभूव तुमुलः शब्दः पततामश्मनामिव ॥

Verse 23

तस्मिन्‌ सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयानके । सर्वेषामेव सैन्यानामासीद्‌ व्यतिकरो महान्‌,उस भयानक तुमुल युद्धके होते समय सभी सेनाओंका आपसमें भारी संघर्ष हो गया

तस्मिन् सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयानके । सर्वेषामेव सैन्यानामासीद् व्यतिकरो महान् ॥

Verse 24

भिन्नेषु तेषु व्यूहेषु क्षत्रिया इतरेतरम्‌ । एकमेकं समाहूय युद्धायैवावतस्थिरे,उन सबका व्यूह भंग हो जानेपर भी सम्पूर्ण क्षत्रिय परस्पर एक-एकको ललकारते हुए युद्धके लिये डटे ही रहे

भिन्नेषु तेषु व्यूहेषु क्षत्रिया इतरेतरम् । एकमेकं समाहूय युद्धायैवावतस्थिरे ॥

Verse 25

शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम्‌ | अभिदुद्राव वेगेन तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्‌,शिखण्डी भरतवंशके पितामह भीष्मके पास पहुँचकर उनकी ओर बड़े वेगसे दौड़ा और बोला--'खड़ा रह, खड़ा रह”

शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम् । अभिदुद्राव वेगेन तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

Verse 26

अनादृत्य ततो भीष्मस्तं शिखण्डिनमाहवे । प्रययौ सूंजयान क्रुद्धः स्त्रीत्वं चिन्त्य शिखण्डिन:

अनादृत्य ततो भीष्मस्तं शिखण्डिनमाहवे । प्रययौ सृंजयान् क्रुद्धः स्त्रीत्वं चिन्त्य शिखण्डिनः ॥

Verse 27

सृंजयास्तु ततो दृष्ट्‌वा हृष्टं भीष्मं महारणे । सिंहनादांश्व विविधांश्वक्रु: शड्खविमिश्रितान्‌

सृंजयास्तु ततो दृष्ट्वा हृष्टं भीष्मं महारणे । सिंहनादांश्च विविधांश्चक्रुः शङ्खविमिश्रितान् ॥

Verse 28

ततः प्रववृते युद्ध व्यतिषक्तरथद्विपम्‌ | पश्चिमां दिशमासाद्य स्थिते सवितरि प्रभो,प्रभो! जब सूर्य पश्चिम दिशामें ढलने लगे, उस समय युद्धका रूप और भी भयंकर हो गया। रथ-से-रथ और हाथी-से-हाथी भिड़ गये

ततः प्रववृते युद्धं व्यतिषक्तरथद्विपम् । पश्चिमां दिशमासाद्य स्थिते सवितरि प्रभो ॥

Verse 29

धृष्टद्युम्नो5थ पाज्चाल्य: सात्यकिश्न महारथ: । पीडयन्तौ भृशं सैन्यं शक्तितोमरवृष्टिभि:

धृष्टद्युम्नोऽथ पाञ्चाल्यः सात्यकिश्च महारथः । पीडयन्तौ भृशं सैन्यं शक्तितोमरवृष्टिभिः ॥

Verse 30

शस्त्रैश्न बहुभी राजन्‌ जध्नतुस्तावकान्‌ रणे । ते हन्यमाना: समरे तावका भरतर्षभ

शस्त्रैश्च बहुभी राजन् जघ्नतुस्तावकान् रणे । ते हन्यमानाः समरे तावका भरतर्षभ ॥

Verse 31

आर्या युद्धे मतिं कृत्वा न त्यजन्ति सम संयुगम्‌ यथोत्साहं तु समरे निजघ्नुस्तावका रणे

आर्याः युद्धे मतिं कृत्वा न त्यजन्ति समं युगम् । यथोत्साहं तु समरे निजघ्नुस्तावका रणे ॥

Verse 32

तत्राक्रन्दो महानासीत्‌ तावकानां महात्मनाम्‌ | वध्यतां समरे राजन्‌ पार्षतेन महात्मना

तत्राक्रन्दो महानासीत् तावकानां महात्मनाम् । वध्यतां समरे राजन् पार्षतेन महात्मना ॥

Verse 33

त॑ श्रुत्वा निनदं घोरं तावकानां महारथौ | विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पार्षतं प्रत्युपस्थितौ

