
भीष्मस्य भीमसेन-निरोधः (Bhīṣma checks Bhīmasena; matched engagements intensify)
Upa-parva: Bhīṣma-vadha-prastāva (Engagements under Bhīṣma’s command)
Saṃjaya reports to Dhṛtarāṣṭra the coordinated onset of engagements as key Pandava and allied fighters advance toward designated Kaurava opponents. Śikhaṇḍī with Matsya-Virāṭa closes upon Bhīṣma; Dhanaṃjaya (Arjuna) presses multiple senior bowmen; Bhīmasena moves against Duryodhana and Duḥśāsana; Sahadeva advances on Śakuni and Ulūka; Nakula engages the Trigartas; allied commanders (Sātyaki, Cekitāna, Saubhadra) confront Śālvas and Kekayas; Dhṛṣṭaketu and Ghaṭotkaca oppose the Kaurava chariot divisions; and Dhṛṣṭadyumna meets Droṇa. The chapter then shifts from pairing to atmosphere: midday dust and volleys obscure sky and directions; the field gleams with armor and weapons; chariots appear like celestial bodies. A tactical inflection follows: Bhīṣma, observing the army, blocks Bhīmasena, showers him with sharpened arrows, cuts down Bhīma’s thrown spear, and then severs Bhīma’s bow. Sātyaki rapidly counters by attacking Bhīṣma, but Bhīṣma strikes down Sātyaki’s charioteer, causing the horses to bolt and generating alarm and regrouping cries among the Pandava side. Bhīṣma then renews pressure on the Pandava host, prompting Panchalas and Somakas to concentrate their effort against him; both armies surge forward, and the engagement expands into a general clash.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, संजय से युद्ध-समाचार सुनकर पुत्रों की पराजय का बोध पाते ही भीतर-भीतर जल उठता है—उसे लगता है कि विदुर की पुरानी चेतावनियाँ अब हृदय को दग्ध करने आई हैं। → धृतराष्ट्र की चिन्ता क्रमशः निश्चित भय में बदलती है: वह किसी ऐसे वीर को नहीं देखता जो रणभूमि में उसके पुत्रों की रक्षा कर सके। वह पराजय के कारण पूछता है; संजय उत्तर देने को उठता है और पाण्डवों की ‘अवध्यता’ का हेतु धर्म में स्थापित करता है—जबकि कौरव-पक्ष अधर्म और पाप-प्रवृत्ति से क्षीण हो रहा है। → संजय का निर्णायक कथन कि पाण्डव धर्म-बल से युद्ध में अवध्य और विजयी हैं, और धृतराष्ट्र का यह भय-घोष कि ‘भीम निश्चय ही मेरे पुत्रों का संहार करेगा’—यहीं अध्याय का शिखर बनता है। → संजय धृतराष्ट्र को कारण-व्याख्या देकर स्थिर करता है: विजय-पराजय का मूल दैव-योग नहीं, धर्म-अधर्म का संचय है। धृतराष्ट्र फिर भी महासागर-तुल्य शोक के पार न जा पाने की असहायता स्वीकार करता है। → भीम के हाथों कौरव-पुत्रों के विनाश की आशंका एक अनिवार्य भविष्य की तरह लटकती रहती है—अगले समाचार उसी भय को ठोस रूप देने वाले हैं।
Verse 1
/ [दाक्षिणात्य अधिक पाठका इं श्लोक मिलाकर कुल ८७६ “लोक हैं।] नीफजशार (0) आज असन- पञज्चषष्टितमो< ध्याय: धृतराष्ट्र-संजय-संवादके प्रसंगमें दुर्योधनके द्वारा पाण्डवोंकी विजयका कारण पूछनेपर भीष्मका ब्रह्माजीके द्वारा की हुई भगवत्-स्तुतिका कथन धृतराष्ट उवाच भयं मे सुमहज्जातं विस्मयश्वैव संजय । श्रुत्वा पाण्डुकुमाराणां कर्म देवै: सुदुष्करम्
धृतराष्ट्र उवाच—भयं मे सुमहज्जातं विस्मयश्चैव संजय। श्रुत्वा पाण्डुकुमाराणां कर्म देवैरपि दुष्करम्॥
Verse 2
पुत्राणां च पराभावं श्रुत्वा संजय सर्वश: । चिन्ता मे महती सूत भविष्यति कथं त्विति,सूत संजय! अपने पुत्रोंकी सब प्रकारसे पराजयका हाल सुनकर मेरी चिन्ता बढ़ती ही जा रही है। सोचता हूँ कैसे उनकी विजय होगी
