Mahabharata Adhyaya 37
Bhishma ParvaAdhyaya 3755 Versesयुद्ध आरम्भ-पूर्व/आरम्भ-क्षण का आध्यात्मिक विराम—रण का शोर पृष्ठभूमि में, केंद्र में विराट-दर्शन और भक्ति-उपदेश।

Adhyaya 37

Puruṣottama-yoga (The Discipline of the Supreme Person) — Chapter 15 (Bhagavadgītā)

Upa-parva: Bhagavadgītā Parva (Gītā-upaparvan within Bhīṣma-parva)

This chapter presents a metaphysical model of conditioned existence through the image of an inverted aśvattha tree whose roots are above and branches below, with Vedic meters as its leaves and sense-objects as its shoots. The discourse emphasizes the difficulty of grasping its full form and prescribes detachment (asaṅga) as the instrument to sever entanglement, redirecting the seeker toward an imperishable state from which there is no return. It then describes the jīva as an eternal portion of the divine that, associated with mind and senses, engages prakṛti and migrates between bodies carrying faculties like wind carrying fragrance. The chapter distinguishes those who perceive this process through knowledge from those who do not. It further identifies divine immanence in cosmic luminosity, terrestrial support, plant nourishment, digestion, and memory/knowledge, asserting that the Vedas ultimately point to this reality. Finally, it differentiates the perishable (kṣara), imperishable (akṣara), and the supreme person (Puruṣottama) who transcends both; knowing this yields comprehensive understanding and wholehearted orientation to the divine.

Chapter Arc: अर्जुन, कृष्ण के ‘परम गोपनीय’ अध्यात्म-उपदेश से अपने अज्ञान के नाश की घोषणा करता है और सृष्टि-स्थिति-प्रलय के रहस्य को जानकर भी एक ही उत्कंठा में जल उठता है—अब वह प्रभु का ऐश्वर्य-रूप प्रत्यक्ष देखना चाहता है। → दर्शन की याचना के साथ ही दृश्य-कल्पना विराट होती जाती है: देवदेव के शरीर में ‘एक स्थान’ पर समस्त जगत का अनेक प्रकार से विभक्त रूप दिखने लगता है; यह अनुभूति विस्मय को भय के किनारे तक ले जाती है, क्योंकि वही रूप सबको अपने मुखों में खींचता हुआ भी दीखता है। → अर्जुन का साक्षात्कार चरम पर पहुँचता है—जैसे पतंगे प्रज्वलित अग्नि में नाश के लिए दौड़ते हैं, वैसे ही लोक प्रभु के मुखों में प्रविष्ट होते दिखते हैं; उसी क्षण अर्जुन स्वीकार करता है: ‘आप चराचर जगत के पिता, गुरु और पूज्य हैं; तीनों लोकों में आपके समान कोई नहीं।’ → भगवान् इस दर्शन की दुर्लभता और महिमा बताते हैं—यह रूप न वेदों से, न तप से, न दान से, न यज्ञ से इस प्रकार देखा जा सकता; और फिर उपाय का उद्घोष करते हैं: केवल ‘अनन्य भक्ति’ से ही भगवान् को देखना, जानना और प्राप्त करना संभव है। → अनन्य भक्ति का स्वरूप क्या है—जिससे दर्शन, ज्ञान और एकीभाव-प्राप्ति होती है—इस जिज्ञासा का द्वार खुलता है।

Shlokas

Verse 1

४) “हे राजन! वह ब्रह्माजीके कमण्डलुका जल

अर्जुन उवाच— मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् । यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥

Verse 2

अर्जुन बोले--मुझपर अनुग्रह करनेके लिये आपने जो परम गोपनीय अध्यात्मविषयक वचनः अर्थात्‌ उपदेश कहा, उससे मेरा यह अज्ञान नष्ट हो गया हैः ।।

अर्जुन उवाच— मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् । यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥ भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया । त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥

Verse 3

एवमेतद्‌ यथा55त्थ त्वमात्मानं परमेश्वर । द्रष्टमिेच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम

एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर । द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥

Verse 4

३ ।। मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टमिति प्रभो । योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम्‌

मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो । योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ॥

Verse 5

सम्बन्ध-- परम श्रद्धालु और परम प्रेमी अर्जुनके इस प्रकार प्रार्थना करनेपर तीन शलोकोंमें भगवान्‌ अपने विश्वरूपका वर्णन करते हुए उसे देखनेके लिये अर्जुनको आज्ञा देते है-- श्रीभगवानुवाच पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशो5थ सहस्त्रश: । नानाविधानिः दिव्यानिः नानावर्णाकृतीनि चः

श्रीभगवानुवाच—पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः । नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥

Verse 6

पश्यादित्यान्‌ वसून्‌ रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा । बहुन्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत

पश्यादित्यान् वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा । बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥

Verse 7

है भरतवंशी अर्जुन! मुझमें आदित्योंको अर्थात्‌ अदितिके द्वादश पुत्रोंकी, आठ वसुओंको, एकादश रुद्रोंको, दोनों अश्विनीकुमारोंको और उनचास मरुद्गणोंको देख तथा और भी बहुत-से पहले न देखे हुए आश्वर्यमय रूपोंको देख ।।

इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् । मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद् द्रष्टुमिच्छसि ॥

Verse 8

सम्बन्ध--इस प्रकार तीन श्लोकोंमें बार-बार अपना अद्भुत रूप देखनेके लिये आज्ञा देनेपर भी जब अर्जुन भगवान्‌के रूपको नहीं देख सके; तब उसके न देख सकनेके कारणको जाननेवाले अन्तयमी भगवान्‌ अजुनिको दिव्य दृष्टि देनेकी इच्छा करके कहने लगे-- नतु मां शक्‍्यसे द्रष्टमनेनैव स्वचक्षुषा । दिव्यं ददामि ते चक्षु: पश्य मे योगमैश्वरम्‌

न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा । दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥

Verse 9

सम्बन्ध-- अर्जुनको दिव्य दृष्टि देकर भ्रगवान्‌ने जिस प्रकारका अपना दिव्य विराट्‌ स्वरूप दिखलाया था

संजय उवाच—एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगेश्वरो हरिः । दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥

Verse 10

अप कि मर वि का कमान | अनेकदिव्याभरणं धम्‌

सञ्जय उवाच—अर्जुनः परमं देवं परमेश्वरं विराट्स्वरूपं ददर्श—अनेकदिव्याभरणभूषितं, बहुदिव्यायुधोद्धृतकरं, दिव्यमाल्याम्बरधरं, दिव्यगन्धानुलेपनं, सर्वाश्चर्यमयं, अनन्तं, विश्वतोमुखम्। तं सर्वभूतान्तर्गतं सर्वफलप्रदं महादेवमवलोक्य पार्थो विस्मयेनाभिभूतः समभवत्।

Verse 11

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्‌ । सर्वाश्चर्यमयं" देवमनन्तं* विश्वतोमुखम्‌

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् । सर्वाश्चर्यमयं देवनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ सञ्जय उवाच—एवं विराट्स्वरूपं परमेश्वरं पार्थो ददर्श।

Verse 12

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्‌ युगपदुत्थिता । यदि भा: सदृशी सा स्याद्‌ भासस्तस्य महात्मन:

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद् युगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्याद् भासस्तस्य महात्मनः ॥

Verse 13

तत्रैकस्थं जगत्‌ कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकथा । अपश्यद्‌ देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा

तत्रैकस्थं जगत् कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा । अपश्यद् देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ॥

Verse 14

ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनंजय: । प्रणम्य शिरसा देवं कृताउज्जलिरभाषत

ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनंजयः । प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत ॥

Verse 15

उसके अनन्तर वह आश्वर्यसे चकित और पुलकित-शरीर अर्जुन: प्रकाशमय विश्वरूप परमात्माको श्रद्धा-भक्तिसहित सिरसे प्रणाम करके हाथ जोड़कर बोला ।।

अर्जुन उवाच— पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् । ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थं ऋषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ॥

Verse 16

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतो5नन्तरूपम्‌ | नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप?

