
भीष्मविक्रमदर्शनं तथा क्रौञ्चारुणव्यूहविधानम् | Bhīṣma’s Ascendancy and the Organization of the Krauñcāruṇa Formation
Upa-parva: Vyūha-nirmāṇa (Pāṇḍava-vyūha-prastāva) — Krauñcāruṇa-vyūha Context
Saṃjaya reports that after an initial withdrawal of troops, Bhīṣma renews combat intensity, producing visible pressure on the Pāṇḍava forces. Yudhiṣṭhira approaches Kṛṣṇa in distress, describing Bhīṣma as an overwhelming tactical force and expressing fear of coalition attrition; he momentarily contemplates withdrawal to the forest as an ethical escape from further losses. He also critiques the limited effectiveness of straightforward heroism (even Bhīma’s) against entrenched masters of arms (Bhīṣma and Droṇa) and asks for decisive guidance. Kṛṣṇa responds by discouraging despair, enumerating allies and reaffirming the coalition’s readiness; he points to Dhṛṣṭadyumna’s command and signals Śikhaṇḍin’s instrumental role in Bhīṣma’s downfall. Yudhiṣṭhira then instructs Dhṛṣṭadyumna to counter with the Krauñcāruṇa-vyūha, attributed to Bṛhaspati’s tradition, and the text details its structure—head, wings, neck, rear—along with banners, troop distributions, and regional contingents assembling for engagement at sunrise.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के सम्मुख संजय गीता-उपदेश के रहस्य को छेड़ते हैं—मन की शुद्धि, आहार-विचार, और कर्म की शुद्धता का सूत्र खोलते हुए, जैसे युद्धभूमि के कोलाहल के बीच आत्मा का दीपक जल उठे। → कृष्ण अर्जुन को संन्यास और त्याग का भेद बताते हैं: कुछ मनीषी कर्म को दोषयुक्त मानकर त्याज्य कहते हैं, तो कुछ यज्ञ-दान-तप को अ-त्याज्य बताते हैं। फिर कर्म-सिद्धि के ‘पाँच कारण’ (अधिष्ठान आदि) रखकर यह तनाव बढ़ाते हैं कि कर्म होता दिखता है, पर कर्ता कौन है? इसी बीच बुद्धि के तीन रूप—तामसी, राजसी, सात्त्विकी—का निर्णय-क्षेत्र खुलता है, जहाँ अधर्म को धर्म मान लेने वाली तामसी बुद्धि सबसे बड़ा संकट बनती है। → परम गुह्य वचन का शिखर: कर्म-फल-त्याग, बुद्धि की शुद्धि, और स्वभावज कर्म (वैश्य का कृषि-गोरक्षा-वाणिज्य, शूद्र की परिचर्या) के विधान के साथ कृष्ण यह भी उद्घोष करते हैं कि जो इस परम रहस्य को भक्तों में कहेगा और भक्ति को परम बनाकर बोलेगा, वह निश्चय ही मुझे प्राप्त होगा—ज्ञान का फल स्वयं भक्ति बनकर प्रकट होता है। → संजय धृतराष्ट्र से कहता है कि केशव-अर्जुन का यह पुण्य, अद्भुत, रहस्ययुक्त संवाद स्मरण कर-कर के वह बार-बार हर्षित होता है; उपदेश की महिमा स्वयं कथावाचक के हृदय में आनंद बनकर स्थिर हो जाती है। → संजय अब धृतराष्ट्र के सामने विजय की निश्चितता की ओर संकेत करता है—उपदेश का निष्कर्ष युद्ध के परिणाम की छाया बनकर अगले प्रसंग की देहरी पर खड़ा है।
Verse 1
२)। अन्त:करणकी शुद्धिसे ही विचार
अर्जुन उवाच— संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् । त्यागस्य च हृषीकेश पृथक् केशिनिषूदन ॥
Verse 2
श्रीभगवानुवाच काम्यानां कर्मणां न्यासं संनन््यासं कवयो विदु: । सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणा:
श्रीभगवानुवाच— काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः । सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥
Verse 3
२ ।। त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिण: । यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः । यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥
Verse 4
सम्बन्ध-- इस प्रकार संन्यास और त्यागके विषयोंगें विद्वानोंके भिन्न-भिन्न मत बतलाकर अब भगवान् त्यागके विषयमें अपना निश्चय बतलाना आरम्भ करते हैं-- निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम | त्यागो हि पुरुषव्याप्र त्रिविध: सम्प्रकीर्तित:
निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम । त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥
Verse 5
यज्ञदानतप:कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्"
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥
Verse 6