पुत्राणां च पराभावं श्रुत्वा संजय सर्वशः। चिन्ता मे महती सूत भविष्यति कथं त्विति॥
Verse 3
ध्रुवं विदुरवाक्यानि धक्ष्यन्ति हृदयं मम । यथा हि दृश्यते सर्व दैवयोगेन संजय
ध्रुवं विदुरवाक्यानि दह्यन्ति हृदयं मम। यथा हि दृश्यते सर्वं दैवयोगेन संजय॥
Verse 4
यत्र भीष्ममुखान् सर्वान् शस्त्रज्ञान् योधसत्तमान् । पाण्डवानामनीकेषु योधयन्ति प्रहारिण:
धृतराष्ट्र उवाच—यत्र भीष्ममुखान् सर्वान् शस्त्रज्ञान् योधसत्तमान् । पाण्डवानामनीकेषु योधयन्ति प्रहारिणः ॥
Verse 5
पाण्डवोंकी सेनाओंमें ऐसे-ऐसे प्रहारकुशल योद्धा हैं, जो शस्त्रविद्याके ज्ञाता एवं योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीष्म आदि समस्त महारथियोंके साथ भी युद्ध कर लेते हैं ।।
धृतराष्ट्र उवाच—केनावध्याः महात्मानः पाण्डुपुत्रा महाबलाः । केन दत्तवरास्तात किं वा ज्ञानं विदन्ति ते ॥
Verse 6
येन क्षयं न गच्छन्ति दिवि तारागणा इव । पुनः पुनर्न मृष्यामि हतं सैन्यं तु पाण्डवै:
धृतराष्ट्र उवाच—येन क्षयं न गच्छन्ति दिवि तारागणा इव । पुनः पुनर्न मृष्यामि हतं सैन्यं तु पाण्डवैः ॥
Verse 7
मय्येव दण्ड: पतति दैवात् परमदारुण: । यथावध्या: पाण्डुसुता यथा वध्याश्व मे सुता:
धृतराष्ट्र उवाच—मय्येव दण्डः पतति दैवात् परमदारुणः । यथावध्याः पाण्डुसुता यथा वध्याश्च मे सुताः ॥
Verse 8
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व याथातथ्येन संजय । दैववश मेरे ही ऊपर अत्यन्त भयंकर दण्ड पड़ रहा है। संजय! क्यों पाण्डव अवध्य हैं और क्यों मेरे पुत्र मारे जा रहे हैं? यह सब यथार्थरूपसे मुझे बताओ ।।
धृतराष्ट्र उवाच—एतन्मे सर्वमाचक्ष्व याथातथ्येन संजय । दैववशान्मय्येवायं परमदारुणो दण्डः पतितः । संजय, कुतः पाण्डवा अवध्याः कुतश्च मे सुताः हन्यन्ते? न हि पारं प्रपश्यामि दुःखस्यास्य कथंचन ॥
Verse 9
पुत्राणां व्यसन मन्ये ध्रुवं प्राप्त सुदारुणम्
पुत्राणां व्यसनं मन्ये ध्रुवं प्राप्तं सुदारुणम्।
Verse 10
न हि पश्यामि त॑ वीरं यो मे रक्षेत् सुतान् रणे
न हि पश्यामि तं वीरं यो मे रक्षेत् सुतान् रणे।
Verse 11
ध्रुवं विनाश: सम्प्राप्त: पुत्राणां मम संजय । मैं ऐसे किसी वीरको नहीं देखता, जो रणक्षेत्रमें मेरे पुत्रोंकी रक्षा कर सके। संजय! अवश्य ही मेरे पुत्रोंक विनाशकी घड़ी आ पहुँची है || १० इ ।।
ध्रुवं विनाशः सम्प्राप्तः पुत्राणां मम संजय। न हि पश्यामि तं वीरं यो मे रक्षेत् सुतान् रणे॥ तस्मान्मे कारणं सूत शक्तिं चैव विशेषतः।
Verse 12
पृच्छतो वै यथातत्त्वं सर्वमाख्यातुमरहसि । अतः सूत! मैं तुमसे शक्तिः और कारणकेः विषयमें जो विशेष प्रश्न कर रहा हूँ, वह सब यथार्थरूपसे बताओ ।।
पृच्छतो वै यथातत्त्वं सर्वमाख्यातुमर्हसि। अतः सूत मया पृष्टं शक्तिं कारणमेव च॥ दुर्योधनश्च यच्चक्रे दृष्ट्वा स्वान् विमुखान् रणे। भीष्मद्रोणकृपश्चैव शकुनिर्जयद्रथः॥ अश्वत्थामा महेष्वासो विकर्णो वा महाबलः। मम पुत्रेषु विमुखेषु किं निश्चयमकल्पयन्॥
Verse 13
भीष्मद्रोणौ कृपश्चैव सौबलश्न जयद्रथ: । द्रौणिवापि महेष्वासो विकर्णो वा महाबल:
भीष्मद्रोणौ कृपश्चैव सौबलश्च जयद्रथः। द्रौणिरपि महेष्वासो विकर्णो वा महाबलः॥
Verse 14
निश्चयो वापि कस्तेषां तदा ह्वासीन्महात्मनाम् | विमुखेषु महाप्राज्ञ मम पुत्रेषु संजय
धृतराष्ट्र उवाच—महाप्राज्ञ संजय, यदा मम पुत्रा रणमध्ये विमुखा अभवन् हृतोत्साहाश्च, तदा तेषां महात्मनां नायकानां कः निश्चयः समभवत्? सेनां विमुखीं दृष्ट्वा दुर्योधनः किं चकार? भीष्मो द्रोणः कृपः शकुनिः जयद्रथो महाधनुर्धरश्चाश्वत्थामा महाबलश्च विकर्णः—एते च किं मार्गं जग्मुः?
