
भीष्म-पर्व अध्याय १०० — त्रिगर्त-आक्रमण, भीष्म-केन्द्रित पुनर्संयोजन, तथा शक्त्यस्त्र-विनिमय
Upa-parva: Bhīṣma-vadha–pūrvabhāga (War-Day Engagements under Bhīṣma’s command)
Saṃjaya reports that Arjuna (Dhanaṃjaya) drives Suśarmā and allied kings into disarray with sharp arrows, producing a rapid rout across chariot, elephant, cavalry, and infantry elements; many abandon vehicles and weapons while commanders fail to halt the flight. Observing the collapse, Duryodhana advances with maximal effort, placing Bhīṣma prominently to stabilize the Kaurava front and to pressure Arjuna in defense of the Trigarta leader’s position. As the wider battle converges near midday, multiple parallel duels ignite: Sātyaki checks Kṛtavarmā and moves toward Bhīṣma; Drupada and Droṇa exchange dense volleys leading to Drupada’s withdrawal; Bhīma overwhelms Bāhlika’s chariot-team; and Abhimanyu disables an opponent’s team and remounts swiftly. A critical weapons episode follows: Bhīṣma hurls a powerful śakti toward Vāsudeva, which Kṛṣṇa neutralizes with agility; Kṛṣṇa counters with his own śakti, which Bhīṣma cleaves mid-flight and then strikes Sātyaki. The chapter closes with intensified, tumulous fighting as Pāṇḍava forces encircle Bhīṣma to mitigate risk to Mādhava (Kṛṣṇa) and to contest command dominance.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बतलाते हैं कि युद्ध की पूर्व-संध्या में दुर्योधन अपने मन्त्रियों को बुलाकर एक ही प्रश्न पर मन टिकाता है—पाण्डु-पुत्रों को उनके समस्त सहायक-समूह सहित रण में कैसे जीता जाए। → दुर्योधन कर्ण और शकुनि सहित मन्त्रियों से रणनीति पर विचार करता है; कर्ण अपने पराक्रम का आश्वासन देता है कि वह सोमक, पांचाल, केकय, करूष आदि को नष्ट कर देगा और पाण्डवों को उनके बन्धु-बान्धवों सहित पराजित करेगा। दुर्योधन तत्क्षण दुःशासन को आदेश देता है कि अनुयात्रा, रसद, रथ-हाथी-घोड़े, शस्त्र-सज्जा—सब कुछ शीघ्र और सर्वथा तैयार हो। → कर्ण का निर्णायक आग्रह—‘समर में मुझे आज्ञा दीजिए; मैं रण-शोभा कर्ण पाण्डवों को ससुहृद्गण-बान्धव परास्त कर दूँगा’—सभा के भीतर युद्ध-निश्चय को कठोर रूप देता है और दुर्योधन का संकल्प भीष्म के शिविर की ओर कूच में बदल जाता है। → दुर्योधन सुवर्ण-प्रभा, सुगन्धित चन्दन-लेप और राजसी अलंकरण से युक्त होकर भीष्म के शिविर की ओर प्रस्थान करता है; उसके पीछे महाधनुर्धर राजा-नरेश, भाई-बंधु और मित्र-समूह अस्त्र-शस्त्र सहित उसी प्रकार साथ हो लेते हैं जैसे इन्द्र के पीछे देवगण। → भीष्म के शिविर में पहुँचकर दुर्योधन क्या निवेदन करेगा—और सेनापति-निर्णय/रणनीति किस दिशा में मुड़ेगी?
