Adhyaya 67
आदि पर्व, अध्याय 67 — गान्धर्वविवाह-समयः (Duḥṣanta–Śakuntalā: Gandharva Marriage and Succession Condition)
Upa-parva: Śakuntalopākhyāna (Episode of Śakuntalā and Duḥṣanta)
Chapter 67 records a structured negotiation between King Duḥṣanta and Śakuntalā. Duḥṣanta proposes immediate union, offering royal gifts and explicitly recommending gāndharva-vivāha as superior among marriage forms for their context. Śakuntalā initially requests deference to her father Kaṇva’s return, but Duḥṣanta argues from dharma and self-agency, introducing the doctrinal list of eight vivāhas and their varṇa-specific acceptability, while rejecting paiśāca and āsura as impermissible. Śakuntalā then sets a binding condition: Duḥṣanta must acknowledge that her future son will hold succession immediately after him. Duḥṣanta assents, takes her hand according to due form, and departs promising later escort to his city. Kaṇva returns and, through ascetic insight, confirms that the union is not a dharma-violation for a kṣatriya; he blesses the outcome and foretells the birth of a powerful son destined for universal sovereignty. Śakuntalā requests Kaṇva’s favor toward Duḥṣanta; Kaṇva grants a boon, and she prays for Duḥṣanta’s steadfast righteousness and stable kingship.
Chapter Arc: Janamejaya, eager to know the true origins of the great-souled men among humans, asks Vaishampayana to narrate—step by step—the births and deeds of those beings whose splendor seems more than mortal. → Vaishampayana begins the vast catalogue of aṁśāvataraṇa: devas, dānavas, gandharvas, and other celestial orders descending into earthly kingship. Name after name is laid like a genealogical thundercloud, hinting that these births are not random but arranged for a coming cosmic reckoning. → The roll-call swells to famous, fate-heavy figures—Jarāsandha and other formidable rulers—revealing that many ‘human’ monarchs are in truth embodiments of older powers, destined to collide in pride and war. → The narrator closes the enumeration by affirming its fruit: hearing this descent of portions (aṁśas) grants clarity about rise and fall, steadies the wise in distress, and frames worldly conflict as part of a larger design. → The listener is left poised for the next movement of the epic: how these incarnate powers will converge into alliances, rivalries, and the inevitable great war.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ ३ श्लोक मिलाकर कुल ७६३ “लोक हैं) #फशलारल (0) अन्अान- > मनुस्मृतिमें प्रजापति दक्षको ही पुत्रिका-विधिका प्रवर्तक बताकर उसका लक्षण इस प्रकार दिया है-- अपुत्रो&नेन विधिना सुतां कुर्वीत पुत्रिकाम् । यदपत्यं भवेदस्यां तन््मम स्यात् स्वधाकरम् ।।
जनमेजय उवाच—देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम्। सिंहव्याघ्रमृगाणां च पन्नगानां पतत्त्रिणाम्॥ (सम्भवं विस्तरेण मे कथय)॥
Verse 2
सर्वेषां चैव भूतानां सम्भवं भगवन्नहम् । श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन मानुषेषु महात्मनाम् । जन्म कर्म च भूतानामेतेषामनुपूर्वश:
सर्वेषां चैव भूतानां सम्भवं भगवन् अहम्। श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन मानुषेषु महात्मनाम्॥ जन्म कर्म च भूतानाम् एतेषाम् अनुपूर्वशः॥
Verse 3
वैशम्पायन उवाच मानुषेषु मनुष्येन्द्र सम्भूता ये दिवौकस: । प्रथमं दानवांश्वैव तांस््ते वक्ष्यामि सर्वश:
वैशम्पायन उवाच—मानुषेषु मनुष्येन्द्र सम्भूता ये दिवौकसः। प्रथमं दानवान् एव तान् ते वक्ष्यामि सर्वशः॥
Verse 4
विप्रचित्तिरिति ख्यातो य आसीद् दानवर्षभ: । जरासन्ध इति ख्यात: स आसीन्मनुजर्षभ:
विप्रचित्तिरिति ख्यातो य आसीद् दानवर्षभः। जरासन्ध इति ख्यातः स आसीन् मनुजर्षभः॥
Verse 5
दिते: पुत्रस्तु यो राजन् हिरण्यकशिपु: स्मृतः । स जज्ञे मानुषे लोके शिशुपालो नरर्षभ:
वैशम्पायन उवाच—राजन्, दितेः पुत्रो यः हिरण्यकशिपुः स्मृतः, स एव मानुषे लोके नरर्षभः शिशुपालो नाम भूत्वा जज्ञे।
Verse 6
संह्ाद इति विख्यात: प्रह्मादस्यानुजस्तु यः । स शल्य इति विख्यातो जज्ञे बाह्लीकपुज्रव:
वैशम्पायन उवाच—प्रह्लादस्यानुजो यः संह्राद इति विख्यातः, स एव बाह्लीकेषु प्रथितः शल्य इति नाम्ना जज्ञे।
Verse 7
अनुह्वादस्तु तेजस्वी यो5भूत् ख्यातो जघन्यज: । धृष्टकेतुरिति ख्यात: स बभूव नरेश्वर:
वैशम्पायन उवाच—अनुह्वादस्तु तेजस्वी यः ख्यातो जघन्यजः, स धृष्टकेतुरिति ख्यातो नरेश्वरः बभूव।
Verse 8
यस्तु राजज्छिबिरनाम दैतेय:ः परिकीर्तित: । द्रुम इत्यभिविख्यात: स आसीदू भुवि पार्थिव:,राजन्! जो शिबि नामका दैत्य कहा गया है, वही इस पृथ्वीपर ट्रुम नामसे विख्यात राजा हुआ
वैशम्पायन उवाच—यः शिबिरिति परिकीर्तितो दैतेयः, स एव भुवि द्रुम इति विख्यातः पार्थिवोऽभवत्, राजन्।
Verse 9
बाष्कलो नाम यस्तेषामासीदसुरसत्तम: । भगदत्त इति ख्यात: स जज्ञे पुरुषर्षभ:,असुरोंमें श्रेष्ठ जो बाष्कल था, वही नरश्रेष्ठ भगदत्तके नामसे उत्पन्न हुआ
वैशम्पायन उवाच—तेषामसुरसत्तमो यः बाष्कल इति नाम, स एव पुरुषर्षभो भगदत्त इति ख्यातो जज्ञे।
Verse 10
अयःशिरा अश्वशिरा अय:शड्कुश्च वीर्यवान् तथा गगनमूर्धा च वेगवांश्षात्र पजचम:
वैशम्पायन उवाच—अयःशिरा अश्वशिरा वीर्यवान् अयःशङ्कुश्च तथा गगनमूर्धा वेगवांश्च—राजन्—एते पञ्च महाबलाः महादानवाः केकयदेशे प्रमुखेषु पार्थिवेषु महात्मराजरूपेण प्रादुर्भूताः।
Verse 11
पज्चैते जज्ञिरे राजन् वीर्यवन्तो महासुरा: । केकयेषु महात्मान: पार्थिवर्षभसत्तमा: | केतुमानिति विख्यातो यस्ततो<न्य: प्रतापवान्
पञ्चैते जज्ञिरे राजन् वीर्यवन्तो महासुराः। केकयेषु महात्मानः पार्थिवर्षभसत्तमाः॥ ततोऽन्यः प्रतापवान् केतुमानिति विख्यातः।
Verse 12
जनमेजयने कहा--भगवन्! मैं मनुष्य-योनिमें अंशतः उत्पन्न हुए देवता
जनमेजय उवाच—भगवन्, मनुष्ययोनौ अंशतः प्रादुर्भूतानां देवानां दानवानां गन्धर्वाणां नागानां राक्षसानां च तथा सिंहव्याघ्रहरिणसर्पपक्षिणां सर्वभूतानां च जन्मवृत्तान्तं यथावत् क्रमशः श्रोतुमिच्छामि; मनुष्येषु च ये महात्मानः, तेषां च सर्वेषां जन्मकर्मणां क्रमं मे कथय।