तं श्रुत्वा निनदं घोरं तावकानां महारथौ । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पार्षतं प्रत्युपस्थितौ ॥

Verse 34

तौ तस्य तुरगान्‌ हत्वा त्वरमाणौ महारथौ । छादयामासतुरुभौ शरवर्षेण पार्षतम्‌

तौ तस्य तुरगान् हत्वा त्वरमाणौ महारथौ । छादयामासतुरुभौ शरवर्षेण पार्षतम् ॥

Verse 35

उन दोनों महारथियोंने बड़ी उतावलीके साथ धृष्टद्युम्नके घोड़ोंको मारकर उन्हें भी अपने बाणोंकी वर्षासे ढक दिया ।।

तौ महारथिनौ तस्य धृष्टद्युम्नस्य वाजिनः । हत्वा त्वरितमासाद्य शरवर्षैरवाकिरन् ॥ अवलप्लुत्याथ पाञ्चाल्यो रथात् तूर्णं महाबलः । आरुरोह रथं तूर्णं सात्यकेस्तु महात्मनः ॥

Verse 36

ततो युधिष्ठिरो राजा महत्या सेनया वृतः । आवन्त्यौ समरे क्रुद्धावभ्ययात्‌ स परंतपौ,तदनन्तर विशाल सेनासे घिरे हुए राजा युधिष्ठिरने शत्रुओंको तपानेवाले और क्रोधमें भरे हुए विन्द-अनुविन्दपर आक्रमण किया

ततो युधिष्ठिरो राजा महत्या सेनया वृतः । आवन्त्यौ समरे क्रुद्धावभ्ययात् स परंतपौ ॥

Verse 37

तथैव तव पुत्रो5पि सर्वोद्योगेन मारिष । विन्दानुविन्दौ समरे परिवार्यावतस्थिवान्‌

तथैव तव पुत्रोऽपि सर्वोद्योगेन मारिष । विन्दानुविन्दौ समरे परिवार्यावतस्थिवान् ॥

Verse 38

अर्जुनश्वापि संक्रुद्धः क्षत्रियान्‌ क्षत्रियर्षभ: । अयोधयत संग्रामे वज़्रपाणिरिवासुरान्‌

अर्जुनश्चापि संक्रुद्धः क्षत्रियान् क्षत्रियर्षभः । अयोधयत संग्रामे वज्रपाणिरिवासुरान् ॥

Verse 39

द्रोणस्तु समरे क्रुद्धः पुत्रस्य प्रियकृत्‌ तव । व्यधमत्‌ सर्वपज्चालांस्तूलराशिमिवानल:

द्रोणस्तु समरे क्रुद्धः पुत्रस्य प्रियकृत् तव । व्यधमत् सर्वपाञ्चालांस्तूलराशिमिवानलः ॥

Verse 40

दुर्योधनपुरोगास्तु पुत्रास्तव विशाम्पते । परिवार्य रणे भीष्म युयुधु: पाण्डवै: सह,प्रजानाथ! आपके दुर्योधन आदि पुत्र रणक्षेत्रमें भीष्मको घेरकर पाण्डवोंके साथ युद्ध करने लगे

दुर्योधनपुरोगास्तु पुत्रास्तव विशाम्पते । परिवार्य रणे भीष्मं युयुधुः पाण्डवैः सह ॥

Verse 41

ततो दुर्योधनो राजा लोहितायति भास्करे । अब्रवीत्‌ तावकान्‌ सर्वास्त्वरध्वमिति भारत,भारत! तदनन्तर जब सूर्यदेवपर संध्याकी लाली छाने लगी, तब राजा दुर्योधनने आपके सभी योद्धाओंसे कहा--जल्दी करो

ततो दुर्योधनो राजा लोहितायति भास्करे । अब्रवीत् तावकान् सर्वान् त्वरध्वमिति भारत ॥

Verse 42

युध्यतां तु तथा तेषां कुर्वतां कर्म दुष्करम्‌ । अस्तं गिरिमथारूढे अप्रकाशति भास्करे

युध्यतां तु तथा तेषां कुर्वतां कर्म दुष्करम् । अस्तं गिरिमथारूढेऽप्रकाशति भास्करे ॥