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् । नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥

Verse 17

अर्जुनके प्रति भगवान्‌का विराट्रूप-प्रदर्शन किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम्‌ । पश्यामि व्वां दुर्निरीक्ष्यं+ समन्ताद्‌ दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्‌ः

किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् । पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद् दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ॥

Verse 18

त्वमक्षरं परमं वेदितव्यंरे त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्‌ | त्वमव्यय: शाश्वृतधर्मगोप्ताएं सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे

त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥

Verse 19

अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य+ ९- मनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम्‌ । पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्र स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्‌

अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् । पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥

Verse 20

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्नव सर्वा: | दृष्टवाद्‌भुतं रूपमुग्र॑ तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्‌*?

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः। दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥

Verse 21

१९-२०)। इसलिये वचको भगवान्‌ने अपना स्वरूप बतलाया है। 3. कामधेनु समस्त गौओंमें श्रेष्ठ दिव्य गौ है

अर्जुन उवाच। केशव तव वचनं श्रुत्वा माधव हृषितोऽस्मि। विभूतिमहिमानं ते सम्यगवगतो मे मनः स्थिरतां गतं युद्धसङ्कटे॥

Verse 22

रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेषश्चिनौ मरुतश्षोष्मपाश्षर । गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघा: वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्वैव सर्वे

रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च। गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥

Verse 23

जो ग्यारह रुद्र और बारह आदित्य तथा आठ वसु, साध्यगण, विश्वेदेव, अश्विनीकुमार तथा मरुदगणर्& और पितरोंका समुदाय तथा गन्धर्व, यक्ष, राक्षस और सिद्धोंके समुदाय हैं, वे सब ही विस्मित होकर आपको देखते हैं ।।

रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम्। बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम्॥

Verse 24

नभ:स्पृशं दीप्तमनेकवर्ण व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम्‌ दृष्टवा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णोः

नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम्। दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥

Verse 25

क्योंकि हे विष्णो! आकाशको स्पर्श करनेवाले, देदीप्यमान, अनेक वर्णोसे युक्त तथा फैलाये हुए मुख और प्रकाशमान विशाल नेत्रोंसे युक्त आपको देखकर भयभीत अन्त:करणवाला मैं धीरज और शान्ति नहीं पाता हूँ ।।

अर्जुन उवाच— हे विष्णो! त्वां दिवि स्पृशन्तं दीप्तं नानावर्णसमन्वितम् । प्रसारितवक्त्रं महद्भिः प्रकाशमानैर्नेत्रैः समन्वितं च दृष्ट्वा मेऽन्तरात्मा भयेन कम्पते; न च धैर्यं लभे न शान्तिम् । दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि, दिशो न जाने न लभे न शर्म; प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥

Verse 26

अमी च व्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्रा: सर्वे सहैवावनिपालसंघै: । भीष्मो द्रोण: सूतपुत्रस्तथासौ? सहास्मदीयैरपि योधमुख्यै:

अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः । भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः ॥

Verse 27

वक्‍त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति देष्टाकरालानि भयानकानि । केचिद्‌ विलग्ना दशनान्तरेषु संदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाड़ै:

वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि । केचिद् विलग्ना दशनान्तरेषु संदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ॥

Verse 28

यथा नदीनां बहवोअप्बुवेगा: समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति । तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्‍्त्राण्यभिविज्वलन्ति

यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति । तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति ॥

Verse 29

२८ ।। यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतड्रा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगा: । तथैव नाशाय विशन्ति लोका- स्तवापि वक्‍त्राणि समृद्धवेगा:

यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः । तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ॥

Verse 30

लेलिहासे ग्रसमान: समन्ता- ल्‍लोकान्‌ समग्रान्‌ वदनैज्वलडद्धि:ः । तेजोभिरापूर्य जगत्‌ समग्रं भासस्तवोग्रा: प्रतपन्ति विष्णो

लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्लोकान् समग्रान् वदनैर्ज्वलद्भिः । तेजोभिरापूर्य जगत् समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ॥