Verse 13
उग्रसेन इति ख्यात उग्रकर्मा नराधिप: । यस्त्वश्व इति विख्यात: श्रीमानासीन्महासुर:
उग्रसेन इति ख्यात उग्रकर्मा नराधिपः। यस्त्वश्व इति विख्यातः श्रीमानासीन्महासुरः॥
Verse 14
अशोको नाम राजाभूनन््महावीर्योडपराजित: । तस्मादवरजो यस्तु राजन्नश्वपति: स्मृत:
अशोको नाम राजाभून्महावीर्योऽपराजितः। तस्मादवरजो यस्तु राजन्नश्वपतिः स्मृतः॥
Verse 15
दैतेय: सो5भवद् राजा हार्दिक्यो मनुजर्षभ: । वृषपर्वेति विख्यात: श्रीमान् यस्तु महासुर:
वैशम्पायन उवाच— स दैत्यः मनुष्येषु हार्दिक्य इति नाम्ना राजा बभूव, मनुजर्षभः। तथा वृषपर्वेति विख्यातः श्रीमान् महासुरोऽपि मनुष्यलोके तेनैव नाम्ना प्रसिद्धोऽभवत्।
Verse 16
दीर्घप्रज्ञ इति ख्यात: पृथिव्यां सोडभवन्नूप: । अजक स्त्ववरो राजन् य आसीद् वृषपर्वण:
वैशम्पायन उवाच— स पृथिव्यां दीर्घप्रज्ञ इति ख्यातो राजा बभूव। राजन्, वृषपर्वणोऽवरजः अजकश्चेह अनूप इति नाम्ना नृपोऽभवत्।
Verse 17
स शाल्व इति विख्यात: पृथिव्यामभवन्नूप: । अश्वग्रीव इति ख्यातः सत्त्ववान् यो महासुर:
वैशम्पायन उवाच— स अजकः पृथिव्यां शाल्व इति विख्यातो नृपोऽभवत्। अश्वग्रीव इति ख्यातः सत्त्ववान् महासुरोऽपि मनुष्यलोके तदनन्तरं प्रादुरभवत्।
Verse 18
रोचमान इति ख्यात:ः पृथिव्यां सो5भवन्नूष: । सूक्ष्मस्तु मतिमान् राजन् कीर्तिमान् यः प्रकीर्तित:
वैशम्पायन उवाच— स पृथिव्यां रोचमान इति ख्यातो नृपोऽभवत्। राजन्, सूक्ष्म इति प्रकीर्तितो मतिमान् कीर्तिमांश्च दैत्यः इह बृहद्रथ इति नाम्ना राजा बभूव।
Verse 19
बृहद्रथ इति ख्यात: क्षितावासीत् स पार्थिव: । तुहुण्ड इति विख्यातो य आसीदसुरोत्तम:
वैशम्पायन उवाच— स पार्थिवः क्षितौ बृहद्रथ इति ख्यातोऽभवत्। तुहुण्ड इति विख्यातो य आसीदसुरोत्तमः, स इहापि प्रादुरभवत्।
Verse 20
सेनाबिन्दुरिति ख्यात: स बभूव नराधिप: । इषुपान्नाम यस्तेषामसुराणां बलाधिक:
वैशम्पायन उवाच—तेषां मध्ये सेनाबिन्दुरिति ख्यातो मनुष्यलोके नराधिपो बभूव। असुराणां मध्ये बलाधिक इषुपादनामासुरोऽपि भुवि विख्यातः पराक्रमी राजा बभूव।
Verse 21
नग्नजिन्नाम राजासीद् भुवि विख्यातविक्रम: । एकचक्र इति ख्यात आसीद्ू यस्तु महासुर:
वैशम्पायन उवाच—भुवि नग्नजिन्नाम राजा विख्यातविक्रम आसीत्। एकचक्र इति ख्यातो यः महासुरः, स एव मनुष्यलोके तेनैव नाम्ना प्रथितो राजा बभूव।
Verse 22
प्रतिविन्ध्य इति ख्यातो बभूव प्रथित: क्षितौ । विरूपाक्षस्तु दैतेयश्चित्रयोधी महासुर:
वैशम्पायन उवाच—प्रativindhya इति ख्यातः क्षितौ प्रथितो बभूव। विरूपाक्षो नाम दैतेयः चित्रयोधी महासुरः, स इह चित्रधर्मेति विख्यातो राजा बभूव।
Verse 23
चित्रधर्मेति विख्यात: क्षितावासीत् स पार्थिव: । हरस्त्वरिहरो वीर आसीद्ू यो दानवोत्तम:
वैशम्पायन उवाच—चित्रधर्मेति विख्यातः क्षितावासीत् स पार्थिवः। अरिहरः वीरः यो दानवोत्तमो हरः, स एव इह तद्रूपेण राजा बभूव।
Verse 24
सुबाहुरिति विख्यात: श्रीमानासीत् स पार्थिव: । अहरस्तु महातेजा: शत्रुपक्षक्षयंकर:
वैशम्पायन उवाच—सुबाहुरिति विख्यातः श्रीमान् आसीत् स पार्थिवः। अहरस्तु महातेजाः शत्रुपक्षक्षयंकरोऽपि (आसीत्)।
Verse 25
बाह्लीको नाम राजा स बभूव प्रथित: क्षितौ । निचन्द्रश्नन्द्रवक््त्रस्तु य आसीदसुरोत्तम:
वैशम्पायन उवाच—क्षितौ बाह्लीक इति नाम राजा प्रथितोऽभवत्। तथा चन्द्रसमवक्त्रः श्रीमानसुरोत्तमो निचन्द्रोऽपि मनुष्यलोके नृपतिरूपेण जज्ञे। एवं कथायां दर्श्यते यथा दानवदैत्यसम्भवाः क्रूरवीर्याः केचित् पृथिव्यां राजत्वं प्राप्य कीर्तिं बलं च लेभिरे; तस्मात् तेजोविभवमात्रेण न नृपान् परीक्षेत, किं तु धर्मबुद्ध्या कर्मणा एव।
Verse 26
मुञ्जकेश इति ख्यात: श्रीमानासीत् स पार्थिव: । निकुम्भस्त्वजित: संख्ये महामतिरजायत
वैशम्पायन उवाच—मुञ्जकेश इति ख्यातः श्रीमान् पार्थिवः समजायत। निकुम्भोऽपि महामतिर्युद्धेऽजितः क्षितौ जज्ञे। अत्रापि वंशकथायां सूच्यते—पूर्ववैरसमुद्भूताः दानवदैत्यप्रकृतयः केचित् मनुष्येषु राजत्वं प्राप्य पुनः पुनः लोके प्रादुर्भवन्ति; तस्मात् नृपाणां स्वभावं कर्म च सूक्ष्मतया परीक्ष्यम्।
Verse 27
भूमौ भूमिपति: क्षेष्ठो देवाधिप इति स्मृतः । शरभो नाम यस्तेषां दैतेयानां महासुर:
वैशम्पायन उवाच—भूमौ भूपतिः श्रेष्ठो देवाधिप इति स्मृतः। तेषां दैतेयानां मध्ये शरभ इति नाम महासुर आसीत्। एवं पृथिव्यां राजत्वं पूर्वजन्मसम्बन्धैः स्वभावकर्मभिश्च निबद्धमिति कथ्यते; अतः महत्त्वं यशश्च यदि धर्मेण न नियन्त्र्येत, तदा तदेव विनाशहेतुः स्यात्।
Verse 28
पौरवो नाम राजर्षि: स बभूव नरोत्तम: । कुपटस्तु महावीर्य: श्रीमान् राजन् महासुर:
वैशम्पायन उवाच—पौरव इति नाम राजर्षिः स बभूव नरोत्तमः। कुपटस्तु महावीर्यः श्रीमान् महासुरो राजन् मनुष्यलोके नृपतिरूपेण जज्ञे।
Verse 29
सुपार्श्व इति विख्यात: क्षितौ जज्ञे महीपति: । क्रथस्तु राजन् राजर्षि: क्षितौ जज्ञे महासुर:
वैशम्पायन उवाच—सुपार्श्व इति विख्यातः क्षितौ जज्ञे महीपतिः। क्रथस्तु राजन् महासुरः क्षितौ राजर्षिरूपेण जज्ञे।
Verse 30
पार्वतेय इति ख्यात: काउज्चनाचलसंनिभ: । द्वितीय: शलभस्तेषामसुराणां बभूव ह
वैशम्पायन उवाच— महादानवः क्रथो नाम मनुष्यलोके पार्वतेय इति विख्यातोऽभवत्; तस्य देहः कनकपर्वतसन्निभो मेरुप्रख्यविस्तारः। तेषां चासुराणां द्वितीयः शलभ इति ख्यातोऽपि मनुष्येषु जातः। अस्मिन् अवतारानुक्रमे महाकाव्यं धर्मोपदेशं सूचयति— यदा विनाशशक्तयः मानुषरूपं गृह्णन्ति, तदा प्रायः राजर्षिरूपेणैव प्रादुर्भवन्ति; तेषां श्रीः तेजश्च बहुधा अधर्मबीजं गूढं धारयतः, येन पश्चाद् धर्मसन्तुलनं क्षोभयन्ति।
Verse 31
प्रह्दो नाम बाह्लीक: स बभूव नराधिप: । चन्द्रस्तु दितिजश्रेष्ठो लोके ताराधिपोपम:
वैशम्पायन उवाच— प्रह्दो नाम बाह्लीकवंशे नराधिपो बभूव। चन्द्रस्तु दितिजश्रेष्ठः, लोके ताराधिपोपमतेजाः, सापि राजरूपेण जातः। एषा दैत्यासुरावतारपरम्परा लोकैश्वर्यस्य द्विविधं स्वरूपं दर्शयति— पराक्रमः कुलं च न धर्मस्य प्रमाणम्; आचारः संयमश्चैव राज्ञो धर्ममापनं भवतः।
Verse 32
चन्द्रवर्मेति विख्यात: काम्बोजानां नराधिप: । अर्क इत्यभिविख्यातो यस्तु दानवपुड्रव:
वैशम्पायन उवाच— काम्बोजेषु चन्द्रवर्मेति विख्यातो नराधिपोऽभवत्। अर्क इत्यभिविख्यातो यः दानवपुङ्गवः, स इह मनुष्येषु नरपतिश्रेष्ठो राजर्षिरूपेण जातः। अनेनाख्यानेन सूच्यते— भौमं राज्यं केवलं मानुषकारणैर्न न प्रवर्तते; प्राचीनाः शक्तयः, कदाचिद् तमसि निमग्नाः, राजसिंहासनं प्राप्य लोकयुद्धानां बीजानि रोपयन्ति।