Verse 1
[दाक्षिणात्य अधिक पाठका इं श्लोक मिलाकर कुल ८० ६ “लोक हैं।] #स्न्ैमा रन () अिन्मानन- सप्तनवतितमो< ध्याय: दुर्योधनका अपने मन्त्रियोंस सलाह करके भीष्मसे पाण्डवोंको मारने अथवा कर्णको युद्धके लिये आज्ञा देनेका अनुरोध करना संजय उवाच ततो दुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबल: । दुःशासनश्र पुत्रस्ते सूतपुत्रश्न दुर्जय:
सञ्जय उवाच—ततो दुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबलः। दुःशासनश्च ते पुत्रः कर्णश्च सूतपुत्रकः॥ एते सर्वे महाराज रहसि समागम्येष्टार्थे मन्त्रं चक्रुः—कथं पाण्डुसुताः सगणाः संख्ये जेतव्या इति।
Verse 2
समागम्य महाराज मन्त्र चक्रुविवश्षितम् | कथं पाण्डुसुता: संख्ये जेतव्या: सगणा इति
समागम्य महाराज मन्त्रं चक्रुरभीप्सितम्। कथं पाण्डुसुताः संख्ये जेतव्याः सगणा इति॥
Verse 3
ततो दुर्योधनो राजा सर्वास्तानाह मन्त्रिण: | सूतपुत्र॑ समाभाष्य सौबलं च महाबलम्,उस समय राजा दुर्योधनने सूतपुत्र कर्ण तथा महाबली शकुनिको सम्बोधित करके उन सब मन्त्रियोंसे कहा--
ततो दुर्योधनो राजा सर्वास्तानाह मन्त्रिणः । सूतपुत्रं समाभाष्य सौबलं च महाबलम् ॥
Verse 4
की व हा 0 कहर ४ हक! 0 ८ 0प॥॥ष/&४४७४ 4005 द्रोणो भीष्म: कृप: शल्य: सौमदत्तिश्न संयुगे न पार्थान् प्रतिबाधन्ते न जाने तच्च कारणम्
द्रोणो भीष्मः कृपः शल्यः सौमदत्तिश्च संयुगे । न पार्थान् प्रतिबाधन्ते न जाने तच्च कारणम् ॥
Verse 5
अवध्यमानास्ते चापि क्षपयन्ति बल॑ मम । सो<स्मि क्षीणबल: कर्ण क्षीणशस्त्रश्न संयुगे
अवध्यमानास्ते चापि क्षपयन्ति बलं मम । सोऽस्मि क्षीणबलः कर्ण क्षीणशस्त्रश्च संयुगे ॥
Verse 6
(त्वयि युद्धविमुखे चापि जितश्वास्मि हि पाण्डवै: । द्रोणस्य प्रमुखे वीरा हतास्ते भ्रातरो मम ।।
त्वयि युद्धविमुखे चापि जितोऽस्मि हि पाण्डवैः । द्रोणस्य प्रमुखे वीरा हतास्ते भ्रातरो मम ॥ भीमसेनेन राधेय मम चैवानुपश्यतः । निकृतः पाण्डवैः शूरैरवध्यैर्दैवतैरपि ॥ सोऽहं संशयमापन्नः प्रहरिष्ये कं रणे ॥
Verse 7
(एवमुक्तस्तु राधेयो दुर्योधनमरिंदमम् ।) तमब्रवीन्महाराजं सूतपुत्रो नराधिपम् | यह सुनकर सूत्रपुत्र कर्णने शत्रुदमन नरनाथ महाराज दुर्योधनसे इस प्रकार कहा ।।
एवमुक्तस्तु राधेयो दुर्योधनमरिंदमम् । तमब्रवीन्महाराजं सूतपुत्रो नराधिपम् ॥ कर्ण उवाच— मा शोच भरतश्रेष्ठ करिष्येऽहं प्रियं तव ॥
Verse 8
निवत्ते युधि गाड़ेये न्यस्तशस्त्रे च भारत
कर्ण उवाच— हे भारत, हे भरतवंशप्रदीप नृप! यदा समरे घोरसङ्ग्रामे गङ्गानन्दनो भीष्मः शस्त्राणि निक्षिप्य सर्वथा निवर्तिष्यते, तदा भीष्मस्य पश्यतः सोमकैः सह सर्वान् कुन्तीपुत्रान् एकेनैव कालेन निहनिष्यामि; एतत् ते सत्येन शपे कथयामि।
Verse 9
अहं पार्थान् हनिष्यामि सहितान् सर्वसोमकै: । पश्यतो युधि भीष्मस्य शपे सत्येन ते नृप
अहं पार्थान् हनिष्यामि सहितान् सर्वसोमकैः। पश्यतो युधि भीष्मस्य शपे सत्येन ते नृप॥
Verse 10