Verse 15
संजय उवाच शृणु राजन्नवहित: श्रुत्वा चैवावधारय । नैव मन्त्रकृतं किंचिन्नैव मायां तथाविधाम्
संजय उवाच—शृणु राजन्नवहितः श्रुत्वा चैवावधारय। नैव मन्त्रकृतं किञ्चिन्नैव मायां तथाविधाम्॥
Verse 16
न वै विभीषिकां कांचिदू राजन् कुर्वन्ति पाण्डवा: । युध्यन्ति ते यथान्यायं शक्तिमन्तश्न संयुगे
न वै विभीषिकां काञ्चिद् राजन् कुर्वन्ति पाण्डवाः। युध्यन्ति ते यथान्यायं शक्तिमन्तश्च संयुगे॥
Verse 17
धर्मेण सर्वकार्याणि जीवितादीनि भारत । आरभमन्ते सदा पार्था: प्रार्थथाना महद् यश:
धर्मेण सर्वकार्याणि जीवितादीनि भारत। आरभन्ते सदा पार्थाः प्रार्थयन्तो महद्यशः॥
Verse 18
नते युद्धान्निवर्तन्ते धर्मोपेता महाबला: । श्रिया परमया युक्ता यतो धर्मस्ततो जय:
न ते युद्धान्निवर्तन्ते धर्मोपेता महाबलाः। श्रिया परमया युक्ता यतो धर्मस्ततो जयः॥
Verse 19
तेनावध्या रणे पार्था जययुक्ताश्च पार्थिव । तव पुत्रा दुरात्मान: पापेष्वभिरता: सदा
सञ्जय उवाच— तेन, पार्थिव, रणे पार्था अवध्याः, जययुक्ताश्च; तव तु पुत्रा दुरात्मानः पापेष्वभिरताः सदा।
Verse 20
सुबहूनि नृशंसानि पुत्रैस्तव जनेश्वर
सञ्जय उवाच— जनेश्वर, पार्थिव! तव पुत्रैर्नृशंसानि बहूनि निकृतानि च पाण्डवेषु कृतानि; पाण्डवास्तु तदपराधं सर्वं विस्मृत्येव दीर्घकालं दोषान् आच्छादयन्तोऽभवन्। तथापि, पाण्डुपूर्वज महराज, तव पुत्रा एतान् पाण्डवान् यथोचितं न बहु मन्यन्ते।
Verse 21
निकृतानीह पाण्डूनां नीचैरिव यथा नरै: । सर्व च तदनादृत्य पुत्राणां तव किल्बिषम्
सञ्जय उवाच— इह तव पुत्रैः पाण्डूनां प्रति नीचैरिव नरैः बहूनि निकृतानि कृतानि; तत् सर्वं तव पुत्राणां किल्बिषं पाण्डवाः समुत्सृज्य दीर्घकालं दोषान् आच्छादयन्तोऽभवन्। तथापि, जनेश्वर, तव पुत्रा पाण्डवान् यथोचितं न बहु मन्यन्ते।
Verse 22
सापद्नवा: सदैवासन् पाण्डवा: पाण्डुपूर्वज । न चैतान् बहु मन्यन्ते पुत्रास्तव विशाम्पते
सञ्जय उवाच— पाण्डुपूर्वज, पाण्डवाः सदा एव सापद्नवाः क्षान्ताश्च; तव पुत्रास्तु, विशाम्पते, एतान् न बहु मन्यन्ते।
Verse 23
तस्य पापस्य सततं क्रियमाणस्य कर्मण: । साम्प्रतं सुमहद् घोरं फल प्राप्तं जनेश्वर,जनेश्वर! निरन्तर किये जानेवाले उसी पाप-कर्मका इस समय यह अत्यन्त भयंकर फल प्राप्त हुआ है
सञ्जय उवाच— जनेश्वर, तस्य पापस्य सततं क्रियमाणस्य कर्मणः साम्प्रतं सुमहद् घोरं फलं प्राप्तम्।
Verse 24
स त्वं भुड़क्ष्य महाराज सपुत्र: ससुहृज्जन: । नावबुध्यसि यद् राजन् वार्यमाण: सुहृज्जनै:
स त्वं भोक्ष्यसे महाराज सपुत्रः ससुहृज्जनः । नावबुध्यसि यद् राजन् वार्यमाणः सुहृज्जनैः ॥
Verse 25
विदुरेणाथ भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना | तथा मया चाप्यसकृद् वार्यमाणो न बुध्यसे,विदुर, भीष्म तथा महात्मा द्रोणने और मैंने भी बारंबार आपको मना किया है; किंतु आप कभी समझ नहीं पाते थे
विदुरेणाथ भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना । तथा मया चाप्यसकृद् वार्यमाणो न बुध्यसे ॥