Verse 33
ऋषिको नाम राजर्षिबभूव नृपसत्तम: । मृतपा इति विख्यातो य आसीदसुरोत्तम:
वैशम्पायन उवाच— ऋषिक इति नाम्ना राजर्षिर्नृपसत्तमो बभूव। मृतपा इति विख्यातो य आसीदसुरोत्तमः, सापि मनुष्यलोके प्रख्यातोऽभवत्। एषा परम्परा दर्शयति यथा दैत्यासुरबलं भुवि राजरूपेण प्रादुर्भवति, यत् पश्चाद् पीडनस्य कारणं स्यात्; तस्माद् धर्मस्य रक्षणं शीलसंयमाभ्यां एव।
Verse 34
पश्चिमानूपकं विद्धि तं नूपं नृपसत्तम | गविष्ठस्तु महातेजा य: प्रख्यातो महासुर:
वैशम्पायन उवाच— नृपसत्तम, पश्चिमानूपकं तं मृतपां विद्धि। गविष्ठस्तु महातेजाः प्रख्यातो महासुरः, स भुवि द्रुमसेन इति नाम्ना राजा बभूव। एवमन्येऽपि दैत्यासुराः— अयःशिराः, अश्वशिराः, अयःशङ्कुः, गगनमूर्धा, वेगवान् इत्यादयः— केकय-शाल्व-काम्बोज-काश्यादिदेशेषु प्रमुखराजरूपेण जाताः। अनेन धर्मदृष्टिः प्रतिपाद्यते— राज्यश्रीः न केवलं कुलजन्मना शुद्धा; क्रूरप्रकृतयः अपि तां प्राप्य लोकान् क्षोभयन्ति। तस्मात् राज्ञः धर्मः शीलसंयमपरायणतया एव परीक्ष्यते।
Verse 35
ट्रुमसेन इति ख्यातः पृथिव्यां सो5भवन्नूष: । मयूर इति विख्यात: श्रीमान् यस्तु महासुर:
वैशम्पायन उवाच—राजन्, द्रुमसेन इति यः प्रसिद्धोऽसुरेषु, स पृथिव्यां नृपतिरभवत्। तथा मयूर इति विख्यातः श्रीमान् महासुरोऽपि मनुष्यलोके नृपतिरूपेण जातः। राजन्, अयःशिरा, अश्वशिरा, वीर्यवान् अयःशङ्कुः, गगनमूर्धा, वेगवान् च—एते पञ्च पराक्रमा महादैत्याः केकयदेशे प्रधानाः महात्मानः राजानः समभवन्। एवं दैत्यदानवाः स्वतेजसा मानुषवंशेषु प्रविश्य, राज्यव्यवस्थां चक्रुः; तेषां च āsurī प्रवृत्तिः राजशक्त्या सह लोके प्रकटेति धर्मोपदेशोऽप्यत्र सूचितः।
Verse 36
स विश्व इति विख्यातो बभूव पृथिवीपति: । सुपर्ण इति विख्यातस्तस्मादवरजस्तु य:
स विश्व इति विख्यातो बभूव पृथिवीपतिः। तस्मादवरजस्तु यः सुपर्ण इति विश्रुतः, सोऽपि पृथिव्यां नृपतिरभवत्।
Verse 37
कालकीर्तिरिति ख्यात: पृथिव्यां सो5भवन्नूप: । चन्द्रहन्तेति यस्तेषां कीर्तित: प्रवरोडसुर:
कालकीर्तिरिति ख्यातः पृथिव्यां सोऽभवन्नृपः। चन्द्रहन्तेति यः श्रेष्ठोऽसुरः कीर्तितः, सोऽपि मनुष्यलोकेऽवततार।
Verse 38
शुनको नाम राजर्षि: स बभूव नराधिप: । विनाशनस्तु चन्द्रस्य य आख्यातो महासुर:
शुनको नाम राजर्षिः स बभूव नराधिपः। विनाशनस्तु चन्द्रस्य य आख्यातो महासुरः, सोऽपि नृपतिरूपेण मनुष्यलोकेऽभवत्।
Verse 39
जानकिरननम विख्यात: सो5भवन्मनुजाधिप: । दीर्घजिद्वस्तु कौरव्य य उक्तो दानवर्षभ:
जानकिरिति विख्यातः सोऽभवन्मनुजाधिपः। दीर्घजिह्वस्तु कौरव्य य उक्तो दानवर्षभः, स काशिराज इति लोके प्रसिद्धोऽभवत्। एवं बहवो दानवा असुरा च पृथिव्यां नृपतिरूपेण जाताः, मानुषनामानि गृह्णन्तोऽपि स्वतेजः स्वभावं च धारयन्तः; तेषां āsurī प्रवृत्तिः राज्यशक्त्या सहाधर्मस्य बीजानि रोपयामास।
Verse 40
काशिराज: स विख्यात: पृथिव्यां पृथिवीपते । ग्रहं तु सुषुवे यं तु सिंहिकार्केन्दुमर्दनम् । स क्राथ इति विख्यातो बभूव मनुजाधिप:
वैशम्पायन उवाच—पृथिवीपते, काशिराजः स लोके विख्यातः। सिंहिकाया यः सूर्यचन्द्रमर्दनः राहुनाम ग्रहः प्रसूतः, स एव मनुष्यलोके क्राथ इति नाम्ना प्रसिद्धो नृपतिरभवत्।
Verse 41
दनायुषस्तु पुत्राणां चतुर्णा प्रवरो5सुर: । विक्षरो नाम तेजस्वी वसुमित्रो नृप: स्मृत:,दनायुके चार पुत्रोंमें जो सबसे बड़ा है, वह विक्षर नामक तेजस्वी असुर यहाँ राजा वसुमित्र बताया गया है
वैशम्पायन उवाच—दनायोः पुत्राणां चतुर्णां मध्ये प्रवरोऽसुरो विक्षरनाम तेजस्वी; स एव वसुमित्र इति नृपतिः स्मृतः।
Verse 42
द्वितीयो विक्षराद् यस्तु नराधिप महासुर: । पाण्ड्यराष्ट्राधिप इति विख्यात: सो5भवन्नूप:,नराधिप! विक्षरसे छोटा उसका दूसरा भाई बल, जो असुरोंका राजा था, पाण्ड्य देशका सुविख्यात राजा हुआ
वैशम्पायन उवाच—विक्षराद् द्वितीयो यः स महानसुरो नराधिपः; स पाण्ड्यराष्ट्राधिप इति लोके विख्यातोऽभवत्।
Verse 43
बली वीर इति ख्यातो यस्त्वासीदसुरोत्तम: । पौण्ड्रमात्स्यक इत्येवं बभूव स नराधिप:,महाबली वीर नामसे विख्यात जो श्रेष्ठ असुर (विक्षरका तीसरा भाई) था, पौण्ड्रमात्स्यक नामसे प्रसिद्ध राजा हुआ
वैशम्पायन उवाच—बली वीर इति ख्यातो यः सोऽसुरोत्तमः; स एव मनुष्यलोके पौण्ड्रमात्स्यक इति नाम्ना नृपतिरभवत्।
Verse 44
वृत्र इत्यभिविख्यातो यस्तु राजन् महासुर: । मणिमाजन्नाम राजर्षि: स बभूव नराधिप:
वैशम्पायन उवाच—राजन्, वृत्र इति विख्यातो यः स महानसुरः; स एव भूमौ मणिमान् इति नाम्ना राजर्षिर्नृपतिरभवत्।
Verse 45
क्रोधहन्तेति यस्तस्य बभूवावरजो5सुर: । दण्ड इत्यभिविख्यात: स आसीन्नूपति: क्षितौ,क्रोधहन्ता नामक असुर जो उसका छोटा भाई (कालाके पुत्रोंमें तीसरा) था, वह इस पृथ्वीपर दण्ड नामसे विख्यात नरेश हुआ
वैशम्पायन उवाच—क्रोधहन्तेति यस्तस्य बभूवावरजोऽसुरः । दण्ड इत्यभिविख्यातः स आसीन्नृपतिः क्षितौ ॥
Verse 46
क्रोधवर्धन इत्येवं यस्त्वन्य: परिकीर्तित: । दण्डधार इति ख्यात: सो5भवन्मनुजर्षभ:,क्रोधवर्धन नामक जो दूसरा दैत्य कहा गया है, वह मनुष्योंमें श्रेष्ठ दण्डधार नामसे विख्यात हुआ
वैशम्पायन उवाच—क्रोधवर्धन इत्येवं यस्त्वन्यः परिकीर्तितः । दण्डधार इति ख्यातः सोऽभवन्मनुजर्षभः ॥
Verse 47
कालेयानां तु ये पुत्रास्तेषामष्टी नराधिपा: । जज्ञिरे राजशार्दूल शार्टूलसमविक्रमा:,नृपश्रेष्ठत कालेय नामक दैत्योंके जो पुत्र थे, उनमेंसे आठ इस पृथ्वीपर सिंहके समान पराक्रमी राजा हुए
वैशम्पायन उवाच—कालेयानां तु ये पुत्रास्तेषामशीतिर्नराधिपाः । जज्ञिरे राजशार्दूल शार्दूलसमविक्रमाः ॥
Verse 48
मगधेषु जयत्सेनस्तेषामासीत् स पार्थिव: । अष्टानां प्रवरस्तेषां कालेयानां महासुरः,उन आठों कालेयोंमें श्रेष्ठ जो महान् असुर था, वही मगध देशमें जयत्सेन नामक राजा हुआ
वैशम्पायन उवाच—मगधेषु जयत्सेनस्तेषामासीत्तु पार्थिवः । अष्टानां प्रवरस्तेषां कालेयानां महासुरः ॥
Verse 49
द्वितीयस्तु ततस्तेषां श्रीमान् हरिहयोपमः । अपराजित इत्येवं स बभूव नराधिप:,उन कालेयोंमेंसे जो दूसरा इन्द्रके समान श्रीसम्पन्न था, वही अपराजित नामक राजा हुआ
वैशम्पायन उवाच—द्वितीयस्तु ततस्तेषां श्रीमान् हरिहयोपमः । अपराजित इत्येवं स बभूव नराधिपः ॥
Verse 50
तृतीयस्तु महातेजा महामायो महासुर: । निषादाधिपतिर्जज्ञे भुवि भीमपराक्रम:,तीसरा जो महान् तेजस्वी और महामायावी महादैत्य था, वह इस पृथ्वीपर भयंकर पराक्रमी निषादनरेशके रूपमें उत्पन्न हुआ