Verse 43

प्रावर्तत नदी घोरा शोणितौघतरड्रिणी । गोमायुगणसंकीर्णा क्षणेन क्षणदामुखे

प्रावर्तत नदी घोरा शोणितौघतरङ्गिणी । गोमायुगणसंकीर्णा क्षणेन क्षणदामुखे ॥

Verse 44

शिवाभिरशिवाभ्ि श्व रुवद्धिरभैरवं रवम्‌ । घोरमायोधन जज्ञे भूतसंघै: समाकुलम्‌,भैरव रव फैलानेवाली अमंगलमयी सियारिनों तथा भूतगणोंसे व्याप्त होकर वह युद्धका मैदान अत्यन्त भयानक हो गया

सञ्जय उवाच—शिवाभिरशिवाभिश्च रुदद्धिरभैरवं रवम् । घोरमायोधनं जज्ञे भूतसंघैः समाकुलम् ॥

Verse 45

राक्षसाश्ष पिशाचाश्न तथान्ये पिशिताशिन: । समन्ततो व्यदृश्यन्त शतशो5थ सहस्रश:,चारों ओर राक्षस, पिशाच तथा अन्य मांसाहारी जन्तु सैकड़ों और हजारोंकी संख्यामें दिखायी देने लगे

राक्षसाश्च पिशाचाश्च तथान्ये पिशिताशिनः । समन्ततो व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः ॥

Verse 46

अर्जुनो5थ सुभशर्मादीन्‌ राज्ञस्तान्‌ सपदानुगान्‌ | विजित्य पृतनामध्ये ययौ स्वशिबिरं प्रति

अर्जुनोऽथ सुभशर्मादीन् राज्ञस्तान् सपदानुगान् । विजित्य पृतनामध्ये ययौ स्वशिबिरं प्रति ॥

Verse 47

तदनन्तर अर्जुन राजा दुर्योधनके पीछे चलनेवाले सुशर्मा आदिको सेनामें पराजित करके अपने शिविरको चले गये ।।

तदनन्तरमर्जुनो राजा दुर्योधनानुगान् सुशर्मादीन् रणे जित्वा स्वशिबिरं ययौ । युधिष्ठिरोऽपि कौरव्यो भ्रातृभ्यां सहितस्तथा । ययौ स्वशिबिरं राजा निशायां सेनया वृतः ॥

Verse 48

भीमसेनो<पि राजेन्द्र दुर्योधनमुखान्‌ रथान्‌ । अवजित्य तत: संख्ये ययौ स्वशिबिरं प्रति,राजेन्द्र! तब भीमसेन भी दुर्योधन आदि रथियोंको युद्धमें जीतकर अपने शिविरको लौट गये

भीमसेनोऽपि राजेन्द्र दुर्योधनमुखान् रथान् । अवजित्य ततः संख्ये ययौ स्वशिबिरं प्रति ॥

Verse 49

दुर्योधनो5पि नृपति: परिवार्य महारणे । भीष्म॑ शान्तनवं तूर्ण प्रयात: शिबिरं प्रति,राजा दुर्योधन भी महायुद्धमें शान्तनुनन्दन भीष्मको घेरकर तुरंत ही अपने शिविरको लौट गया

सञ्जय उवाच—दुर्योधनः अपि नृपतिः महारणे शान्तनवं भीष्मं परिवार्य तूर्णं स्वशिबिरं प्रति प्रयातः।

Verse 50

दोणो द्रौणि: कृप: शल्य: कृतवर्मा च सात्वत: । परिवार्य चमूं सर्वा प्रययु: शिबिरं प्रति,द्रोणाचार्य, अश्वत्थामा, कृपाचार्य, शल्य तथा यदुवंशी कृतवर्मा--ये सारी सेनाको घेरकर अपने शिविरकी ओर चल दिये

सञ्जय उवाच—द्रोणः द्रौणिः कृपः शल्यः कृतवर्मा च सात्वतः। सर्वां चमूं परिवार्य शिबिरं प्रति प्रययुः॥

Verse 51

तथैव सात्यकी राजन धृष्टय्रुम्नश्न पार्षत: । परिवार्य रणे योधान्‌ ययतु: शिबिरं प्रति,राजन! इसी प्रकार सात्यकि और ट्रुपदकुमार धृष्टद्युम्न भी युद्धमें अपने योद्धाओंको घेरकर शिविरकी ओर प्रस्थित हुए