Verse 26
वाक्यं हित॑ च पथ्यं च मर्त्या: पथ्यमिवौषधम् । पुत्राणां मतमाज्ञाय जितान् मन्यसि पाण्डवान्
वाक्यं हितं च पथ्यं च मर्त्याः पथ्यमिवौषधम् । पुत्राणां मतमाज्ञाय जितान् मन्यसि पाण्डवान् ॥
Verse 27
शृणु भूयो यथातत्त्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । कारणं भरतमश्रेष्ठ पाण्डवानां जयं प्रति
शृणु भूयो यथातत्त्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । कारणं भरतश्रेष्ठ पाण्डवानां जयं प्रति ॥
Verse 28
तत् ते5हं कथयिष्यामि यथाश्रुतमरिंदम । भरतश्रेष्ठी आप पाण्डवोंकी विजय और अपनी पराजयका जो कारण पूछते हैं, उसके विषयमें यथार्थ बातें सुनिये। शत्रुदमन! मैंने जैसा सुन रखा है, वह आपको बताऊँगा ।।
तत् तेऽहं कथयिष्यामि यथाश्रुतमरिंदम ।
Verse 29
दृष्टवा भ्रातृन् रणे सर्वान् निर्जितांस्तु महारथान् । शोकसम्मूढहदयो निशाकाले सम कौरव:
सञ्जय उवाच— दृष्ट्वा भ्रातॄन् रणे सर्वान् निर्जितान् तु महारथान् । शोकसम्मूढहृदयो दुर्योधनः कुरुनन्दनः ॥ निशाकाले तु स विनयेनोपेत्य परमप्राज्ञं पितामहं भीष्मं पप्रच्छ; तत् ते राजन् यथावृत्तं कथयामि, शृणु मे ॥
Verse 30
पितामहं महाप्राज्ञं विनयेनोपगम्य ह । यदब्रवीत् सुतस्ते5सौ तन्मे शृणु जनेश्वर
सञ्जय उवाच— पितामहं महाप्राज्ञं विनयेनोपगम्य ह । यदब्रवीत् सुतस्तेऽसौ तन्मे शृणु जनेश्वर ॥
Verse 31
दुर्योधन उवाच द्रोणश्न त्वं च शल्यश्न कृपो द्रोणिस्तथैव च | कृतवर्मा च हार्दिक्य: काम्बोजश्न सुदक्षिण:
दुर्योधन उवाच— द्रोणश्च त्वं च शल्यश्च कृपः द्रोणिस्तथैव च । कृतवर्मा च हार्दिक्यः काम्बोजश्च सुदक्षिणः ॥
Verse 32
भूरिश्रवा विकर्णश्र भगदत्तश्न वीर्यवान् । महारथा: समाख्याता: कुलपुत्रास्तनुत्यज:
भूरिश्रवाः विकर्णश्च भगदत्तश्च वीर्यवान् । महारथाः समाख्याताः कुलपुत्रास्तनुत्यजः ॥
Verse 33
त्रयाणामपि लोकानां पर्याप्ता इति मे मति: । पाण्डवानां समस्ताश्न नातिष्ठन्त पराक्रमे
त्रयाणामपि लोकानां पर्याप्ता इति मे मतिः । पाण्डवानां समस्ताश्च नातिष्ठन्त पराक्रमे । तस्य किं कारणं ब्रूहि ॥
Verse 34
तत्र मे संशयो जातस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छत: । यं समाश्रित्य कौन्तेया जयन्त्यस्मान् क्षणे क्षणे
तत्र मे संशयो जातस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः । यं समाश्रित्य कौन्तेया जयन्त्यस्मान् क्षणे क्षणे ॥
Verse 35
भीष्म उवाच शृणु राजन् वचो महां यथा वक्ष्यामि कौरव । बहुशश्न मयोक्तोडसि न च मे तत् त्वया कृतम्
भीष्म उवाच शृणु राजन् वचो मह्यं यथा वक्ष्यामि कौरव । बहुशः स मयोक्तोऽसि न च मे तत् त्वया कृतम् ॥
Verse 36
क्रियतां पाण्डवै: सार्थ शमो भरतसत्तम । एतत् क्षेममहं मन्ये पृथिव्यास्तव वा विभो,भरतश्रेष्ठ। तुम पाण्डवोंके साथ संधि कर लो। प्रभो! इसीमें मैं तुम्हारा और भूमण्डलका कल्याण समझता हूँ
क्रियतां पाण्डवैः सार्धं शमो भरतसत्तम । एतत् क्षेममहं मन्ये पृथिव्यास्तव वा विभो ॥
Verse 37