पाण्डवेषु दयां नित्यं स हि भीष्म: करोति वै । अशक्तिश्च रणे भीष्मो जेतुमेतान् महारथान्,भीष्म सदा ही पाण्डवोंपर दया करते हैं; अतः युद्धमें वे इन महारथियोंको जीतनेमें सर्वथा असमर्थ हैं
पाण्डवेषु दयां नित्यं स हि भीष्मः करोति वै। अशक्तिश्च रणे भीष्मो जेतुमेतान् महारथान्॥
Verse 11
अभिमानी रणे भीष्मो नित्यं चापि रणप्रिय: । स कथं पाण्डवान् युद्धे जेष्यते तात संगतान्
अभिमानी रणे भीष्मो नित्यं चापि रणप्रियः। स कथं पाण्डवान् युद्धे जेष्यते तात संगतान्॥
Verse 12
स त्वं शीघ्रमितो गत्वा भीष्मस्य शिबिरं प्रति अनुमान्य गुरुं वृद्ध शस्त्र न्यासय भारत,भारत! अतः तुम शीघ्र ही यहाँसे भीष्मजीके शिविरमें जाकर अपने उन पूजनीय वृद्ध पितामहको राजी करके उनसे हथियार रखवा दो
स त्वं शीघ्रमितो गत्वा भीष्मस्य शिबिरं प्रति। अनुमान्य गुरुं वृद्धं शस्त्रन्यासय भारत॥
Verse 13
न्यस्तशस्त्रे ततो भीष्मे निहतान् पश्य पाण्डवान् | मयैकेन रणे राजन् ससुहृद्गणबान्धवान्,राजन! भीष्मके हथियार डाल देनेपर पाण्डवोंको केवल मेरे द्वारा युद्धमें सुहदों और बान्धवोंसहित मारा गया समझो
न्यस्तशस्त्रे ततो भीष्मे निहतान् पश्य पाण्डवान् । मयैकेन रणे राजन् ससुहृद्गणबान्धवान् ॥
Verse 14
एवमुक्तस्तु कर्णेन पुत्रो दुर्योधनस्तव । अब्रवीद् भ्रातरं तत्र दुःशासनमिदं वच:
एवमुक्तस्तु कर्णेन पुत्रो दुर्योधनस्तव । अब्रवीद् भ्रातरं तत्र दुःशासनमिदं वचः ॥
Verse 15
अनुयात्र यथा सर्व सज्जीभवति सर्वश: । दुःशासन तथा क्षिप्र॑ं सर्वमेवोपपादय
अनुयात्रा यथा सर्वं सज्जीभवति सर्वशः । दुःशासन तथा क्षिप्रं सर्वमेवोपपादय ॥
Verse 16
एवमुक्त्वा ततो राजन् कर्णमाह जनेश्वर: । अनुमान्य रणे भीष्ममेषो<हं द्विपदां वरम्
एवमुक्त्वा ततो राजन् कर्णमाह जनेश्वरः । अनुमान्य रणे भीष्ममेषोऽहं द्विपदां वरम् ॥
Verse 17
आगमिष्ये ततः: क्षिप्रं त्वत्सकाशमरिंदम । अफक्रान्ते ततो भीष्मे प्रहरिष्यसि संयुगे
आगमिष्ये ततः क्षिप्रं त्वत्सकाशमरिंदम । अपक्रान्ते ततो भीष्मे प्रहरिष्यसि संयुगे ॥
Verse 18
निष्पपात ततस्तूर्ण पुत्रस्तव विशाम्पते । सहितो भ्रातृभिस्तैस्तु देवैरिव शतक्रतु:
निष्पपात ततस्तूर्णं पुत्रस्तव विशाम्पते । सहितो भ्रातृभिस्तैस्तु देवैरिव शतक्रतुः ॥
Verse 19
ततस्तं नृपशार्दूलं शार्टूल्समविक्रमम् । आरोहयद्धयं तूर्ण भ्राता दःशासनस्तदा,उस समय भाई दुःशासनने अपने ज्येष्ठ भ्राता सिंहके समान पराक्रमी नृपश्रेष्ठ दुर्योधनको घोड़ेपर चढ़ाया
ततस्तं नृपशार्दूलं शार्दूलसमविक्रमम् । आरोहयद्धयं तूर्णं भ्राता दुःशासनस्तदा ॥
Verse 20
अंगदी बद्धमुकुटो हस्ताभरणवान् नृप । धार्तराष्ट्री महाराज विबभौ स पथि व्रजन्
अंगदी बद्धमुकुटो हस्ताभरणवान्नृप । धार्तराष्ट्रो महाराज विबभौ स पथि व्रजन् ॥
Verse 21
उसने शिरीषपुष्प एवं सुवर्णके समान पीतवर्णका बहुमूल्य सुगन्धित चन्दन लगा रखा था
शिरीषपुष्पसदृशं सुवर्णसमपीतवर्णं बहुमूल्यं सुगन्धि चन्दनमनुलेपयामास सः ॥