एतान्यपि तु कर्माणि सड़ूं त्यक्त्वा फलानि च | कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥
Verse 7
सम्बन्ध-- अब तीन “लोकोंगें क्रमसे उपर्युक्त तीन प्रकारके त्यायोंके लक्षण बतलाते हैं नियतस्य तु संन्यास: कर्मणो नोपपद्यते । मोहात् तस्य परित्यागस्तामस: परिकीर्तित:
नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥
Verse 8
दुःखमित्येव यत् कर्म कायक्लेशभयात् त्यजेत् | स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्
दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् । स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥
Verse 9
कार्यमित्येव यत् कर्म नियतं क्रियते<र्जुन । सड्ूूं त्यक्त्वा फलं चैव स त्याग: सात््विको मत:
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन । सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥
Verse 10
सम्बन्ध-- उपर्युक्त प्रकारसे सात्विक त्याग करनेवाले पुरुषका निषिद्ध और काम्यकर्मोको स्वरूपसे छोड़नेगें और कर्तव्यकमोंके करनेमें कैया भाव रहता है
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते । त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥
Verse 11
न हि देहभूता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषत: । यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः । यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥
Verse 12
अनिष्टमिष्टं मिश्र॑ च त्रिविध॑ कर्मण: फलम् । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥
Verse 13
सम्बन्ध-- पहले शलोकमें अर्जुनने संन्यास और त्यागका तत्त्व अलग-अलग जाननेकी इच्छा प्रकट की थी। उसका उत्तर देते हुए भगवान्ने दूसरे और तीसरे *लोकोर्में इस विषयपर विद्वानोंके भिन्न-भिन्न मत बतलाकर अपने मतके अनुसार चौथे शलोकसे बारहवें #लोकतक त्यागका यानी कर्मयोगका तत्त्व भलीभॉति समझाया: अब संनन््यासका यानी सांख्ययोगका तत्त्व समझानेके लिये पहले सांख्य-सिद्धान्तके अनुसार कर्मोकी सिद्धिगें पॉच हेतु बतलाते हैं-- पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे । सांख्ये कृतान्तेः प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्रँ
श्रीभगवानुवाच— पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे । साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥
Verse 14
हे महाबाहो! सम्पूर्ण कर्मोकी सिद्धिके ये पाँच हेतु कर्मोंका अन्त करनेके लिये उपाय बतलानेवाले सांख्य-शास्त्रमें कहे गये हैं, उनको तू मुझसे भलीभाँति जान ।।
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥
Verse 15
शरीरवाड्मनोभिर्यत् कर्म प्रारभते नर: । न्याय्यं*) वा विपरीतं* वा पज्चैते तस्य हेतव:
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः । न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥
Verse 16
१५ |। सम्बन्ध-- इस प्रकार यांख्ययोगके |सिद्धान्तसे समस्त कर्मोकी सिद्धिके अधिष्ठानादि पॉच कारणोंका निरूपण करके अब
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः । पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥
Verse 17
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत भीष्मपर्वके श्रीमद्भगवद््गीतापव॑किे अन्तर्गत ब्रह्मविद्या और योगशासत्ररूप श्रीमद्भगवद्गीतोपनिषद्: श्रीकृष्णाजुन-संवादमें श्रद्धात्रयविभागयोग नामक सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ
यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥
Verse 18
सम्बन्ध--इस प्रकार संनन््याय (ज्ञानयोग)-का तत्व समझानेके लिये आत्माके अकतोपपिनका प्रतिपादन करके अब उसके अनुसार कर्मके अंग-प्रत्यंगोंको भलीभाँति समझानेके लिये कर्म-प्रेरणा; कर्म-संग्रह और उनके यात्विक आदि भेदोंका प्रतिपादन करते हैं-- ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना । करणं कर्म कर्तेति त्रिविध: कर्मसंग्रह:
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना । करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥
Verse 19
ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदत: । प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृूणु तान्यपि
ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः । प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥
Verse 20