भुड्क्ष्वेमां पृथिवीं राजन् भ्रातृभि: सहित: सुखी । दुर्हदस्तापयन् सर्वान् नन्दयंश्वापि बान्धवान्
भुङ्क्ष्वेमां पृथिवीं राजन् भ्रातृभिः सहितः सुखी । दुर्हृदस्तापयन् सर्वान् नन्दयन्श्चापि बान्धवान् ॥
Verse 38
न च मे क्रोशतस्तात श्रुतवानसि वै पुरा । तदिदं समनुप्राप्तं यत् पाण्डूनवमन्यसे
न च मे क्रोशतस्तात श्रुतवानसि वै पुरा । तदिदं समनुप्राप्तं यत् पाण्डूनवमन्यसे ॥
Verse 39
यश्च हेतुरवध्यत्वे तेषामक्लिष्टकर्मणाम् । तं शृुणुष्व महाबाहो मम कीर्तयतः प्रभो,महाबाहो! प्रभो! अनायास ही महान् कर्म करनेवाले पाण्डवोंके अवध्य होनेमें जो हेतु है, उसे बताता हूँ, सुनो
यश्च हेतुरवध्यत्वे तेषामक्लिष्टकर्मणाम् । तं शृणुष्व महाबाहो मम कीर्तयतः प्रभो ॥
Verse 40
नास्ति लोकेषु तद् भूतं भविता नो भविष्यति । यो जयेत् पाण्डवान् सर्वान् पालिताउ्छार्ड्र्धन्वना
नास्ति लोकेषु तद्भूतं भविता नो भविष्यति । यो जयेत् पाण्डवान् सर्वान् पालितान् शार्ङ्गधन्वना ॥ ससुरासुरमर्त्येषु यो विद्यात् तत्त्वतो हरिम् ॥
Verse 41
यत् तु मे कथितं तात मुनिभिर्भावितात्मभि: । पुराणगीतं धर्मज्ञ तच्छुणुष्व यथातथम्,तात धर्मज्ञ! पवित्र अन्तःकरणवाले मुनियोंने मुझसे जो पुराणप्रतिपादित यथार्थ बातें कही हैं, उन्हें बताता हूँ, सुनो
यत्तु मे कथितं तात मुनिभिर्भावितात्मभिः । पुराणगीतं धर्मज्ञ तच्छृणुष्व यथातथम् ॥
Verse 42
पुरा किल सुरा: सर्वे ऋषयश्न समागता: । पितामहमुपासेदु: पर्वते गन्धमादने,पहलेकी बात है, समस्त देवता और महर्षि गन्धमादन पर्वतपर आकर पितामह ब्रह्माजीके पास बैठे
पुरा किल सुराः सर्वे ऋषयश्च समागताः । पितामहमुपासेदुः पर्वते गन्धमादने ॥
Verse 43
तेषां मध्ये समासीन: प्रजापतिरपश्यत । विमान प्रज्वलद् भासा स्थितं प्रवरमम्बरे,उस समय उनके बीचमें बैठे हुए प्रजापति ब्रह्माने आकाशमें खड़ा हुआ एक श्रेष्ठ विमान देखा, जो अपने तेजसे प्रज्वलित हो रहा था
तेषां मध्ये समासीनः प्रजापतिरपश्यत । विमानं प्रज्वलद्भासा स्थितं प्रवरमम्बरे ॥
Verse 44
ध्यानेनावेद्य तद् ब्रह्मा कृत्वा च नियतो55जलिम् । नमश्नकार हद्ृष्टात्मा पुरुषं परमेश्वरम्
ध्यानेनावेद्य तद् ब्रह्मा कृत्वा च नियताञ्जलिम् । नमश्चकार हृष्टात्मा पुरुषं परमेश्वरम् ॥
Verse 45
ऋषयस्त्वथ देवाश्न दृष्टवा ब्रह्माणमुत्थितम् स्थिता: प्राउजलय: सर्वे पश्यन्तो महदद््भुतम्
ऋषयस्त्वथ देवाश्च दृष्ट्वा ब्रह्माणमुत्थितम् । स्थिताः प्राञ्जलयः सर्वे पश्यन्तो महदद्भुतम् ॥
Verse 46
यथावच्च तम भ्यर्च्य ब्रह्मा ब्रह्मविदां वर: । जगाद जगत: स्त्रष्टा परं परमधर्मवित्
यथावच्च तमभ्यर्च्य ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । जगाद जगतः स्रष्टा परं परमधर्मवित् ॥
Verse 47
विश्वावसुर्विश्वमूर्ति वि श्लेशो विष्वक्सेनो विश्वकर्मा वशी च । विश्वेश्वरो वासुदेवो$सि तस्माद् योगात्मान दैवतं त्वामुपैमि
विश्वावसुर्विश्वमूर्तिर्विश्लेषो विश्वसेनकः । विश्वकर्मा वशी चैव विश्वेश्वरो वासुदेवकः ॥ योगात्मन् दैवतं त्वां वै प्रभो शरणमागतः ।
Verse 48