सञ्जय उवाच—तथैव सात्यकिः राजन् धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः। रणे योधान् परिवार्य ययतुः शिबिरं प्रति॥

Verse 52

एवमेते महाराज तावका: पाण्डवै: सह । पर्यवर्तन्त सहिता निशाकाले परंतप,शत्रुओंको संताप देनेवाले महाराज! इस प्रकार रातके समय आपके योद्धा पाण्डवोंके साथ अपने-अपने शिविरमें लौट आये

सञ्जय उवाच—एवमेते महाराज तावकाः पाण्डवैः सह। निशाकाले सहिताः पर्यवर्तन्त परंतप॥

Verse 53

ततः स्वशिबिरं गत्वा पाण्डवा: कुरवस्तथा । न्यवसन्त महाराज पूजयन्त: परस्परम्‌,महाराज! तत्पश्चात्‌ पाण्डव तथा कौरव अपने शिविरमें जाकर आपसमें एक-दूसरेकी प्रशंसा करते हुए विश्राम करने लगे

सञ्जय उवाच—ततः स्वशिबिरं गत्वा पाण्डवाः कुरवस्तथा। न्यवसन्त महाराज पूजयन्तः परस्परम्॥

Verse 54

रक्षां कृत्वा ततः शूरान्यस्य गुल्मान्‌ यथाविधि । अपनीय च शल्यानि स्नात्वा च विविधैर्जलै:

सञ्जय उवाच—ततः शूराः सर्वतः सैन्यगुल्मान् यथाविधि विन्यस्य स्वस्वशिबिररक्षां कृत्वा, शरीरनिहितान् शल्यान् समुद्धृत्य, विविधैर्जलैः स्नात्वा; स्वस्तिवाचनपूर्वकं मङ्गलानि श्रुत्वा, वन्दिभिः स्तूयमानाः, गीतवादित्रशब्दैः सह क्रीडाविनोदं चक्रुः।

Verse 55

कृतस्वस्त्ययना: सर्वे संस्तूयन्तश्न वन्दिभि: । गीतवादित्रशब्देन व्यक्रीडन्त यशस्विन:

कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे संस्तूयन्तश्च वन्दिभिः । गीतवादित्रशब्देन व्यक्रीडन्त यशस्विनः ॥

Verse 56

मुहूर्तादिव तत्‌ सर्वमभवत्‌ स्वर्गसंनिभम्‌ । न हि युद्धकथां कांचित्‌ तत्राकुर्वन्‌ महारथा:,दो घड़ीतक वहाँका सब कुछ स्वर्गसदृश जान पड़ा। उस समय वहाँ महारथियोंने युद्धकी कोई बातचीत नहीं की

मुहूर्तादिव तत्सर्वमभवत्स्वर्गसंनिभम् । न हि युद्धकथां काञ्चित्तत्राकुर्वन् महारथाः ॥

Verse 57

ते प्रसुप्ते बले तत्र परिश्रान्तजने नृप । हस्त्यश्वबहुले रात्रौ प्रेक्षणीये बभूवतु:

ते प्रसुप्ते बले तत्र परिश्रान्तजने नृप । हस्त्यश्वबहुले रात्रौ प्रेक्षणीये बभूवतुः ॥

Verse 85

इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वरमें सातवें दिनके युद्धरे सम्बन्ध रखनेवाला पचासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि सप्तमदिनयुद्धवृत्तान्तसम्बद्धोऽध्यायः पञ्चाशीतितमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 86

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि सप्तमदिवसयुद्धावहारे षडशीतितमो<ध्याय:

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि सप्तमदिवसयुद्धावहारे षडशीतितमोऽध्यायः।

Frequently Asked Questions

A triage dilemma under simultaneous threats: Yudhiṣṭhira must allocate Bhīma to protect a vulnerable key ally (Ghaṭotkaca) while other fronts remain active, balancing protection, urgency, and limited attention.

Effective leadership is shown as inference-based decision-making: interpreting signals (sound, troop movement), identifying the highest-risk node, and acting quickly to prevent local danger from becoming systemic loss.

No explicit phalaśruti appears in this chapter; its meta-level function is descriptive and diagnostic—illustrating fog-of-war conditions and how dharma is operationalized through protective action and disciplined response.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App