तृतीयस्तु महातेजा महामायो महासुरः । निषादाधिपतिर्जज्ञे भुवि भीमपराक्रमः ॥
Verse 51
तेषामन्यतमो यस्तु चतुर्थ: परिकीर्तित: । श्रेणिमानिति विख्यात: क्षितौ राजर्षिसत्तम:,कालेयोंमेंसे ही एक जो चौथा बताया गया है, वह इस भूमण्डलमें राजर्षिप्रवर श्रेणिमान्के नामसे विख्यात हुआ
तेषामन्यतमो यस्तु चतुर्थः परिकीर्तितः । श्रेणिमानिति विख्यातः क्षितौ राजर्षिसत्तमः ॥
Verse 52
पजञ्चमस्त्वभवत् तेषां प्रवरो यो महासुर: । महौजा इति विख्यातो बभूवेह परंतप:,कालेयोंमें जो पाँचवाँ श्रेष्ठ महादैत्य था, वही इस लोकमें शत्रुतापन महौजाके नामसे विख्यात हुआ
पञ्चमस्त्वभवत् तेषां प्रवरो यो महासुरः । महौजा इति विख्यातो बभूवेह परंतपः ॥
Verse 53
षष्ठस्तु मतिमान् यो वै तेषामासीन्महासुर: । अभीरुरिति विख्यात: क्षितौ राजर्षिसत्तम:,उन कालेयोंमें जो छठा महान् असुर था, वह भूमण्डलमें राजर्षिशिरोमणि अभीरुके नामसे प्रसिद्ध हुआ
षष्ठस्तु मतिमान् यो वै तेषामासीन्महासुरः । अभीरुरिति विख्यातः क्षितौ राजर्षिसत्तमः ॥
Verse 54
समुद्रसेनस्तु नृपस्तेषामेवाभवद् गणात् । विश्रुत: सागरान्तायां क्षितौ धर्मार्थतत्त्ववित्
समुद्रसेनस्तु नृपस्तेषामेवाभवद् गणात् । विश्रुतः सागरान्तायां क्षितौ धर्मार्थतत्त्ववित् ॥
Verse 55
बृहन्नामाष्टमस्तेषां कालेयानां नराधिप । बभूव राजा धर्मात्मा सर्वभूतहिते रत:,राजन! कालेयोंमें जो आठवाँ था, वह बृहत् नामसे प्रसिद्ध सर्वभूतहितकारी धर्मात्मा राजा हुआ
वैशम्पायन उवाच—नराधिप! तेषां कालेयानाम् अष्टमो बृहन्नाम प्रसिद्धः। स धर्मात्मा राजा बभूव, सर्वभूतहिते रतः।
Verse 56
कुक्षिस्तु राजन् विख्यातो दानवानां महाबल: । पार्वतीय इति ख्यात: काउज्चनाचलसंनिभ:
वैशम्पायन उवाच—राजन्! दानवानां मध्ये कुक्षिर्नाम विख्यातो महाबलः। स पार्वतीय इति ख्यातोऽभवत्, काञ्चनाचलसंनिभः।
Verse 57
क्रथनश्न महावीर्य: श्रीमान् राजा महासुर: । सूर्याक्ष इति विख्यात: क्षितौ जज्ञे महीपति:,महापराक्रमी क्रथन नामक जो श्रीसम्पन्न महान् असुर था, वह भूमण्डलमें पृथ्वीपति राजा सूर्याक्ष नामसे उत्पन्न हुआ
वैशम्पायन उवाच—क्रथनश्नो महावीर्यः श्रीमान् राजा महासुरः। स क्षितौ जज्ञे महीपतिः, सूर्याक्ष इति विख्यातः।
Verse 58
असुराणां तु यः सूर्य: श्रीमांश्नैव महासुर: । दरदो नाम बाह्लीको वर: सर्वमहीक्षिताम्,असुरोंमें जो सूर्य नामक श्रीसम्पन्न महान् असुर था, वही पृथ्वीपर सब राजाओंमें श्रेष्ठ दरद नामक बाह्लीकराज हुआ
वैशम्पायन उवाच—असुराणां तु यः सूर्यः श्रीमान् एव महासुरः। स एव क्षितौ जज्ञे दरद इति नाम्ना बाह्लीको, सर्वमहीक्षितां वरः।
Verse 59
गण: क्रोधवशो नाम यस्ते राजन् प्रकीर्तित: । तत: संजज्षिरे वीरा: क्षिताविह नराधिपा:
वैशम्पायन उवाच—राजन्! यः स गणः क्रोधवश इति प्रकीर्तितः, तस्मात् संजज्ञिरे क्षितौ इह केचिद् वीरा नराधिपाः।
Verse 60
मद्रक: कण्विष्टश्ष॒ सिद्धार्थ: कीटकस्तथा । सुवीरश्न सुबाहुश्च महावीरो5थ बाह्विक:
वैशम्पायन उवाच—मद्रकः कण्विष्टः सिद्धार्थः कीटकस्तथा । सुवीरः सुबाहुश्च महावीरस्तथैव च ॥ बाह्लीकश्च महावीर्यः पार्थिवोऽपि तदा नृपः ।
Verse 61
क्रथो विचित्र: सुरथ: श्रीमान् नीलश्न भूमिप: । चीरवासाश्न कौरव्य भूमिपालश्न नामत:
वैशम्पायन उवाच—क्रथो विचित्रः सुरथः श्रीमान् नीलो महीपतिः । चीरवासा च कौरव्य भूमिपालश्च नामतः ॥
Verse 62
दन्तवक्त्रश्न नामासीद् दुर्जयश्वैव दानव: । रुक्मी च नृपशार्दूलो राजा च जनमेजय:
दन्तवक्त्र इति ख्यातो दानवोऽभूद् दुर्जयस्तथा । रुक्मी च नृपशार्दूलो राजा च जनमेजयः ॥
Verse 63
आषाढो वायुवेगश्च भूरितेजास्तथैव च । एकलव्य: सुमित्रश्न वाटधानो5थ गोमुख:
आषाढो वायुवेगश्च भूरितेजास्तथैव च । एकलव्यः सुमित्रश्च वाटधानोऽथ गोमुखः ॥
Verse 64
कारूषकाश्न राजान: क्षेमधूर्तिस्तथैव च । श्रुतायुरुद्वहश्चैव बृहत्सेनस्तथैव च
कारूषकाश्च राजानः क्षेमधूर्तिस्तथैव च । श्रुतायुरुद्वहश्चैव बृहत्सेनस्तथैव च ॥
Verse 65
क्षेमोग्रतीर्थ: कुहर: कलिज्ेषु नराधिप: । मतिमांश्व मनुष्येन्द्र ईश्वरश्वेति विश्वुत:ः
वैशम्पायन उवाच—कलिङ्गानां नृपेष्वासन् कुहरः क्षेम उग्रतीर्थ एव च। तथा परमबुद्धिमान् मनुष्येन्द्र ईश्वरः प्रसिद्धोऽभूत्। तैः सहान्येऽपि बहवो नृपाः—मद्रकः क्णवेष्टः सिद्धार्थः कीटकः सुवीरः सुबाहुः महावीरः बाह्लिकः क्रथः विचित्रः सुरथः श्रीमान् नीलनृपः चीरवासा भूमिपालो दन्तवक्त्रो दानवदुर्जयः नृपश्रेष्ठो रुक्मी राजा जनमेजयः आषाढो वायुवेगो भूरितेजा एकलव्यः सुमित्रो वाटधानो गोमुखश्च, करूषदेशे च बहवो राजानः; क्षेमधूर्तिः श्रुतायुरुद्वहो बृहत्सेनश्चेति—एवं नृपसमूहः समागत इति।
Verse 66
गणात् क्रोधवशादेष राजपूगो5भवत् क्षितौ | जात: पुरा महाभागो महाकीर्तिमहाबल:
वैशम्पायन उवाच—क्रोधवशगणादेष राजपूगः पुरा क्षितौ समभवत्। ते जाताः पूर्वं महाभागा महाकीर्तिमहाबलाः।
Verse 67
कालनेमिरिति ख्यातो दानवानां महाबल: । स कंस इति विख्यात उग्रसेनसुतो बली
वैशम्पायन उवाच—कालनेमिरिति ख्यातो दानवानां महाबलः। स एव कंस इति विख्यात उग्रसेनसुतो बली।
Verse 68
यस्त्वासीद् देवको नाम देवराजसमझ्युति: । स गन्धर्वपतिर्मुख्य: क्षितौ जज्ञे नराधिप:,इन्द्रके समान कान्तिमान् राजा देवकके रूपमें इस पृथ्वीपर श्रेष्ठ गन्धर्वराज ही उत्पन्न हुआ था
वैशम्पायन उवाच—यस्त्वासीद् देवको नाम देवराजसमद्युतिः। स गन्धर्वपतिः मुख्यः क्षितौ जज्ञे नराधिपः।
Verse 69
बृहस्पतेर्बृहत्कीरतेंदिवर्षेविद्धि भारत । अंशाद् द्रोणं समुत्पन्नं भारद्वाजमयोनिजम्,भारत! महान् कीर्तिशाली देवर्षि बृहस्पतिके अंशसे अयोनिज भरद्वाजनन्दन द्रोण उत्पन्न हुए, यह जान लो
बृहस्पतेर्बृहद्कीर्तेर्दिव्यर्षेर्विद्धि भारत। अंशाद् द्रोणः समुत्पन्नो भारद्वाजोऽयोनिजः।
Verse 70
धन्विनां नृपशार्दूल यः सर्वस्त्रिविदुत्तम: । महाकीर्तिमिहातेजा: स जज्ञे मनुजेश्वर
वैशम्पायन उवाच—धन्विनां नृपशार्दूल यः सर्वास्त्रविदुत्तमः । महाकीर्तिरिहातेजाः स जज्ञे मनुजेश्वर ॥ नृपश्रेष्ठ जनमेजय! स आचार्यो द्रोणो नाम समस्तधनुर्धराणामुत्तमः सर्वास्त्रविदां च श्रेष्ठः; तस्य कीर्तिर्दूरं प्रसृता, स च महातेजाः।
Verse 71
धनुर्वेदे च वेदे च यं त॑ वेदविदो विदु: । वरिष्ठ चित्रकर्माणं द्रोणं स्वकुलवर्धनम्
धनुर्वेदे च वेदे च यं तु वेदविदो विदुः । वरिष्ठं चित्रकर्माणं द्रोणं स्वकुलवर्धनम् ॥ वेदविदः पण्डिताः द्रोणं धनुर्वेदे वेदे च श्रेष्ठतमं मन्यन्ते; स चित्रकर्मा स्वकुलस्य कीर्तिवर्धनश्चासीत्।
Verse 72