जय विश्व महादेव जय लोकहिते रत । जय योगीश्वर विभो जय योगपरावर
जय विश्वमहादेव जय लोकहिते रत । जय योगीश्वर विभो जय योगपरावर ॥
Verse 49
पद्मगर्भ विशालाक्ष जय लोकेश्ररेश्वर । भूतभव्यभवन्नाथ जय सौम्यात्मजात्मज
पद्मगर्भ विशालाक्ष जय लोकेश्वरैश्वर । भूतभव्यभवन्नाथ जय सौम्यात्मजात्मज ॥ असङ्ख्येयगुणाधार जय सर्वशरणप्रद । नारायण सुदुष्पार जय शार्ङ्गधनुर्धर ॥
Verse 50
असंख्येयगुणाधार जय सर्वपरायण । नारायण सुदुष्पार जय शार्ज्ुधनुर्धर
असङ्ख्येयगुणाधार जय सर्वपरायण । नारायण सुदुष्पार जय शार्ङ्गधनुर्धर ॥ पद्मगर्भ विशालाक्ष जय लोकेश्वरैश्वर । भूतभव्यभवन्नाथ जय सौम्यात्मजात्मज ॥
Verse 51
जय सर्वगुणोपेत विश्वमूर्ते निरामय । विश्वेश्वर महाबाहो जय लोकार्थतत्पर
जय सर्वगुणोपेत विश्वमूर्ते निरामय । विश्वेश्वर महाबाहो जय लोकार्थतत्पर ॥
Verse 52
महोरग वराहाद्य हरिकेश विभो जय । हरिवास दिशामीश विश्ववासामिताव्यय
महोरगवराहाद्य हरिकेश विभो जय । हरिवास दिशामीश विश्ववासामिताव्यय ॥
Verse 53
व्यक्ताव्यक्तामितस्थान नियतेन्द्रिय सत्क्रिय । असंख्येयात्मभावज्ञ जय गम्भीर कामद
व्यक्ताव्यक्तामितस्थान नियतेन्द्रिय सत्क्रिय । असङ्ख्येयात्मभावज्ञ जय गम्भीर कामद ॥
Verse 54
अनन्तविदित ब्रह्मन् नित्य भूतविभावन । कृतकार्य कृतप्रज्ञ धर्मज्ञ विजयावह
अनन्तविदित ब्रह्मन् नित्य भूतविभावन । कृतकार्य कृतप्रज्ञ धर्मज्ञ विजयावह ॥
Verse 55
गुह्मात्मन् सर्वयोगात्मन् स्फुटं सम्भूतसम्भव । भूताद्य लोकतत्त्वेश जय भूतविभावन
गुह्यात्मन् सर्वयोगात्मन् स्फुटं सम्भूतसम्भव । भूताद्य लोकतत्त्वेश जय भूतविभावन ॥
Verse 56
आत्मयोने महाभाग कल्पसंक्षेप तत्पर । उद्भावनमनोभाव जय ब्रह्म जनप्रिय
आत्मयोने महाभाग कल्पसंक्षेप तत्पर । उद्भावनमनोभाव जय ब्रह्म जनप्रिय ॥
Verse 57
निसर्गसर्गनिरत कामेश परमेश्वर । अमृतोद्धव सद्भाव मुक्तात्मन् विजयप्रद
निसर्गसर्गनिरत कामेश परमेश्वर । अमृतोद्भव सद्भाव मुक्तात्मन् विजयप्रद ॥
Verse 58
प्रजापतिपते देव पद्मनाभ महाबल । आत्मभूत महाभूत सत्त्वात्मन् जय सर्वदा,देव! आप ही प्रजापतियोंके भी पति, पद्मनाभ और महाबली हैं। आत्मा और महाभूत भी आप ही हैं। सत्त्वस्वरूप परमेश्वर! सदा आपकी जय हो
प्रजापतिपते देव पद्मनाभ महाबल । आत्मभूत महाभूत सत्त्वात्मन् जय सर्वदा ॥
Verse 59
पादौ तव धरा देवी दिशो बाहू दिवं शिर: । मूर्तिस्ते5हं सुरा: कायश्नन्द्रादित्यौ च चक्षुषी
भीष्म उवाच— पादौ तव धरा देवी दिशो बाहू दिवं शिरः । मूर्तिस्तेऽहं सुराः कायश्चन्द्रादित्यौ च चक्षुषी ॥
Verse 60
बल॑ तपश्न सत्यं च कर्म धर्मात्मकं तव । तेजोडग्नि: पवन: श्वास आपस्ते स्वेदसम्भवा:,तप और सत्य आपका बल है तथा धर्म और कर्म आपका स्वरूप है। अग्नि आपका तेज, वायु साँस और जल पसीना है
भीष्म उवाच— बलं तपश्च सत्यं च कर्म धर्मात्मकं तव । तेजोऽग्निः पवनः श्वास आपस्ते स्वेदसम्भवाः ॥
Verse 61
अश्रिनौ श्रवणाौ नित्यं देवी जिह्नला सरस्वती । वेदा: संस्कारनिष्ठा हि त्वयीदं जगदाश्रितम्