सर्वभूतेषु येनैके भावमव्ययमीक्षते । अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि साक््चिकम्
सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥
Verse 21
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान् | वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम्
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् । वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥
Verse 22
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन् कार्य सक्तमहैतुकम् । अतत्त्वार्थवदल्पं च तत् तामसमुदाह्ृतम्
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन् कार्ये सक्तमहैतुकम् । अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥
Verse 23
परंतु जो ज्ञान एक कार्यरूप शरीरमें ही सम्पूर्णके सदूृश आसक्त है तथा जो बिना युक्तिवाला, तात्विक अर्थसे रहित और तुच्छ है, वह तामस कहा गया हैः ।।
शास्त्रविहितं नियतं कर्म सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् । अफलप्रेप्सुना कर्त्रा यत्तत् सात्त्विकमुच्यते ॥
Verse 24
यत्तु कामेप्सुना* कर्म साहंकारेण5 वा पुनः । क्रियते बहुलायासं तद् राजसमुदाह्ृतम्
यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः । क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥
Verse 25
अनुबन्ध॑ क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते,जो कर्म परिणाम, हानि, हिंसा और सामर्थ्यको न विचारकर केवल अज्ञानसे आरम्भ किया जाता है, वह तामस कहा जाता हे?
अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् । मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥
Verse 26
#स्ज्िम (2) अअसना २. यद्यपि शास्त्रविधिके त्यागकी बात गीताके सोलहवें अध्यायके तेईसवें श्लोकमें भी कही जा चुकी थी और यहाँ भी कहते हैं; पर इन दोनोंके भावमें बड़ा अन्तर है। वहाँ अवहेलनापूर्वक किये जानेवाले शास्त्रविधिके त्यागका वर्णन है और यहाँ न जाननेके कारण होनेवाले शास्त्रविधिके त्यागका है। उनको तो शास्त्रकी परवा ही नहीं है; अतः वे मनमाने ढंगसे जिस कर्मको अच्छा समझते हैं
मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः । सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥
Verse 27
रागीः कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धोः 3 हिंसात्मको5शुचि:* ५ | हर्षशोकान्वित: कर्ता राजस: परिकीर्तित:
रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः । हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥
Verse 28
असुक्त:* प्रकृते:९ स्तब्ध: शठो नैष्कृतिकोडलस: । विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते
अयुक्तः शिक्षाहीनः स्तब्धो दर्पी शठोऽनसूयकः । आलस्यशोकपरः दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥
Verse 29
सम्बन्ध-- इस प्रकार तत्त्वज्ञानमें सहायक सात्विकभावको ग्रहण करानेके लिये और उसके विरोधी राजस-तामय भावोंका त्याग करानेके लिये कर्म-प्रेरणा और कर्म संग्रहमेंसे ज्ञान
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु । प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ॥
Verse 30
प्रवृत्ति च निवृत्ति च कार्याकार्ये भया भये । बन्ध॑ मोक्ष च या वेत्ति बुद्धि: सा पार्थ सातक््चिकी
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये । बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥
Verse 31
यया धर्ममधर्म च कार्य चाकार्यमेव च । अयथावत् प्रजानाति बुद्धि: सा पार्थ राजसी
यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च । अयथावत् प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥
Verse 32
अधर्म धर्ममिति या मन्यते तमसा5<वृता | सर्वार्थान् विपरीतांश्व बुद्धि: सा पार्थ तामसी
अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता । सर्वार्थान् विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥
Verse 33
धृत्या यया धारयते मन:प्राणेन्द्रियक्रिया: । योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात््विकी
धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः । योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥
Verse 34
यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयते<र्जुन । प्रसड़ेन फलाकाडुक्षी धृति: सा पार्थ राजसी
यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन । प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥
Verse 35
यया स्वप्न भयं शोकं विषादं मदमेव च । न विमुज्चति दुर्मेधा धृति:* सा पार्थ तामसी
यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च । न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥
Verse 36
सम्बन्ध-- इस प्रकार सात्विकी बुद्धि और ध्ृतिका ग्रहण तथा राजसी-तामसीका त्याग करनेके लिये बुद्धि और धृतिके सात्तिक आदि तीन-तीन भेद क्रमसे बतलाकर अब जिसके लिये मनुष्य समस्त कर्म करता है; उस सुखके भी सात्विक, राजस और तामस--इस प्रकार तीन भेद क्रमसे बतलाते हैं-- सुखं तल्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ । अभ्यासाद् रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति,हे भरतश्रेष्ठ! अब तीन प्रकारके सुखको भी तू मुझसे सुन। जिस सुखमें साधक मनुष्य भजन, ध्यान और सेवादिके अभ्याससे रमण करता है* और जिससे दु:खोंके अन्तको प्राप्त हो जाता है*-- जो ऐसा सुख है, वह आरम्भकालमें यद्यपि विषके तुल्य प्रतीत होता है,* परंतु परिणाममें अमृतके तुल्य है;* इसलिये वह परमात्मविषयक बुद्धिके प्रसादसे उत्पन्न होनेवाला सुख+ सात्त्विक कहा गया है
सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ । अभ्यासाद् रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥
Verse 37
यत्तदग्रे विषमिव परिणामे5मृतोपमम् । तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम्
यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् । तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥
Verse 38
विषयेन्द्रियसंयोगाद् यत्तदग्रेडमृतोपमम् । परिणामे विषमिव तत् सुखं राजसं स्मृतम्
विषयेन्द्रियसंयोगाद् यत्तदग्रेऽमृतोपमम् । परिणामे विषमिव तत् सुखं राजसं स्मृतम् ॥
Verse 39
यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मन: । निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाह्तम्,जो सुख भोगकालमें तथा परिणाममें भी आत्माको मोहित करनेवाला है, वह निद्रा, आलस्य और प्रमादसे उत्पन्न सुखःई तामस कहा गया है
यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः । निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥
Verse 40
न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुन: । सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्ते यदेभि: स्यात् त्रिभिर्गुणै:
न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः । सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात् त्रिभिर्गुणैः ॥
Verse 41
भीष्मपर्वणि तु एकचत्वारिंशो5 ध्याय:
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप । कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥
Verse 42
शमो5 दमस्तप: 3 शौच क्षान्तिरार्जवमेव" 5 च | ज्ञानं? विज्ञानमास्तिक्यं८ 5 ब्रह्मकर्म स्वभावजम्
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च । ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥
Verse 43
अन्त: करणका निग्रह करना
अन्तःकरणनिग्रहः, इन्द्रियनिग्रहः, धर्मार्थं क्लेशसहनम्, बहिरन्तःशौचम्, परदोषक्षमा, मनोिन्द्रियशरीरार्जवम्, वेदशास्त्रेषु ईश्वरे परलोके च श्रद्धा, वेदशास्त्राध्ययनाध्यापनम्, परमतत्त्वानुभवश्च—एतानि सर्वाणि ब्राह्मणस्य स्वभावजानि कर्माणि। शौर्यं तेजो धृतिः दाक्ष्यं युद्धे चापलायनम्, दानं ईश्वरभावश्च—एतानि सर्वाणि क्षत्रियस्य स्वभावजानि कर्माणि।
Verse 44
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् | परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् । परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥
Verse 45
खेती<, गोपालन” और क्रय-विक्रयरूप सत्य व्यवहार*--ये वैश्यके स्वाभाविक कर्म हैं तथा सब वर्णोकी सेवा करना* शूद्रका भी स्वाभाविक कर्म है ।।
स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः । स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥
Verse 46
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति मानव:
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥
Verse 47