Verse 22
अरजोअम्बरसंवीत: सिंहखेलगतिर्नुप । शुशुभे विमलार्चिष्मान् नभसीव दिवाकर:
अरजोऽम्बरसंवीतः सिंहखेलगतिर्नृप । शुशुभे विमलार्चिष्मान् नभसीव दिवाकरः ॥
Verse 23
त॑ प्रयान्तं नरव्याप्र॑ भीष्मस्य शिबिरं प्रति । अनुजममुर्महेष्वासा: सर्वलोकस्य धन्विन:
तं प्रयान्तं नरव्याघ्रं भीष्मस्य शिबिरं प्रति । अनुजग्मुर्महेष्वासा: सर्वलोकस्य धन्विनः ॥
Verse 24
हयानन्ये समारुह्मु गजानन्ये च भारत
हयानन्ये समारुह्य गजानन्ये च भारत ।
Verse 25
रथानन्ये नरश्रेष्ठं परिवद्रु: समनन््ततः । भारत! कुछ लोग घोड़ोंपर और कुछ लोग हाथियोंपर चढ़े थे। दूसरे लोग रथोंपर आरूढ़ हो सब ओरसे नरश्रेष्ठ दुर्योधनको घेरे हुए थे ।।
रथानन्ये नरश्रेष्ठं परिवव्रुः समन्ततः । आत्तशस्त्राश्च सुहृदो रक्षणार्थं महीपतेः ॥
Verse 26
स पूज्यमान: कुरुभि: कौरवाणां महाबल:,इस प्रकार कौरवोंसे पृूजित हो महाबली कौरवराज दुर्योधन यशस्वी भीष्मके शिविरमें गया। उसके भाई उसे घेरकर निरन्तर उसीके साथ-साथ रहे
स पूज्यमानः कुरुभिः कौरवाणां महाबलः । यशस्विनो भीष्मस्य शिबिरं जगाम ॥ भ्रातृभिः परिवृतश्च स नित्यं तेनैव सहान्वगात् ॥
Verse 27
प्रययौं सदनं राजा गाड्रेयस्य यशस्विन: । अन्वीयमान: सततं सोदरै: परिवारित:,इस प्रकार कौरवोंसे पृूजित हो महाबली कौरवराज दुर्योधन यशस्वी भीष्मके शिविरमें गया। उसके भाई उसे घेरकर निरन्तर उसीके साथ-साथ रहे
प्रययौ सदनं राजा गाङ्गेयस्य यशस्विनः । अन्वीयमानः सततं सोदरैः परिवारितः ॥
Verse 28
दक्षिणं दक्षिण: काले सम्भृत्य स्वभुजं तदा । हस्तिहस्तोपमं शैक्ष॑ सर्वशत्रुनिबर्हणम्
कर्ण उवाच—काले तु समुपस्थिते राजा दुर्योधनः स्वभुजं सम्भृत्य तदा दक्षिणं भुजं समुत्क्षिप्य तस्थौ—हस्तिहस्तोपमं विशालं शस्त्रप्रहारशिक्षया परिनिष्पन्नं, सर्वशत्रुनिबर्हणसमर्थं च। ततः सर्वतो दिक्षु नानादेशनिवासिनो जनाः प्रणामाञ्जलिं कृत्वा समुत्थिताः; स तेषां नमस्कारान् प्रतिगृह्य मधुराणि वचनानि शुश्राव।
Verse 29
हे कक 80248 [ सर्वतो दिश: । शुश्राव मधुरा नानादेशनिवासिनाम्
कर्ण उवाच—सर्वतो दिग्भ्यः स मधुराणि वचनानि शुश्राव नानादेशनिवासिनाम्। तदा राजा दुर्योधनः स्वभावेन उदारः सर्वशत्रुनाशनसमर्थश्च, हस्तिहस्तोपमं विशालं शस्त्रप्रहारशिक्षया परिनिष्पन्नं दक्षिणं भुजं समुत्क्षिप्य, सर्वदिक्षु प्रदत्तां प्रणामाञ्जलिं प्रतिगृह्य तेषां प्रियं वाक्यं शुश्राव।
Verse 30
संस्तूयमान: सूतैश्न मागधैश्व महायशा: । पूजयानश्च तान् सर्वान् सर्वलोकेश्चरेश्वर:
सूतैर्मागधैश्च संस्तूयमानो महायशाः सर्वलोकेश्वर इव स राजा सर्वान् तान् पूजयन्। एवं स राजा सर्वसैन्यसमावृतः स्तुतिं शृण्वन् सर्वजनान् सत्कृत्य भीष्मस्य शिविरं प्रति प्रययौ।
Verse 31
प्रदीप: काउचनैस्तत्र गन्धतैलावसेचितै: । परिवत्रुर्महाराजं॑ प्रज्वलद्धिः समनन््तत:,सुगन्धित तेलसे भरे हुए सोनेके जलते दीपक लिये बहुत-से सेवक महाराज दुर्योधनको सब ओरसे घेरकर चल रहे थे