महादेवान्तकाभ्यां च कामात् क्रोधाच्च भारत । एकत्वमुपपन्नानां जज्ञे शूर: परंतप:
महादेवान्तकाभ्यां च कामात् क्रोधाच्च भारत । एकत्वमुपपन्नानां जज्ञे शूरः परंतपः ॥ भारत! महादेवस्य चान्तकस्य च कामस्य क्रोधस्य चांशाः एकत्वमुपेत्य यत्र समवेताः, तस्मात् परंतपः शूरो जज्ञे।
Verse 73
अश्वत्थामा महावीर्य: शत्रुपक्षभयावह: । वीर: कमलपत्राक्ष: क्षितावासीन्नराधिप
अश्वत्थामा महावीर्यः शत्रुपक्षभयावहः । वीरः कमलपत्राक्षः क्षितावासीन्नराधिप ॥ अश्वत्थामा महावीर्यः शत्रुसैन्यस्य भयङ्करः; कमलपत्राक्षो वीरः स नृपते क्षितौ वासमकरोत्।
Verse 74
जज्ञिरे वसवस्त्वष्टौ गज़ायां शान्तनो: सुता: | वसिष्ठस्य च शापेन नियोगाद् वासवस्य च,महर्षि वसिष्ठके शाप और इन्द्रके आदेशसे आठों वसु गंगाजीके गर्भसे राजा शान्तनुके पुत्ररूपमें उत्पन्न हुए
जज्ञिरे वसवस्त्वष्टौ गङ्गायां शान्तनोः सुताः । वसिष्ठस्य च शापेन नियोगाद् वासवस्य च ॥ वसिष्ठशापात् वासवस्य नियोगाच्च गङ्गायां शान्तनोः पुत्रत्वेन वसवोऽष्टौ जज्ञिरे।
Verse 75
तेषामवरजो भीष्म: कुरूणामभयंकर: । मतिमान् वेदविद् वाग्मी शत्रुपक्षक्षयंकर:
तेषामवरजो भीष्मः कुरूणामभयंकरः । मतिमान् वेदविद् वाग्मी शत्रुपक्षक्षयंकरः ॥
Verse 76
जामदग्न्येन रामेण सर्वास्त्रिविदुषां वर: । योब्युध्यत महातेजा भार्गवेण महात्मना
जामदग्न्येन रामेण सर्वास्त्रविदुषां वरः । योऽब्युध्यत महातेजा भार्गवेण महात्मना ॥
Verse 77
यस्तु राजन् कृपो नाम ब्रह्मूर्षिरभवत् क्षितौ । रुद्राणां तु गणाद् विद्धि सम्भूतमतिपौरुषम्
यस्तु राजन् कृपो नाम ब्रह्मर्षिरभवत् क्षितौ । रुद्राणां तु गणाद् विद्धि सम्भूतमतिपौरुषम् ॥
Verse 78
शकुनिर्नाम यस्त्वासीद् राजा लोके महारथ: । द्वापरं विद्धि तं राजन् सम्भूतमरिमर्दनम्
शकुनिर्नाम यस्त्वासीद् राजा लोके महारथः । द्वापरं विद्धि तं राजन् सम्भूतमरिमर्दनम् ॥
Verse 79
सात्यकि: सत्यसन्धश्न योडसौ वृष्णिकुलोद्वह: । पक्षात् स जज्ञे मरुतां देवानामरिमर्दन:,वृष्णिवंशका भार वहन करनेवाले जो सत्यप्रतिज्ञ शत्रुमर्दन सात्यकि थे, वे मरुत्- देवताओंके अंशसे उत्पन्न हुए थे
सात्यकिः सत्यसन्धश्च योऽसौ वृष्णिकुलोद्वहः । पक्षात् स जज्ञे मरुतां देवानामरिमर्दनः ॥
Verse 80
द्रुपदश्चैव राजर्षिसतत एवाभवद् गणात् | मानुषे नृप लोकेडस्मिन् सर्वशस्त्रभूृतां वर:,राजा जनमेजय! सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ राजर्षि द्रपद भी इस मनुष्यलोकमें उस मरुदगणसे ही उत्पन्न हुए थे
वैशम्पायन उवाच—राजन् जनमेजय, राजर्षिर्द्रुपदश्चैव सततं मानुषे लोकेऽस्मिन् सर्वशस्त्रभृतां वरः। स तु मरुतां तस्मादेव गणादुत्पन्न इति विद्धि॥
Verse 81
ततश्न कृतवर्माणं विद्धि राजज्जनाधिपम् । तमप्रतिमकर्माणि क्षत्रियर्षभसत्तमम्,महाराज! अनुपम कर्म करनेवाले, क्षत्रियोंमें श्रेष्ठ राजा कृतवर्माको भी तुम मरुदगणोंसे ही उत्पन्न मानो
ततः कृतवर्माणं विद्धि राजन् जनाधिपम्। तमप्रतिमकर्माणं क्षत्रियर्षभसत्तमम्॥ महाराज, तमपि मरुतां गणादुत्पन्नं मन्यस्व॥
Verse 82
मरुतां तु गणाद् विद्धि संजातमरिमर्दनम् | विराट नाम राजानं परराष्ट्प्रतापनम्,शत्रुराष्ट्रको संताप देनेवाले शत्रुमर्दन राजा विराटको भी मरुदगणोंसे ही उत्पन्न समझो
मरुतां तु गणाद्विद्धि संजातमरिमर्दनम्। विराटं नाम राजानं परराष्ट्रप्रतापनम्॥
Verse 83
अरिष्ायास्तु यः पुत्रो हंस इत्यभिविश्रुत: । स गन्धर्वपतिर्जज्ञे कुरुवंशविवर्धन:
अरिष्टायास्तु यः पुत्रो हंस इत्यभिविश्रुतः। स गन्धर्वपतिर्जज्ञे कुरुवंशविवर्धनः॥
Verse 84
धृतराष्ट्र इति ख्यात: कृष्णद्वैपायनात्मज: । दीर्घबाहुर्महातेजा: प्रज्ञाचक्षुर्नराधिप:
धृतराष्ट्र इति ख्यातः कृष्णद्वैपायनात्मजः। दीर्घबाहुर्महातेजाः प्रज्ञाचक्षुर्नराधिपः॥
Verse 85
मातुर्दोषादृषे: कोपादनन््ध एव व्यजायत | अरिष्टाका पुत्र जो हंस नामसे विख्यात गन्धर्वराज था
वैशम्पायन उवाच—मातुर्दोषादृषेः कोपादन्ध एव व्यजायत। अरिष्टकायाः पुत्रो हंस इति विख्यातो गन्धर्वराजः स एव कुरुवंशवर्धनाय व्यासपुत्रत्वं प्राप्य धृतराष्ट्र इति नाम्ना प्रसिद्धोऽभवत्। तस्य बाहू विपुलौ; स महातेजा नृपोऽपि प्रज्ञाचक्षुः—अन्ध एव। एवं मातृदोषेण महर्षिकोपेन च दृष्टिविहीनः समजायत। तस्यैवावरजो भ्राता महासत्त्वो महाबलः पाण्डुरिति विख्यातः सत्यधर्मरतः शुचिः। विदुरं च लोके बुद्धिमतां वरं धर्मांशसमुद्भवं सूर्यपुत्रं विद्धि।
Verse 86
स पाण्डुरिति विख्यात: सत्यधर्मरत: शुचि: । अत्रेस्तु- सुमहाभागं पुत्र पुत्रवतां वरम् । विदुरं विद्धि तं लोके जात॑ बुद्धिमतां वरम्
स पाण्डुरिति विख्यातः सत्यधर्मरतः शुचिः। विदुरं चात्र लोके त्वं विद्धि सुमहाभागं पुत्रवतां वरम्। जातं बुद्धिमतां श्रेष्ठं धर्मांशसमुद्भवं सूर्यपुत्रम्॥
Verse 87
कलेरंशस्तु संजज्ञे भुवि दुर्योधनो नृप: । दुर्बृद्धिर्दुर्मतिश्वैव कुरूणामयशस्कर:,खोटी बुद्धि और दूषित विचारवाले कुरुकुलकलंक राजा दुर्योधनके रूपमें इस पृथ्वीपर कलिका अंश ही उत्पन्न हुआ था
कलेरंशस्तु संजज्ञे भुवि दुर्योधनो नृपः। दुर्बुद्धिर्दुर्मतिश्चैव कुरूणामयशस्करः॥
Verse 88
जगतो यस्तु सर्वस्य विद्विष्ट: कलिपूरुष: । य: सर्वा घातयामास पृथिवीं पृथिवीपते,राजन्! वह कलिस्वरूप पुरुष सबका द्वेषपात्र था। उसने सारी पृथ्वीके वीरोंको लड़ाकर मरवा दिया था
जगतो यस्तु सर्वस्य विद्विष्टः कलिपूरुषः। यः सर्वान् घातयामास पृथिवीं पृथिवीपते॥
Verse 89
उद्दीपितं येन वैरं भूतान्तकरणं महत् | पौलस्त्या भ्रातरश्नास्य जज्ञिरे मनुजेष्विह
उद्दीपितं येन वैरं भूतान्तकरणं महत्। पौलस्त्याः भ्रातरश्चास्य जज्ञिरे मनुजेष्विह॥
Verse 90
शतं दुःशासनादीनां सर्वेषां क्रूरकर्मणाम् । दुर्मुखो दुःसहश्नैव ये चान्ये नानुकीर्तिता:
वैशम्पायन उवाच—दुःशासनादीनां शतं पूर्णं तेषां सर्वेषां क्रूरकर्मणाम्। दुर्मुखो दुःसहश्चैव ये चान्ये बहवोऽपि, येषां नामानि नात्रानुकीर्तितानि।
Verse 91
दुर्योधनसहायास्ते पौलस्त्या भरतर्षभ । वैश्यापुत्रो युयुत्सुश्न धार्तराष्ट्र: शताधिक:
वैशम्पायन उवाच—भरतर्षभ, ते पौलस्त्यसम्भवा दुर्योधनस्य सहायाः। वैश्यायाः पुत्रो युयुत्सुश्च धार्तराष्ट्र एव, तेन शताधिकं तदभवत्।
Verse 92
जनमेजय उवाच ज्येष्ठानुज्येष्ठतामेषां नामधेयानि वा विभो । धृतराष्ट्रस्य पुत्राणामानुपूर्व्येण कीर्तय,जनमेजयने कहा--प्रभो! धृतराष्ट्रके जो सौ पुत्र थे, उनके नाम मुझे बड़े-छोटेके क्रमसे एक-एक करके बताइये
जनमेजय उवाच—विभो, एषां ज्येष्ठानुज्येष्ठतां नामधेयानि च धृतराष्ट्रस्य पुत्राणाम्। आनुपूर्व्येण मे ब्रूहि, एकैकं कीर्तय।