सम्बन्ध-- पूर्वश्लोकर्में यह बात कही गयी कि मनुष्य अपने स्वाभाविक कमाद्वारा परमेश्वरकी पूजा करके परम सिद्धिको पा लेता है; इसपर यह शंका होती है कि यदि कोई क्षत्रिय अपने युद्धादि क्रूर कर्मोको न करके; ब्राह्मणोंकी भाँति अध्यापनादि शान्तिमय कर्मोसे अपना निर्वाह करके परमात्माको प्राप्त करनेकी चेष्टा करे या इसी तरह कोई वैश्य या शूद्र अपने कर्मोको उच्च वर्णोके कर्मोंसे हीन समझकर उनका त्याग कर दे और अपनेसे ऊँचे वर्णकी वृत्तिसे अपना निर्वाह करके परमात्माको प्राप्त करनेका प्रयत्न करे तो उचित है या नहीं। इसपर दूसरेके धर्मकी अपेक्षा स्वधर्मकों श्रेष्ठ बतलाकर उसके त्यागका निषेध करते हैं-- श्रेयान् स्वधर्मोर्ट विगुण: परधर्मात् स्वनुछितात् । स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्रोति किल्बिषम्
श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् । स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥
Verse 48
सहजंएं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् । सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृता:
सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् । सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥
Verse 49
अतएव हे कुन्तीपुत्र! दोषयुक्त होनेपर भी सहज कर्मको” नहीं त्यागना चाहिये; क्योंकि धूएँसे अग्निकी भाँति सभी कर्म किसी-न-किसी दोषसे युक्त हैं* ।।
तस्मात् कौन्तेय सहजं कर्म दोषयुक्तमपि न त्यजेत् । सर्वकर्माणि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥
Verse 50
सिद्धि प्राप्तो यथा ब्रह्म तथा55प्रोति निबोध मे । समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा
सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथा आप्नोति निबोध मे । समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥
Verse 51
बुद्धया विशुद्धया युक्तो धृत्या55त्मानं नियम्य च | शब्दादीन् विषयांस्त्यकत्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च
बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च । शब्दादीन् विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥
Verse 52
विविक्तसेवी लघ्वाशीः यतवाक्कायमानस: । ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रित:
विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः । ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥
Verse 53
अहंकार बल दर्प काम॑ क्रोध॑ परिग्रहम् विमुच्य निर्मम: शान्तो ब्रह्म भूयाय कल्पते
अहङ्कारं बलदर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् विमुच्य निर्ममो शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते।
Verse 54
ब्रह्मभूत: प्रसन्नात्मा' न शोचति न काड्क्षति । सम: सर्वेषु भूतेषु मदभक्ति लभते पराम्
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति। समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्॥
Verse 55
भक््त्या मामभिजानाति यावान् यश्नास्मि तत्त्वतः । ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्
भक्त्या मामभिजानाति यावान् यश्चास्मि तत्त्वतः। ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥
Verse 56
सम्बन्ध-- अर्जुनकी जिज्ञासाके अनुसार त्यागका यानी कर्मयोगका और संन्यासका यानी सांख्ययोगका तत्व अलय-अलय समझाकर यहाँतक उस प्रकरणको समाप्त कर दिया; किंतु इस वर्णनमें भगवान्ने यह बात नहीं कही कि दोनोंगेंसे तुम्हारे लिये अमुक साधन कर्तव्य है; अतएव अर्जुनको भक्तिप्रधान कर्मयोग ग्रहण करानेके उद्देश्यसे अब भक्तिप्रधान कर्मयोगकी महिमा कहते हैं-- सर्वकर्माण्यपिः सदा कुर्वाणो मद्बयपाश्रय: । मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्व॒तं पदमव्ययम्
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः। मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्॥
Verse 57
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्पर: । बुद्धियोगमुपश्रित्य मच्चित्त: सततं भव,सब कर्मोंका मनसे मुझमें अर्पण करके» तथा समबुद्धिरूप योगको* अवलम्बन करके मेरे परायण* और निरन्तर मुझमें चित्तवाला हो*
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः। बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव॥
Verse 58
मच्चित्त: सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात् तरिष्यसि । अथ चेत् त्वमहंकारान्न श्रोष्यसि विनड्क्ष्यसि
मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात् तरिष्यसि । अथ चेत् त्वमहंकारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥
Verse 59
उपर्युक्त प्रकारसे मुझमें चित्तवाला होकर तू मेरी कृपासे समस्त संकटोंको अनायास ही पार कर जायगाः और यदि अहंकारके कारण मेरे वचनोंको न सुनेगा तो नष्ट हो जायगा अर्थात् परमार्थसे भ्रष्ट हो जायगा5 ।।
यदहंकारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे । मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥
Verse 60
स्वभावजेन कौन्तेयः निबद्धः स्वेन कर्मणा । कर्तु नेच्छसि यन्मोहात् करिष्यस्यवशो5पि तत्
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा । कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात् करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥
Verse 61
सम्बन्ध-- पूर्वश्लोकोंनें कर्म करनेगें मनुष्यको स्वभावके अधीन बतलाया गया: इसपर यह शंका हो सकती है कि प्रकृति या स्वभाव जड है; वह किसीको अपने वशमें कैसे कर सकता है; इसलिये भगवान् कहते हैं-- ईश्वर: सर्वभूतानां हृद्देशेडर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥
Verse 62
हे अर्जुन! शरीररूप यन्त्रमें आरूढ हुए सम्पूर्ण प्राणियोंको अन्तर्यामी परमेश्वर अपनी मायासे उनके कर्मोंके अनुसार भ्रमण कराता हुआ सब प्राणियोंके हृदयमें स्थित हैः ।।
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत । तत्प्रसादात् परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥
Verse 63
हे भारत! तू सब प्रकारसे उस परमेश्वरकी ही शरणमें जा5। उस परमात्माकी कृपासे ही तू परम शान्तिको तथा सनातन परम धामको प्राप्त होगा ।।
हे भारत! सर्वभावेन तमेव परमेश्वरं शरणं व्रज। तस्य परमात्मनः प्रसादात् त्वं परां शान्तिं तथा सनातनं परमं धाम प्राप्स्यसि॥ (सम्बन्धः—एवं अर्जुनं अन्तर्यामिणः परमेश्वरस्य शरणाग्रहे नियोज्य, भगवान् उपदेशस्योपसंहारं कुर्वन् वदति— इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद् गुह्यतरं मया। विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥)
Verse 64
इस प्रकार यह गोपनीयसे भी अति गोपनीय ज्ञान मैंने तुझसे कह दियाः। अब तू इस रहस्ययुक्त ज्ञानको पूर्णतया भलीभाँति विचारकर जैसे चाहता है वैसे ही कर ।।
एवं मया ते गुह्यादपि गुह्यतरं ज्ञानमाख्यातम्। एतदशेषेण सम्यग्विमृश्य यथेच्छसि तथा कुरु॥
Verse 65
सम्पूर्ण गोपनीयोंसे अति गोपनीय मेरे परम रहस्ययुक्त वचनको तू फिर भी सुनरें। तू मेरा अतिशय प्रिय है,* इससे यह परम हितकारक वचन मैं तुझसे कहूँगा ।।
सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः। इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्॥ मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु। मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे॥
Verse 66
सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच:
सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज। अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥
Verse 67
सम्पूर्ण धर्मोको अर्थात् सम्पूर्ण कर्तव्यकर्मोंको मुझमें त्यागकर* तू केवल एक मुझ सर्वशक्तिमान्, सर्वाधार परमेश्वरकी ही शरणमें आ जाः। मैं तुझे सम्पूर्ण पापोंसे मुक्त कर दूँगा, तू शोक मत करः ।।
सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज। अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥ (सम्बन्धः—एवं गीतोपदेशस्योपसंहारं कृत्वा, तस्योपदेशस्याध्यापनाध्ययनादिमाहात्म्यं वक्तुं प्रथमं अनधिकारिलक्षणं दर्शयित्वा निषेधं करोति— इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन। न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति॥)
Verse 68
य इमं परम॑ गुहां मद्धक्तेष्वभिधास्यति । भक्ति मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशय:
य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति । भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥
Verse 69
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्निन्मे प्रियकृत्तम: । भविता न च मे तस्मादन्य: प्रियतरो भुवि
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः । भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥
Verse 70
सम्बन्ध--इस प्रकार उपर्युक्त दो श्लोकोर्में गीताशास्त्रका श्रद्धा-भक्तिपूर्वक भगवद्धक्तोंगें विस्तार करनेका फल और गमाहात्म्य बतलाया: किंतु सभी मनुष्य इस कार्यको नहीं कर सकते
अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः । ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥
Verse 71
सम्बन्ध-- इस प्रकार गीताशास्त्रके अध्ययनका माहात्म्य बतलाकर
श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः । सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान् प्राप्नुयात् पुण्यकर्मणाम् ॥
Verse 72
सम्बन्ध-- इस प्रकार गीताशासत्रके कथन; पठन और श्रवणका माहात्म्य बतलाकर अब भगवान् स्वयं सब कुछ जानते हुए भी अर्जुनकों सचेत करनेके लिये उससे उसकी स्थिति पूछते हैं-- कच्चिदेतच्छुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा । कच्चिदज्ञानसम्मोह: प्रनष्टस्ते धनंजय
कच्चिदेतच्छुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा । कच्चिदज्ञानसम्मोहः प्रनष्टस्ते धनंजय ॥
Verse 73
अजुन उवाच नष्टो मोह: स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत । स्थितो5स्मि गतसन्देह: करिष्ये वचनं तव
अर्जुन उवाच— नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत । स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥
Verse 74
मोह-नाश नष्टो मोह: स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत । स्थितो5स्मि गतसन्देह: करिष्ये वचनं तव ॥। (गीता १८।७३) सम्बन्ध-- इस प्रकार धृतराष्ट्रके प्रश्नानुसार भगवान् श्रीकृष्ण और अर्जुनके संवादरूप गीताशासत्रका वर्णण करके अब उसका उपसंहार करते हुए संजय धुतराष्ट्रके सामने गीताका महत्त्व प्रकट करते हैं-- संजय उवाच इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मन: । संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम्
सञ्जय उवाच— इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः । संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥
Verse 75
व्यासप्रसादाच्छुतवानेतद् गुहामहं परम् । योगं योगेश्वरात् कृष्णात् साक्षात् कथयत: स्वयम्
व्यासप्रसादाच्छुतवानेतद्गुह्यमहं परम् । योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥
Verse 76
राजन संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् | केशवार्जुनयो: पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुह:
सञ्जय उवाच— राजन् संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् । केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥
Verse 77
हे राजन्! भगवान् श्रीकृष्ण और अर्जुनके इस रहस्ययुक्त, कल्याणकारक और अद्धुत संवादको पुन:-पुन: स्मरण करके मैं बार-बार हर्षित होता हूँ्ें ।।
तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः । विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥
Verse 78
सम्बन्ध--इस प्रकार अपनी स्थितिका वर्णन करते हुए गीताके उपदेशकी और हक 3. रूपकी स्युतिका महत्त्व प्रकट करके; अब संजय धुतराष्ट्रसे की विजयकी निश्चित सम्भावना प्रकट करते हुए इस अध्यायका उपसंहार करते हैं-- यत्र योगेश्वर: कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धर: । तत्र श्रीविजयो भूतिर्धुवा नीतिर्मतिर्मम
सञ्जय उवाच— यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः । तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥
Yudhiṣṭhira confronts a dharma-saṅkaṭa: whether continued leadership in a destructive campaign is ethically defensible, or whether withdrawal (forest-life and austerity) is preferable when losses appear unavoidable.
The chapter frames despair as a governance failure: ethical intent must be joined to disciplined organization, delegated command, and collective effort; responsibility is discharged through steadiness and appropriate strategy rather than abandonment.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is operational and instructional—linking emotional crisis to counsel and then to a formalized vyūha plan within the epic’s war-narrative logic.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.