तत्र बहवः परिचारकाः सुगन्धतैलावसेचितैः काञ्चनैः प्रदीपैः प्रज्वलद्भिः महाराजं दुर्योधनं सर्वतः परिवव्रुः।
Verse 32
स तैः परिवृतो राजा प्रदीपै: काउचनैज्वलन् । शुशुभे चन्द्रमा युक्तो दीप्तैरिव महाग्रहै:
स तैः पुरुषैः काञ्चनप्रदीपैः ज्वलद्भिः परिवृतो राजा दुर्योधनः शुशुभे—दीप्तैर्महाग्रहैरिव युक्तश्चन्द्रमा।
Verse 33
काज्चनोष्णीषिणत्तत्र वेत्रझर्सरपाणय: । प्रोत्सारयन्त: शनकैस्तं जन॑ सर्वतो दिशम्,सुनहरी पगड़ी धारण करके हाथोंमें बेंत और झर्झर लिये बहुतेरे सिपाही धीरे-धीरे सब ओरसे लोगोंकी भीड़को हटाते हुए चल रहे थे
काञ्चनोष्णीषिणस्तत्र वेत्रझर्झरपाणयः । प्रोत्सारयन्तः शनकैस्तं जनं सर्वतो दिशम् ॥
Verse 34
सम्प्राप्य तु ततो राजा भीष्मस्य सदनं शुभम् | अवतीर्य हयाच्चापि भीष्म॑ प्राप्प जनेश्वर:
सम्प्राप्य तु ततो राजा भीष्मस्य सदनं शुभम् । अवतीर्य हयाच्चापि भीष्मं प्राप जनेश्वरः ॥
Verse 35
अभिवाद्य ततो भीष्मं निषण्ण: परमासने | काउचने सर्वतोभद्रे स्पद्धास्तिरणसंवृते
अभिवाद्य ततो भीष्मं निषण्णः परमासने । कौचने सर्वतोभद्रे स्पर्धास्तरणसंवृते ॥
Verse 36
उवाच प्राञ्जलिर्भीष्मं बाष्पकण्ठो5श्रुलोचन: । त्वां वयं हि समाश्रित्य संयुगे शत्रुसूदन
उवाच प्राञ्जलिर्भीष्मं बाष्पकण्ठोऽश्रुलोचनः । त्वां वयं हि समाश्रित्य संयुगे शत्रुसूदन ॥
Verse 37
उत्सहेम रणे जेतु सेन्द्रानपि सुरासुरान् । किमु पाण्डुसुतान् वीरान् ससुहृदूगणबान्धवान्
उत्सहेम रणे जेतु सेन्द्रानपि सुरासुरान् । किमु पाण्डुसुतान् वीरान् ससुहृद्गणबान्धवान् ॥
Verse 38
तस्मादर्हसि गाज़्ेय कृपां कर्तु मयि प्रभो । जहि पाण्डुसुतान् वीरान् महेन्द्र इव दानवान्
तस्मादर्हसि गाङ्गेय कृपां कर्तुं मयि प्रभो । जहि पाण्डुसुतान् वीरान् महेन्द्र इव दानवान् ॥
Verse 39
अहं सर्वान् महाराज निहनिष्यामि सोमकान् । पज्चालान् केकयै: सार्थ करूषांश्वनेति भारत
अहं सर्वान् महाराज निहनिष्यामि सोमकान् । पाञ्चालान् केकयैः सार्धं करूषांश्चैव भारत ॥
Verse 40
त्वद्गबच: सत्यमेवास्तु जहि पार्थान् समागतान् | सोमकांश्व महेष्वासान् सत्यवाग् भव भारत
त्वद्वचः सत्यमेवास्तु जहि पार्थान् समागतान् । सोमकांश्च महेष्वासान् सत्यवाग् भव भारत ॥
Verse 41
दयया यदि वा राजन द्वेष्यभावान्मम प्रभो | मन्दभाग्यतया वापि मम रक्षसि पाण्डवान्
दयया यदि वा राजन् द्वेष्यभावान्मम प्रभो । मन्दभाग्यतया वापि मम रक्षसि पाण्डवान् ॥
Verse 42
अनुजानीहि समरे कर्णमाहवशोभिनम् | स जेष्यति रणे पार्थान् ससुहृदू्गणबान्धवान्
अनुजानीहि समरे कर्णमाहवशोभिनम् । स जेष्यति रणे पार्थान् ससुहृद्गणबान्धवान् ॥
Verse 43
स एवमुक्त्वा नृपति: पुत्रो दुर्योधनस्तव । नोवाच वचन किज्चिद् भीष्म सत्यपराक्रमम्,सत्यपराक्रमी भीष्मसे ऐसा कहकर आपका पुत्र राजा दुर्योधन और कुछ नहीं बोला
स एवमुक्त्वा नृपतिः पुत्रो दुर्योधनस्तव । नोवाच वचनं किञ्चिद् भीष्मं सत्यपराक्रमम् ॥
Verse 73