Verse 31

सम्बन्ध-- अजुनने तीसरे और चौथे शलोकोमें भगवानूसे अपने ऐश्वर्यमय रूपका दर्शन करानेके लिये प्रार्थना की थी

आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद । विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥

Verse 32

सम्बन्ध--इस प्रकार अर्जुनके पूछनेपर भगवान्‌ अपने उमग्ररूप धारण करनेका कारण बतलाते हुए प्रश्नानुसार उत्तर देते हैं-- श्रीभगवानुवाच कालो<स्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्‌ समाहर्तुमिह प्रवृत्त: । ऋते<पि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे ये5वस्थिता: प्रत्यनीकेषु योधा:

श्रीभगवानुवाच कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः । ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ॥

Verse 33

सम्बन्ध--इस प्रकार जर्जुनके प्रश्नका उत्तर देकर अब भगवान्‌ दो शलोकोंद्वारा युद्ध करनेगें सब प्रकारसे लाभ दिखलाकर अजुनिको युद्धके लिये उत्साहित करते हुए आज्ञा देते हैं-- तस्मात्‌ त्वमुत्तिष्ठट यशो लभस्व जित्वा शत्रून्‌ भुड्क्ष्व राज्यं समृद्धम्‌ | मयैवैते निहता: पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्‌

तस्मात् त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् । मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥

Verse 34

द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्ण तथान्यानपि योधवीरान्‌ | मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्‌

द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् । मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ॥

Verse 35

सम्बन्ध--इस प्रकार भगवान्‌के मुखसे सब बातें सुननेके बाद अर्जुनकी कैसी परिस्थिति हुई और उन्होंने क्या किया--इस जिज्ञासापर संजय कहते हैं संजय उवाच एतच्छुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिवेंपमान: किरीटीरें | नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगदगदं भीतभीत: प्रणम्य

सञ्जय उवाच—एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी । नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य ॥

Verse 36

सम्बन्ध-- अब छत्तीसवेंसे छियालीसवें *लोकतक अर्जुन भगवान्‌के स्तवन

अर्जुन उवाच—स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च । रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः ॥

Verse 37

कस्माच्च ते न नमेरन्‌ महात्मन्‌ गरीयसे ब्रह्मणो<प्यादिकर्त्रें । अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्‌

कस्माच्च ते न नमेरन् महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे । अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ॥

Verse 38

त्वमादिदेव: पुरुष: पुराण- स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्‌ | वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया तत॑ विश्वमनन्तरूप

त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणस्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ॥

Verse 39

वायुर्यमो डग्निर्वरुण: शशाड्कः: प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्न । नमो नमस्ते<स्तु सहस्रकृत्व:* पुनश्चन भूयो5पि नमो नमस्ते

वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च । नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥

Verse 40

नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोउस्तु ते सर्वत एव सर्व । अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्व॑ सर्व समाप्रोषि ततो5सि सर्व:

नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व । अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः ॥

Verse 41

सम्बन्ध-- इस प्रकार भगवान्‌की स्घुति और प्रणाम करके अब भगवान्‌के गुण

सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति । अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वापि ॥

Verse 42

यच्चावहासार्थमसत्कृतो 5सि८ विहारशय्यासनभोजनेषु । एको<थवाप्यच्युत” तत्समक्षं तत्‌ क्षामये त्वामहमप्रमेयम्‌

यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु । एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥

Verse 43

पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्यथ पूज्यश्च गुरुर्गरीयान्‌ । न त्वत्समो<स्त्य भ्यधिक: कुतो<न्यो लोकत्रये5प्यप्रतिमप्रभाव

पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् । न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव ॥

Verse 44

तस्मातउें प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम्‌ । पितेव पुत्रस्य सखेव सख्यु: प्रिय: प्रियायाहसि देव सोढुम्‌

तस्मात्त्वां प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् । पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम् ॥

Verse 45

सम्बन्ध-- इस प्रकार भगवान्‌से अपने अपराधोंके लिये क्षमा-याचना करके अब अर्जुन दो शलोकोमें भगवान्‌से चतुर्थुजरूपका दर्शन करानेके लिये प्रार्थना करते हैं-- अदृष्टपूर्व हृषितो5स्मि दृष्टवा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे । तदेव मे दर्शय देवरूपं॑३ प्रसीद देवेश जगन्निवास