भीष्म उवाच— अश्विनौ श्रवणौ नित्यं देवी जिह्वा सरस्वती । वेदाः संस्कारनिष्ठा हि त्वयीदं जगदाश्रितम् ॥
Verse 62
न संख्यानं परीमाणं न तेजो न पराक्रमम् । न बल॑ योगयोगीश जानीमस्ते न सम्भवम्
भीष्म उवाच— न संख्यानं परिमाणं न तेजो न पराक्रमम् । न बलं योगयोगीश जानीमस्ते न सम्भवम् ॥
Verse 63
त्वद्धक्तिनिरता देव नियमैस्त्वां समाश्रिता: । अर्चयाम: सदा विष्णो परमेशं महेश्वरम्
भीष्म उवाच— त्वद्भक्तिनिरता देव नियमैस्त्वां समाश्रिताः । अर्चयामः सदा विष्णो परमेशं महेश्वरम् ॥
Verse 64
इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें चौथे दिनका युद्धविरामविषयक चौसठवाँ अध्याय पूरा हुआ,ऋषयो देवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगा: । पिशाचा मानुषाश्वैव मृगपक्षिसरीसूपा:
ऋषयो देवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । पिशाचा मानुषाश्चैव मृगपक्षिसरीसृपाः ॥
Verse 65
एवमादि मया सृष्टं पृथिव्यां त्वत्प्रसादजम् | देव! हम तो आपकी उपासनामें लगे रहते हैं। आपके नियमोंका पालन करते हुए आपके ही शरण हैं। विष्णो! हम सदा आप परमेश्वर एवं महेश्वरका पूजन ही करते हैं। आपकी ही कृपासे हमने पृथ्वीपर ऋषि
एवमादि मया सृष्टं पृथिव्यां त्वत्प्रसादजम् । देव! वयं तवोपासने निरताः, तव नियममनुवर्तिनः, त्वामेव शरणं गताः । विष्णो! त्वां परमेश्वरं महेश्वरं च नित्यं पूजयामः । त्वत्कृपया पृथिव्यां ऋषिदेवगन्धर्वयक्षराक्षससर्पपिशाचमानुषमृगपक्षिकीटादीनां सृष्टिः कृता ॥
Verse 66
त्वं गति: सर्वभूतानां त्वं नेता त्वं जगदगुरु: । त्वत्प्रसादेन देवेश सुखिनो विबुधा: सदा
त्वं गतिः सर्वभूतानां त्वं नेता त्वं जगद्गुरुः । त्वत्प्रसादेन देवेश सुखिनो विबुधाः सदा ॥
Verse 67
पृथिवी निर्भया देव त्वत्प्रसादात्ू सदाभवत् । तस्माद् भव विशालाक्ष यदुवंशविवर्धन:
पृथिवी निर्भया देव त्वत्प्रसादात् सदा भवेत् । तस्माद् भव विशालाक्ष यदुवंशविवर्धनः ॥
Verse 68
धर्मसंस्थापनार्थाय दैत्यानां च वधाय च । जगतो धारणार्थाय विज्ञाप्यं कुरु मे विभो
धर्मसंस्थापनार्थाय दैत्यानां च वधाय च । जगतो धारणार्थाय विज्ञाप्यं कुरु मे विभो ॥
Verse 69
प्रभो! धर्मकी स्थापना, दैत्योंके वध और जगतकी रक्षाके लिये हमारी प्रार्थना अवश्य स्वीकार कीजिये ।।
भीष्म उवाच— प्रभो! धर्मस्य संस्थापनाय दैत्यानां वधाय जगतो रक्षणाय च अस्माकं प्रार्थनां नूनं गृहाण। यत्तत् परमं गुह्यं त्वत्प्रसादादिदं विभो, वासुदेव! तदेतत्ते मयोद्गीतं यथातथम्।
Verse 70
सृष्टवा संकर्षणं देवं स्वयमात्मानमात्मना । कृष्ण त्वमात्मनासाक्षी: प्रद्मुम्नं चात्मसम्भवम्
सृष्ट्वा संकर्षणं देवं स्वयमात्मानमात्मना। कृष्ण त्वमात्मनासाक्षीः प्रद्युम्नं चात्मसम्भवम्॥
Verse 71
प्रद्युम्नादनिरुद्ध त्वं यं विदुर्विष्णुमव्ययम् । अनिरुद्धो$सृजन्मां वै ब्रह्माणं लोकधारिणम्
प्रद्युम्नादनिरुद्ध त्वं यं विदुर्विष्णुमव्ययम्। अनिरुद्धोऽसृजन्मां वै ब्रह्माणं लोकधारिणम्॥
Verse 72