भीष्म: शान्तनवस्तूर्णमपयातु महारणात् । कर्ण बोला--भरतश्रेष्ठी] शोक न करो। मैं तुम्हारा प्रिय कार्य करूँगा, परंतु शान्तनुनन्दन भीष्म शीघ्र ही महायुद्धसे हट जायेँ
कर्ण उवाच—भरतश्रेष्ठ मा शुचः; करिष्ये तव प्रियम् । शान्तनुनन्दनो भीष्मस्तूर्णं महारणादपयास्यति ॥
Verse 96
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें आठवें दिनके युद्धरें सेनाके शिविरमें लौटनेसे सम्बन्ध रखनेवाला छानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि अष्टमेऽहनि युद्धे सेनायाः शिविरप्रत्यावर्तनवृत्तान्ते षण्णवतितमोऽध्यायः समाप्तः ॥
Verse 97
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि भीष्म॑ प्रति दुर्योधनवाक्ये सप्तनवतितमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि भीष्मं प्रति दुर्योधनवाक्ये सप्तनवतितमोऽध्यायः ॥
Verse 231
भण्डीपुष्पनिकाशेन तपनीयनिभेन च । अनुलिप्त: पराध्येन चन्दनेन सुगन्धिना
भण्डीपुष्पनिकाशेन तपनीयनिभेन च । अनुलिप्तः परार्ध्येन चन्दनेन सुगन्धिना ॥
Verse 236
भ्रातरश्न महेष्वासास्त्रिदशा इव वासवम् | भीष्मके शिविरकी ओर जाते हुए पुरुषश्रेष्ठ दुर्योधनके पीछे सारे जगत्के महाधनुर्धर कौरवपक्षीय नरेश तथा विशाल धनुष धारण करनेवाले उसके भाई उसी प्रकार जा रहे थे
कर्ण उवाच—तस्य भ्रातरश्च महेष्वासाः कौरवपक्षीयाश्च महाधनुर्धराः । पुरुषश्रेष्ठं दुर्योधनं भीष्मशिबिरं प्रति गच्छन्तं पृष्ठतः समन्वयुः, यथा वासवं प्रति त्रिदशाः ॥
Verse 256
प्रादुर्बभूवु: सहिता: शक्रस्येवामरा दिवि । राजा दुर्योधनकी रक्षाके लिये समस्त सुहृद् अस्त्र-शस्त्र लेकर उसी प्रकार उसके साथ हो गये थे, जैसे स्वर्गमें देवता इन्द्रकी रक्षाके लिये उनके साथ रहते हैं
कर्ण उवाच—दिवि शक्रस्यामराः सहिता यथा रक्षार्थं तिष्ठन्ति, तथा दुर्योधनस्य रक्षार्थं सर्वे सुहृदः शस्त्रास्त्राण्यादाय सहिता अभ्यपद्यन्त ॥
The chapter stages a dharma-sankat of leadership under crisis: whether to prioritize immediate tactical survival (retreat, dispersion) or collective duty (reforming lines under command), showing how fear-driven flight conflicts with the kṣatriya expectation of ordered resistance.
Agency operates within constraint: disciplined coordination and clarity of command can convert chaos into purposeful action, while uncontrolled emotion (panic) multiplies harm; the narrative frames competence and restraint as ethically relevant, not merely strategic.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-function is historiographic—Saṃjaya’s granular war-reporting models how events, intentions, and consequences are to be interpreted within the epic’s broader inquiry into dharma and responsibility.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.