अर्जुन उवाच—अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे । तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥

Verse 46

किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त- मिच्छामि त्वां द्रष्टमहं तथैव । तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते४

किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तमिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव । तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ॥

Verse 47

सम्बन्ध-- अर्जुनकी प्रार्थनापर अब अगले दो श्लोकोर्में भगवान्‌ अपने विश्वर्पकी महिमा और दुर्लभताका वर्णन करते हुए उनचासवें शलोकमें अर्जुनको आश्वासन देकर चतुर्थुजरूप देखनेके लिये कहते हैं-- श्रीभगवानुवाच मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूप॑ परं दर्शितमात्मयोगात्‌ | तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्य॑ यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्‌

श्रीभगवानुवाच—मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् । तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥

Verse 48

न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै- न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रै: एवंरूप: शक्‍्य अहं नूलोके+ द्रष्ट त्ववन्येन कुरुप्रवीर

न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैर्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः । एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ॥

Verse 49

मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्टवा रूपं घोरमीदृड़ममेदम्‌ । व्यपेतभी: प्रीतमना: पुनस्त्व॑ तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य

मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम् । व्यपेतभीः प्रीतमना पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ॥

Verse 50

संजय उवाच इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूप॑* दर्शयामास भूय: । आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुन: सौम्यवपुर्महात्मा

सञ्जय उवाच—इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः । आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ॥

Verse 51

सम्बन्ध-- इस प्रकार भगवान्‌ श्रीकृष्णने अपने विश्वरूपको संवरण करके चतुर्थुजरूपके दर्शन देनेके पश्चात्‌ जब स्वाभाविक मानुषरूपसे युक्त होकर अर्जुनको आश्वासन दिया; तब अर्जुन सावधान होकर कहने लगे-- अजुन उवाच दृष्टवेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं* जनार्दन । इदानीमस्मि संवृत्त: सचेता: प्रकृति गत:

अर्जुन उवाच—दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन । इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताḥ प्रकृतिं गतः ॥

Verse 52

सम्बन्ध-- इस प्रकार अ्जुनके वचन सुनकर अब भगवान्‌ दो श*्लोकोद्वारा अपने च॒दुर्धुज देवरूपके दर्शनकी दुर्लभता और उसकी महिमाका वर्णन करते श्रीभगवानुवाच सुदुर्दर्शमिदं रूप॑ दृष्टवानसि यन्मम । देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाड्क्षिण:

श्रीभगवानुवाच—सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम । देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥

Verse 53

नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया । शकक्‍्य एवंविधो द्रष्ठुं दृष्टटानसि मां यथा

नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया । शक्यो एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥

Verse 54

सम्बन्ध-- यदि उपर्युक्त उपायोसे आपके दर्शन नहीं हो सकते तो किस उपायसे हो सकते हैं; ऐसी जिज्ञासा होनेपर भगवान्‌ कहते हैं-- भक्‍्त्या त्वनन्यया शक्‍्य अहमेवंविधोड्र्जुन । ज्ञातु द्रष्ट च तत्त्वेन प्रवेष्ट च परंतप

भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप ॥

Verse 55

सम्बन्ध--अनन्य भक्तिके द्वार भ्रगवानको देखना

मदर्थकर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः । निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥

Frequently Asked Questions

The dilemma is how to live and act within a world of sensory entanglement and karmic continuity while seeking an imperishable goal—i.e., how to reconcile embodied participation with liberation-oriented detachment and correct identification of the self.

Conditioned existence is a structured but elusive entanglement; severing attachment through disciplined detachment and discerning the supreme reality (Puruṣottama) enables stable orientation beyond cyclical return, without denying the operational reality of action and embodiment.

Yes. The closing verses characterize the teaching as highly confidential (guhyatama) and state that understanding Puruṣottama makes one truly wise and ‘accomplished’ (kṛtakṛtya), implying soteriological and cognitive completion through correct knowledge.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App