Verse 93
वैशम्पायन उवाच दुर्योधनो युयुत्सुश्न राजन् दुःशासनस्तथा । दुःसहो दुःशलश्चैव दुर्मुखश्च॒ तथापर:
वैशम्पायन उवाच—दुर्योधनो युयुत्सुश्च राजन् दुःशासनस्तथा। दुःसहो दुःशलश्चैव दुर्मुखश्च तथापरः॥
Verse 94
विविंशतिर्विकर्णश्व जलसन्ध: सुलोचन: । विन्दानुविन्दी दुर्धर्ष: सुबाहुर्दुष्प्रधर्षण:
विविंशतिर्विकर्णश्च जलसन्धः सुलोचनः। विन्दानुविन्दौ दुर्धर्षः सुबाहुर्दुष्प्रधर्षणः॥
Verse 95
दुर्मर्षणो दुर्मुखश्न दुष्कर्ण: कर्ण एव च । चित्रोपचित्रौ चित्राक्षक्षारुक्षित्राड्रदश्ष ह
वैशम्पायन उवाच—दुर्मर्षणो दुर्मुखश्च दुष्कर्णः कर्ण एव च । चित्रोपचित्रौ चित्राक्षः क्षारुक्षित्रोऽद्रदशश्च ॥
Verse 96
दुर्मदो दुष्प्रधर्षश्व विवित्सुर्विकट: सम: । ऊर्णनाभ: पद्मनाभस्तथा नन्दोपनन्दकौ
वैशम्पायन उवाच—दुर्मदो दुष्प्रधर्षश्च विवित्सुर्विकटः समः । ऊर्णनाभः पद्मनाभस्तथा नन्दोपनन्दकौ ॥
Verse 97
सेनापति: सुषेणश्न॒ कुण्डोदरमहोदरौ । चित्रबाहुश्नित्रवर्मा सुवर्मा दुर्विरोचन:
वैशम्पायन उवाच—सेनापतिः सुषेणश्च कुण्डोदरमहोदरौ । चित्रबाहुश्चित्रवर्मा सुवर्मा दुर्विरोचनः ॥
Verse 98
अयोबाहुर्महाबाहुश्रित्रचापसुकुण्डलौ । भीमवेगो भीमबलो बलाकी भीमविक्रमौ
वैशम्पायन उवाच—अयोबाहुर्महाबाहुश्चित्रचापसुकुण्डलौ । भीमवेगो भीमबलो बलाकी भीमविक्रमौ ॥
Verse 99
उग्रायुधो भीमशर: कनकायुर्दढायुध: । दृढवर्मा दृढक्षत्र: सोमकीर्तिरनूदर:
वैशम्पायन उवाच—उग्रायुधो भीमशरः कनकायुर् दृढायुधः । दृढवर्मा दृढक्षत्रः सोमकीर्तिरनूदरः ॥
Verse 100
जरासन्धो दृढसन्ध: सत्यसन्ध: सहस्रवाक् । उग्रश्नवा उग्रसेन: क्षेममूर्तिस्तथैव च
जरासन्धो दृढसन्धः सत्यसन्धः सहस्रवाक् । उग्रश्नवा उग्रसेनः क्षेममूर्तिस्तथैव च ॥
Verse 101
अपराजित: पण्डितको विशालाक्षो दुराधन:
अपराजितः पण्डितको विशालाक्षो दुराधनः ॥
Verse 102
दृढ्हस्त: सुहस्तश्न॒ वातवेगसुवर्चसौ । आदित्यकेतुर्बह्वाशी नागदत्तानुयायिनौ
दृढहस्तः सुहस्तश्च वातवेगसुवर्चसौ । आदित्यकेतुर्बह्वाशी नागदत्तानुयायिनौ ॥
Verse 103
कवची निषज्जी दण्डी दण्डधारो धरनुग्रहः । उग्रो भीमरथो वीरो वीरबाहुरलोलुप:
कवची निषज्जी दण्डी दण्डधारो धरानुग्रहः । उग्रो भीमरथो वीरो वीरबाहुरलोलुपः ॥
Verse 104
अभयो रौद्रकर्मा च तथा दृढरथश्न यः । अनाधृष्य: कुण्डभेदी विरावी दीर्घलोचन:
अभयो रौद्रकर्मा च तथा दृढरथश्च यः । अनाधृष्यः कुण्डभेदी विरावी दीर्घलोचनः ॥
Verse 105
दीर्घबाहुर्महाबाहुर्व्यूडोरु: कनकाज्भद: । कुण्डजश्ित्रकश्चैव द:ःशला च शताधिका
वैशम्पायन उवाच— तेषां पुत्रेषु दीर्घबाहुर्महाबाहुर्व्यूढोरुः कनकाङ्गदः । कुण्डजश्चित्रकश्चैव दुःशला च शताधिका इति ॥
Verse 106
वैशम्पायनजी बोले--राजन्! सुनो--१ दुर्योधन
वैशम्पायन उवाच—राजन् शृणु—धृतराष्ट्रस्य पुत्राः शतम्; तेषां मध्ये वैश्यागर्भसम्भवो युयुत्सुरपि धार्तराष्ट्रः शताधिकः। एतदेकशतं राजन् कन्या चैका प्रकीर्तिता—दुःशला नाम ॥
Verse 107
नामथधेयानुपूर्व्या च ज्येष्ठानुज्जेष्ठतां विदु: । सर्वे त्वतिरथा: शूरा: सर्वे युद्धविशारदा:
नामधेयानुपूर्व्या च ज्येष्ठानुज्येष्ठतां विदुः । सर्वे त्वतिरथाः शूराः सर्वे युद्धविशारदाः ॥
Verse 108
सर्वे वेदविदश्नैव राजच्छास्त्रे च पारगा: । सर्वे संग्रामविद्यासु विद्याभिजनशोभिन:
सर्वे वेदविदश्चैव राजशास्त्रे च पारगाः । सर्वे संग्रामविद्यासु विद्याभिजनशोभिनः ॥
Verse 109
सर्वेषामनुरूपाश्न कृता दारा महीपते । दुःशलां समये राजन् सिन्धुराजाय कौरव:
सर्वेषामनुरूपाश्च कृताः दाराः महीपते । दुःशलां समये राजन् सिन्धुराजाय कौरवः ॥
Verse 110
जयद्रथाय प्रददौ सौबलानुमते तदा । धर्मस्यांशं तु राजानं विद्धि राजन् युधिष्ठिरम्
वैशम्पायन उवाच—तदा सौबलानुमते जयद्रथाय प्रददौ। धर्मस्यांशं तु राजानं विद्धि राजन् युधिष्ठिरम्॥
Verse 111
भीमसेनं तु वातस्य देवराजस्य चार्जुनम् । अश्रिनोस्तु तथैवांशौ रूपेणाप्रतिमौ भुवि
वैशम्पायन उवाच—भीमसेनं तु वातस्य देवराजस्य चार्जुनम्। अश्विनोस्तु तथैवांशौ रूपेणाप्रतिमौ भुवि॥
Verse 112
नकुल: सहदेवश्व सर्वभूतमनोहरौ । यस्तु वर्चा इति ख्यात: सोमपुत्र: प्रतापवान्
नकुलः सहदेवश्च सर्वभूतमनोहरौ। यस्तु वर्चा इति ख्यातः सोमपुत्रः प्रतापवान्॥
Verse 113
सोअभिमन्युर्बृहत्कीर्तिर्जुनस्य सुतो5भवत् । यस्यावतरणे राजन् सुरान् सोमो5ब्रवीदिदम्
सोऽभिमन्युर्बृहत्कीर्तिरर्जुनस्य सुतोऽभवत्। यस्यावतरणे राजन् सुरान् सोमोऽब्रवीदिदम्॥
Verse 114
नाहं दद्यां प्रियं पुत्र मम प्राणैर्गरीयसम् । समय: क्रियतामेष न शक््यमतिवर्तितुम्
नाहं दद्यां प्रियं पुत्रं मम प्राणैर्गरीयसम्। समयः क्रियतामेष न शक्यमतिवर्तितुम्॥
Verse 115
सुरकार्य हि नः कार्यमसुराणां क्षितौ वध: । तत्र यास्यत्ययं वर्चा न च स्थास्यति वै चिरम्
सुरकार्यं हि नः कार्यम् असुराणां क्षितौ वधः। तत्र यास्यत्ययं वर्चा न च स्थास्यति वै चिरम्॥
Verse 116
ऐन्द्रिनरस्तु भविता यस्य नारायण: सखा । सोर्ड्जुनेत्यभिविख्यात: पाण्डो: पुत्र: प्रतापवान्
ऐन्द्रिनरस्तु भविता यस्य नारायणः सखा। सोऽर्जुनेत्यभिविख्यातः पाण्डोः पुत्रः प्रतापवान्॥
Verse 117
तस्यायं भविता पुत्रो बालो भुवि महारथ: । ततः: षोडश वर्षाणि स्थास्यत्यमरसत्तमा:
तस्यायं भविता पुत्रो बालो भुवि महारथः। ततः षोडश वर्षाणि स्थास्यत्यमर-सत्तमाः॥
Verse 118
अस्य षोडशवर्षस्य स संग्रामो भविष्यति । यत्रांशा व: करिष्यन्ति कर्म वीरनिषूदनम्
अस्य षोडशवर्षस्य स संग्रामो भविष्यति। यत्रांशा वः करिष्यन्ति कर्म वीरनिषूदनम्॥
Verse 119
नरनारायणाभ्यां तु स संग्रामो विना कृत: । चक्रव्यूहं समास्थाय योधयिष्यन्ति व: सुरा:
नरनारायणाभ्यां तु स संग्रामो विना कृतः। चक्रव्यूहं समास्थाय योधयिष्यन्ति वः सुराः॥
Verse 120
विमुखाउ्छात्रवान् सर्वान् कारयिष्यति मे सुत: । बाल: प्रविश्य च व्यूहमभेद्यं विचरिष्यति
वैशम्पायन उवाच— मम सुतः सर्वान् तान् शत्रून् विमुखान् कृत्वा गर्वकवचान् अपाकरोति। बालोऽपि सन् स अभेद्यं व्यूहं प्रविश्य तत्र निर्भयः सञ्चरिष्यति॥
Verse 121
महारथानां वीराणां कदनं च करिष्यति । सर्वेषामेव शत्रूणां चतुर्थाशं नयिष्यति
महारथानां वीराणां कदनं च करिष्यति। सर्वेषामेव शत्रूणां चतुर्थांशं नयिष्यति॥
Verse 122
दिनार्थेन महाबाहु: प्रेतराजपुरं प्रति । ततो महारथैवीरि: समेत्य बहुशो रणे
दिनार्धेन महाबाहुः प्रेतराजपुरं प्रति। ततो महारथैर्वीरैः समेत्य बहुशो रणे॥
Verse 123
दिनक्षये महाबाहुर्मया भूय: समेष्यति । एकं वंशकरं पुत्र वीर॑ वै जनयिष्यति