वासुदेवमय: सोऊहं त्वयैवास्मि विनिर्मित: । (तस्माद् याचामि लोकेश चतुरात्मानमात्मना ।) विभज्य भागशो&5त्मानं व्रज मानुषतां विभो
वासुदेवमयः सोऽहं त्वयैवास्मि विनिर्मितः। तस्माद्याचामि लोकेश चतुरात्मानमात्मना॥ विभज्य भागशोऽऽत्मानं व्रज मानुषतां विभो॥
Verse 73
तत्रासुरवधं कृत्वा सर्वलोकसुखाय वै । धर्म प्राप्प यश: प्राप्य योगं प्राप्स्पसि तत्त्वत:
तत्रासुरवधं कृत्वा सर्वलोकसुखाय वै। धर्मं प्राप्य यशः प्राप्य योगं प्राप्स्यसि तत्त्वतः॥
Verse 74
त्वां हि ब्रह्मर्षयो लोके देवाश्षामितविक्रम । तैस्तैहिं नामभिर्युक्ता गायन्ति परमात्मकम्
भीष्म उवाच— त्वां हि ब्रह्मर्षयो लोके देवाश्चामितविक्रम । तैस्तैर्नामभिर्युक्ता गायन्ति परमात्मानम् ॥
Verse 75
स्थिताश्च सर्वे त्वयि भूतसंघा: कृत्वा55श्रयं त्वां वरदं सुबाहो । अनादिमध्यान्तमपारयोगं लोकस्य सेतु प्रवदन्ति विप्रा:
स्थिताश्च सर्वे त्वयि भूतसङ्घाः कृत्वाश्रयं त्वां वरदं सुबाहो । अनादिमध्यान्तमपारयोगं लोकस्य सेतुं प्रवदन्ति विप्राः ॥
Verse 86
समुद्रस्पेव महतो भुजाभ्यां प्रतरन् नर: । जैसे अपनी भुजाओंसे तैरनेवाला मनुष्य महासागरका पार नहीं पा सकता, उसी प्रकार मैं इस दुःखका अन्त किसी प्रकार नहीं देखता हूँ
समुद्रस्येव महतो भुजाभ्यां प्रतरन् नरः । न पारं लभते तद्वद् दुःखस्यास्य न पश्याम्यहमन्तम् ॥
Verse 93
घातयिष्यति मे सर्वान् पुत्रान् भीमो न संशय: । निश्चय ही मेरे पुत्रोंपर अत्यन्त भयंकर संकट प्राप्त हो गया है। मेरा विश्वास है कि भीमसेन मेरे सभी पुत्रोंकोी मार डालेंगे, इसमें संशय नहीं है
घातयिष्यति मे सर्वान् पुत्रान् भीमो न संशयः ।
Verse 196
निष्ठरा हीनकर्माणस्तेन हीयन्ति संयुगे । महाराज! धर्मके ही कारण दुन्तीके पुत्र युद्धमें अवध्य और विजयी हो रहे हैं। इधर आपके दुरात्मा पुत्र सदा पापोंमें ही तत्पर रहते हैं। निर्दय होनेके साथ ही निकृष्ट कर्ममें लगे रहते हैं। इसीलिये युद्धस्थलमें उन्हें हानि उठानी पड़ती है
निष्ठुरा हीनकर्माणस्तेन हीयन्ति संयुगे । धर्मेण कुन्तीपुत्रा ह्यवध्याः स्युः परन्तप । पापेषु निरता नित्यं क्रूरा नीचकर्मिणस्तव पुत्रा नृप ॥
The chapter implicitly stages duty versus attachment: warriors execute assigned roles against relatives and allies, where obedience to command and protection of the host compete with personal bonds and individual rivalries.
Operational discipline matters: decisive containment of a high-impact opponent (Bhīmasena) and disruption of enemy mobility (Sātyaki’s chariot) can alter collective morale and local outcomes more than isolated heroics.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its significance is contextual—documenting how tactical decisions and battlefield perception (dust, obscured directions) shape consequence within the epic’s dharma-and-karma framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.