दिनक्षये महाबाहुर्मया भूयः समेष्यति। एकं वंशकरं पुत्रं वीरं वै जनयिष्यति॥
Verse 124
प्रणष्टं भारतं वंशं स भूयो धारयिष्यति । एतत् सोमवच: श्रुत्वा तथास्त्विति दिवौकस:
प्रणष्टं भारतं वंशं स भूयो धारयिष्यति। एतत् सोमवचः श्रुत्वा तथास्त्विति दिवौकसः॥
Verse 125
प्रत्यूचु: सहिता: सर्वे ताराधिपमपूजयन् । एवं ते कथितं राजंस्तव जन्म पितु: पितु:
वैशम्पायन उवाच—सर्वे देवाः सहिता भूत्वा ताराधिपं चन्द्रमसम् अपूजयन्, प्रत्यूचुश्च—“तथास्तु” इति। एवं, राजन्, तव पितुः पितुः जन्मवृत्तान्तं मया कथितम्—यथा दैवसंमत्या लोकधर्मस्य च पूजनया राजवंशस्य प्रवाहः प्रवर्तते।
Verse 126
अन्नेर्भागं तु विद्धि त्वं धृष्टद्युम्न॑ं महारथम् । शिखण्डिनमथो राजन स्त्रीपूर्व विद्धि राक्षमम्
वैशम्पायन उवाच—अग्नेर्भागं तु विद्धि त्वं धृष्टद्युम्नं महारथम्। शिखण्डिनं च, राजेन्द्र, राक्षसांशसमुद्भवं विद्धि—यः पूर्वं स्त्रीरूपेण जातः पश्चात् पुरुषत्वं प्राप्तवान्।
Verse 127
द्रौपदेयाश्व ये पडच बभूवुर्भरतर्षभ । विश्वान् देवगणान् विद्धि संजातान् भरतर्षभ,भरतर्षभ! तुम्हें मालूम होना चाहिये कि द्रौपदीके जो पाँच पुत्र थे, उनके रूपमें पाँच विश्वेदेवगण ही प्रकट हुए थे
वैशम्पायन उवाच—भरतर्षभ, द्रौपद्याः पञ्च ये पुत्रा बभूवुः, तान् विश्वेदेवान् एव विद्धि देवानां गणान् संजातान्।
Verse 128
प्रतिविन्ध्य: सुतसोम: श्रुतकीर्तिस्तथापर: । नाकुलिस्तु शतानीक: श्रुतसेनश्न वीर्यवान्,उनके नाम क्रमशः इस प्रकार हैं--प्रतिविन्ध्य, सुतसोम, श्रुतकीर्ति, नकुलनन्दन शतानीक तथा पराक्रमी श्रुतसेन
वैशम्पायन उवाच—प्रतिविन्ध्यः सुतसोमः श्रुतकीर्तिस्तथापरः। नाकुलिस्तु शतानीकः श्रुतसेनश्च वीर्यवान्॥
Verse 129
शूरो नाम यदुश्रेष्ठो वसुदेवपिताभवत् । तस्य कन्या पृथा नाम रूपेणासदृशी भुवि
वैशम्पायन उवाच—शूरो नाम यदुश्रेष्ठो वसुदेवपिता बभूव। तस्य कन्या पृथा नाम रूपेणासदृशी भुवि॥
Verse 130
पितुः स्वस्नीयपुत्राय सो5नपत्याय वीर्यवान् । अग्रमग्रे प्रतिज्ञाय स्वस्यापत्यस्य वै तदा
वैशम्पायन उवाच— पितुः स्वस्नीयपुत्रं तं निःसन्तानं निरीक्ष्य स वीर्यवान् पूर्वमेव तस्मै दृढां प्रतिज्ञामकरोत्— “अहं स्वस्य प्रथमं सन्तानं तुभ्यं दास्यामि” इति।
Verse 131
अग्रजातेति तां कन्यां शूरो<नुग्रहकाड्क्षया । अददात् कुन्तिभोजाय स तां दुहितरं तदा
वैशम्पायन उवाच— अग्रजातेति तां कन्यां शूरसेनोऽनुग्रहकाङ्क्षया । कुन्तिभोजाय राज्ञे तां दुहितरं तदा ददौ ॥
Verse 132
सा नियुक्ता पितुर्गेहे ब्राह्मणातिथिपूजने । उग्र॑ पर्यचरद् घोरें ब्राह्मणं संशितव्रतम्
वैशम्पायन उवाच— सा नियुक्ता पितुर्गेहे ब्राह्मणातिथिपूजने । उग्रं पर्यचरद् घोरं ब्राह्मणं संशितव्रतम् ॥
Verse 133
निगूढनिश्चयं धर्मे यं तं दुर्वाससं विदु: । तमुग्रं शंसितात्मानं सर्वयत्नैरतोषयत्
वैशम्पायन उवाच— निगूढनिश्चयं धर्मे यं तं दुर्वाससं विदुः । तमुग्रं शंसितात्मानं सर्वयत्नैरतोषयत् ॥
Verse 134
तुष्टोडभिचारसंयुक्तमाचचक्षे यथाविधि । उवाच चैनां भगवान् प्रीतो5स्मि सुभगे तव
वैशम्पायन उवाच— तुष्टोऽभिचारसंयुक्तं मन्त्रं तस्यै यथाविधि । आचचक्षे मुनिः प्रीत उवाच च— “प्रीतोऽस्मि ते सुभगे” ॥
Verse 135
य॑ य॑ देवं त्वमेतेन मन्त्रेणावाहयिष्यसि । तस्य तस्य प्रसादात् त्वं देवि पुत्राउजनिष्यसि,'देवि! तुम इस मन्त्रद्वारा जिस-जिस देवताका आवाहन करोगी, उसी-उसीके कृपाप्रसादसे पुत्र उत्पन्न करोगी”
यः यः देवं त्वम् एतेन मन्त्रेण आवाहयिष्यसि । तस्य तस्य प्रसादात् त्वं देवि पुत्रान् जनयिष्यसि ॥
Verse 136
एवमुक्ता च सा बाला तदा कौतूहलान्विता । कन्या सती देवमर्कमाजुहाव यशस्विनी,दुर्वासाके ऐसा कहनेपर वह सती-साध्वी यशस्विनी बाला यद्यपि अभी कुमारी कन्या थी, तो भी कौतूहलवश उसने भगवान् सूर्यका आवाहन किया
एवमुक्ता च सा बाला तदा कौतूहलान्विता । कन्या सती देवम् अर्कम् आजुहाव यशस्विनी ॥
Verse 137
प्रकाशकर्ता भगवांस्तस्यां गर्भ दधौ तदा । अजीजनत् सुतं चास्यां सर्वशस्त्रभृतां वरम्
प्रकाशकर्ता भगवान् तस्यां गर्भं दधौ तदा । अजीजनत् सुतं चास्यां सर्वशस्त्रभृतां वरम् ॥
Verse 138
सकुण्डलं सकवचं देवगर्भश्रियान्वितम् । दिवाकरसमं दीप्त्या चारुसर्वाजड़भूषितम्
सकुण्डलं सकवचं देवगर्भश्रियान्वितम् । दिवाकरसमं दीप्त्या चारुसर्वाङ्गभूषितम् ॥
Verse 139
निगूहमाना जात वै बन्धुपक्षभयात् तदा | उत्ससर्ज जले कुन्ती तं कुमारं यशस्विनम्,उस समय कुन्तीने पिता-माता आदि बान्धव-पक्षके भयसे उस यशस्वी कुमारको छिपाकर एक पेटीमें रखकर जलमें छोड़ दिया
निगूहमाना जातं वै बन्धुपक्षभयात् तदा । उत्ससर्ज जले कुन्ती तं कुमारं यशस्विनम् ॥
Verse 140
तमुत्सूष्टं जले गर्भ राधाभर्ता महायशा: । राधाया: कल्पयामास पुत्रं सोडधिरथस्तदा,जलमें छोड़े हुए उस बालकको राधाके पति महायशस्वी अधिरथ सूतने लेकर राधाकी गोदमें दे दिया और उसे राधाका पुत्र बना लिया
जले गर्भमिवोत्सृष्टं तं बालं दृष्ट्वा राधाभर्ता महायशा अधिरथः सूतः समादाय राधायाः पुत्रत्वेन तदा कल्पयामास।
Verse 141
चक्रतुर्नामधेयं च तस्य बालस्य तावुभौ । दम्पती वसुषेणेति दिक्षु सर्वासु विश्वुतम्,उन दोनों दम्पतिने उस बालकका नाम वसुषेण रखा। वह सम्पूर्ण दिशाओंमें भलीभाँति विख्यात था
तस्य बालस्य तावुभौ दम्पती नामधेयं च चक्रतुः—वसुषेण इति; स सर्वासु दिक्षु विश्वुतोऽभवत्।
Verse 142
संवर्धमानो बलवान् स्वस्त्रिषूत्तमो5भवत् | वेदाड़ानि च सर्वाणि जजाप जयतां वर:
संवर्धमानो बलवान् स्वास्त्रेषूत्तमोऽभवत्; वेदाङ्गानि च सर्वाणि जजाप जयतां वरः।
Verse 143
यस्मिन् काले जपन्नास्ते धीमान् सत्यपराक्रम: । नादेयं ब्राह्मणेष्वासीत् तस्मिन् काले महात्मन:
यस्मिन् काले जपन्नास्ते धीमान् सत्यपराक्रमः, नादेयं ब्राह्मणेष्वासीत्तस्मिन् काले महात्मनः।
Verse 144
तमिन्द्रो ब्राह्मणो भूत्वा पुत्रार्थे भूतभावन: । ययाचे कुण्डले वीर॑ कवचं च सहाड्गजजम्
तमिन्द्रो ब्राह्मणो भूत्वा पुत्रार्थे भूतभावनः, ययाचे कुण्डले वीरं कवचं च सहाजजम्।
Verse 145
उत्कृत्य कर्णो ह्ददात् कवचं कुण्डले तथा । शक्ति शक्रो ददौ तस्मै विस्मितश्नलेदमब्रवीत्
वैशम्पायन उवाच— कर्णः स्वशरीरात् स्वाभाविकं कवचं कुण्डले चोत्कृत्य दत्त्वा। तं दृष्ट्वा शक्रो विस्मितः शक्तिं दिव्यां तस्मै ददौ, इदमब्रवीत्— “दुर्धर्ष वीर! देवासुरमनुष्यगन्धर्वनाग-राक्षसेषु यं कञ्चिद् एतया शक्त्या क्षेप्स्यसि, स एकोऽवश्यं प्राणान् परित्यजिष्यति।”
Verse 146
देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । यस्मिन् क्षेप्स्यसि दुर्धर्ष स एको न भविष्यति
देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । यस्मिन् क्षेप्स्यसि दुर्धर्ष स एको न भविष्यति ॥
Verse 147
पुरा नाम च तस्यासीद् वसुषेण इति क्षितौ । ततो वैकर्तन: कर्ण: कर्मणा तेन सो5भवत्,पहले कर्णका नाम इस पृथ्वीपर वसुषेण था। फिर कवच और कुण्डल काटनेके कारण वह वैकर्तन नामसे प्रसिद्ध हुआ
पुरा नाम च तस्यासीद् वसुषेण इति क्षितौ । ततो वैकर्तनः कर्णः कर्मणा तेन सोऽभवत् ॥
Verse 148
आमुक्तकवचो वीरो यस्तु जज्ञे महायशा: । स कर्ण इति विख्यात: पृथाया: प्रथम: सुतः,जो महायशस्वी वीर कवच धारण किये हुए ही उत्पन्न हुआ, वह पृथाका प्रथम पुत्र कर्ण नामसे ही सर्वत्र विख्यात था
आमुक्तकवचो वीरो यस्तु जज्ञे महायशाः । स कर्ण इति विख्यातः पृथायाः प्रथमः सुतः ॥
Verse 149
स तु सूतकुले वीरो ववृधे राजसत्तम | कर्ण नरवरश्रेष्ठ सर्वशस्त्रभूृतां वरम्,महाराज! वह वीर सूतकुलमें पाला-पोसा जाकर बड़ा हुआ था। नरश्रेष्ठ कर्ण सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ था
स तु सूतकुले वीरो ववृधे राजसत्तम । कर्णो नरवरश्रेष्ठः सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥
Verse 150
दुर्योधनस्यथ सचिवं मित्र शत्रुविनाशनम् | दिवाकरस्य त॑ विद्धि राजन्नंशमनुत्तमम्
दुर्योधनस्याथ सचिवं मित्रं शत्रुविनाशनम् । दिवाकरस्य तं विद्धि राजन्नंशमनुत्तमम् ॥
Verse 151
यस्तु नारायणो नाम देवदेव: सनातन: । तस्यांशो मानुषेष्वासीद् वासुदेव: प्रतापवान्
यस्तु नारायणो नाम देवदेवः सनातनः । तस्यांशो मानुषेष्वासीद्वासुदेवः प्रतापवान् ॥
Verse 152
शेषस्यांशश्ष नागस्य बलदेवो महाबल: । सनत्कुमार प्रद्युम्न॑ विद्धि राजन् महौजसम्,महाबली बलदेवजी शेषनागके अंश थे। राजन! महातेजस्वी प्रद्युम्मनको तुम सनत्कुमारका अंश जानो
शेषस्यांशश्च नागस्य बलदेवो महाबलः । सनत्कुमारांशसम्भूतं प्रद्युम्नं विद्धि राजन् महौजसम् ॥
Verse 153
एवमन्ये मनुष्येन्द्रा बहवों5शा दिवौकसाम् | जज्ञिरे वसुदेवस्य कुले कुलविवर्धना:
एवमन्ये मनुष्येन्द्रा बहवोऽंशा दिवौकसाम् । जज्ञिरे वसुदेवस्य कुले कुलविवर्धनाः ॥
Verse 154
गणस्त्वप्सरसां यो वै मया राजन प्रकीर्तित: । तस्य भाग: क्षितौ जज्ञे नियोगाद् वासवस्य ह,महाराज! मैंने अप्सराओोंके जिस समुदायका वर्णन किया है, उसका अंश भी इन्द्रके आदेशसे इस पृथ्वीपर उत्पन्न हुआ था
गणस्त्वप्सरसां यो वै मया राजन् प्रकीर्तितः । तस्य भागः क्षितौ जज्ञे नियोगाद्वासवस्य ह ॥
Verse 155
तानि षोडश देवीनां सहस्राणि नराधिप । बभूवुर्मानुषे लोके वासुदेवपरिग्रह:,नरेश्वर! वे अप्सराएँ मनुष्यलोकमें सोलह हजार देवियोंके रूपमें उत्पन्न हुई थीं, जो सब-की-सब भगवान् श्रीकृष्णकी पत्नियाँ हुईं
वैशम्पायन उवाच—नराधिप! तानि षोडशसहस्राण्यप्सरसां मानुषे लोके देवीनां रूपेण संजज्ञिरे; ताः सर्वाः वासुदेवस्य श्रीकृष्णस्य पत्न्यो बभूवुः।
Verse 156
श्रियस्तु भाग: संजज्ञे रत्यर्थ पृथिवीतले । भीष्मकस्य कुले साध्वी रुक्मिणी नाम नामत:
वैशम्पायन उवाच—पृथिवीतले रत्यर्थं जगदानन्दहेतवे श्रीयः अंशः संजज्ञे; स च भीष्मकस्य कुले साध्वी रुक्मिणी नाम्ना प्रादुरभवत्।
Verse 157
द्रौपदी त्वथ संजज्ञे शचीभागादनिन्दिता । द्रुपदस्य कुले कन्या वेदिमध्यादनिन्दिता
वैशम्पायन उवाच—अथ द्रौपदी शचीभागात् संजज्ञेऽनिन्दिता; द्रुपदस्य कुले कन्या वेदिमध्यात् प्रादुरभवत्।
Verse 158
नातिहस्वा न महती नीलोत्पलसुगन्धिनी । पद्मायताक्षी सुश्रोणी स्वसिताज्चितमूर्थजा
वैशम्पायन उवाच—सा नातिह्रस्वा न महती; नीलोत्पलसुगन्धिनी। पद्मायताक्षी सुश्रोणी; स्वसिताज्चितमूर्धजा।
Verse 159
सर्वलक्षणसम्पूर्णा वैदूर्यमणिसंनिभा । पज्चानां पुरुषेन्द्राणां चित्तप्रमथनी रह:
वैशम्पायन उवाच—सा सर्वलक्षणसम्पूर्णा वैदूर्यमणिसंनिभा; पञ्चानां पुरुषेन्द्राणां चित्तप्रमथनी रहः।
Verse 160
सिद्धिर्धतिश्व ये देव्यौ पज्चानां मातरौ तु ते । कुन्ती माद्री च जज्ञाते मतिस्तु सुबलात्मजा
वैशम्पायन उवाच— सिद्धिर्धृतिश्च ये देव्यौ पञ्चानां मातरौ तु ते । कुन्ती माद्री च जज्ञाते मतिस्तु सुबलात्मजा ॥ गान्धारीरूपेण साक्षान्मतिदेवी प्रादुरभवत्; एवं कुरुपाण्डववंशस्य प्रमुखमातरः सिद्धिधृतिमतिरूपैर्दैवीगुणैरेव भूत्वा प्रादुर्भूताः।
Verse 161
इति देवासुराणां ते गन्धर्वाप्सरसां तथा । अंशावतरणं राजन् राक्षसानां च कीर्तितम्
वैशम्पायन उवाच— इति देवासुराणां ते गन्धर्वाप्सरसां तथा । अंशावतरणं राजन् राक्षसानां च कीर्तितम् ॥
Verse 162
ये पृथिव्यां समुद्भूता राजानो युद्ध दुर्मदा: । महात्मानो यदूनां च ये जाता विपुले कुले
वैशम्पायन उवाच— ये पृथिव्यां समुद्भूता राजानो युद्धदुर्मदाः । महात्मानो यदूनां च ये जाता विपुले कुले ॥ तेषां सर्वेषां मया पूर्वं स्वरूपं प्रभवं च ते कथितम् । इदमंशावतरणं श्रोतव्यमनसूयता; धन्यं यशस्यं पुत्रीयमायुष्यं विजयावहम् ॥
Verse 163
ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या मया ते परिकीर्तिता: । धन्यं यशस्यं पुत्रीयमायुष्यं विजयावहम् । इदमंशावतरणं श्रोतव्यमनसूयता
वैशम्पायन उवाच— ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मया ते परिकीर्तिताः । धन्यं यशस्यं पुत्रीयमायुष्यं विजयावहम् ॥ इदमंशावतरणं श्रोतव्यमनसूयता ॥
Verse 164
अंशावतरणं श्रुत्वा देवगन्धर्वरक्षसाम् । प्रभवाप्ययवित् प्राज्ञो न कृच्छेष्ववसीदति
देवगन्धर्वरक्षसामंशावतरणं श्रुत्वा । प्रभवाप्ययवित् प्राज्ञो न कृच्छेष्ववसीदति ॥
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how desire and immediacy can be reconciled with dharma: whether a union without the father’s immediate participation is legitimate, and which vivāha form is ethically permissible for a kṣatriya in this setting.
Ethical action is framed as context-sensitive: dharma is articulated through recognized social categories (vivāha types, varṇa appropriateness), but it is stabilized by truthful promises that protect vulnerable parties and secure legitimate succession.
There is no explicit phalaśruti formula; instead, a functional meta-commentary appears as Kaṇva’s validation and prophecy, which positions the union as dharmya and narratively anchors the future imperial outcome of their lineage.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.