Adhyaya 189
देवसत्रे मृत्युनिरोधः, पूर्वेन्द्राणां मानुषावतरणम्, द्रौपदी-वरकथनम् (Suspension of Death at the Devasatra; Former Indras’ Human Descent; Draupadī’s Boon Etiology)
Upa-parva: Sambhava Parva (Origins of the Bharata line and divine incarnations)
Vyāsa recounts an ancient episode at Naimiṣāraṇya where the gods conduct a sacrificial session (satra). Yama (Vaivasvata), being engaged in the rite, ceases to take life, resulting in unchecked human proliferation and the gods’ anxiety over loss of distinction between mortals and immortals. The gods approach Prajāpati (Brahmā), who explains that mortality will resume once Yama completes his ritual obligations and that a further corrective will occur through divine potency manifesting in humans. The gods then witness a wondrous scene near the Bhāgīrathī (Gaṅgā): a weeping woman’s tear becomes a golden lotus, leading Indra to follow her to a mountain summit where a radiant youthful figure plays at dice. Indra’s pride is checked; he is immobilized by the deity’s gaze and is instructed to enter a mountain cleft, where he sees four similarly luminous figures—former Indras—anticipating his own displacement. Rudra/Śiva (as the controlling deity) directs these former Indras to assume human births, perform difficult deeds, and later return to heaven by merit. The narrative then connects this cosmic directive to the terrestrial: the former Indras become the Pāṇḍavas (with Arjuna marked as Indra’s portion), Lakṣmī is designated as their wife in the form of Draupadī, and Drupada is granted divine sight by Vyāsa to perceive their prior divine forms. Finally, an etiological account explains Draupadī’s polyandrous destiny: a sage’s daughter, having asked Śaṅkara repeatedly for a husband, receives the boon that she will have five husbands in a later birth; she is reborn as Drupada’s daughter Kṛṣṇā (Draupadī), suited to the five brothers by prior ordinance.
Chapter Arc: स्वयंवर-यात्रा के बाद पाण्डवों की वापसी के प्रसंग में सभा-स्थल पर वीरों की शक्ति-परख का वातावरण बनता है—मानो उत्सव के भीतर ही युद्ध का बीज अंकुरित हो उठा हो। → ब्राह्मणों की चर्चा और चुनौती के बीच अर्जुन हँसते-से दर्शक-समूह को पीछे रहने को कहता है और अकेले ही क्रुद्ध योद्धाओं को ‘मन्त्र-राशि’ और ‘विष’ की तरह रोक देने का दावा करता है। उधर दूसरे रण-क्षेत्र में भीम और शल्य मदमत्त गजराजों की भाँति भिड़ते हैं—घूँसों, घुटनों, धक्कों और खींचतान से संघर्ष उग्र होता जाता है। → भीम शल्य को पछाड़ देता है और अर्जुन के तेज से कर्ण शंकित होकर पीछे हटता है; इस दृश्य से समस्त राजाओं के मन में भय और विस्मय एक साथ उठता है—पाण्डवों की वास्तविक सामर्थ्य पहली बार खुलकर प्रकट होती है। → राजसभा का उन्माद शांत पड़ता है: शल्य की पराजय और कर्ण का युद्ध-त्याग संकेत देता है कि यह टकराव निर्णायक युद्ध नहीं, बल्कि पाण्डव-प्रताप की उद्घोषणा है। बलदेव के अतिरिक्त शल्य को परास्त करने में भीम की विशिष्टता स्वीकार की जाती है। → कर्ण का हटना अपमान की आग को बुझाता नहीं—यह शंका रह जाती है कि यह अपमान आगे किस रूप में प्रतिशोध बनेगा।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २६ श्लोक मिलाकर कुल २६३ “लोक हैं।) नफमरशा+ (0) असऔ मनन - ऊर्ध्वविस्तृतदोर्माने तालमित्यभिधीयते। इस वचनके अनुसार एक मनुष्य अपनी बाँहको ऊपर उठाकर खड़ा हो तो उस हाथसे लेकर पैरतककी लम्बाईको “ताल” कहते हैं। एकोननवर्त्याधेकशततमो ध्याय: अर्जुन और भीमसेनके द्वारा कर्ण तथा शल्यकी पराजय द्रौोपदीसहित भीम-अर्जुनका अपने डेरेपर जाना वैशम्पायन उवाच अजिनानि विधुन्वन्त: करकांश्व द्विजर्षभा: । ऊचुस्ते भीर्न कर्तव्या वयं योत्स्यामहे परान्
वैशम्पायन उवाच— अजिनानि विधुन्वन्तः करकांश्च द्विजर्षभाः । ऊचुस्ते भीर्न कर्तव्या वयं योत्स्यामहे परान् ॥
Verse 2
तानेवं वदतो विप्रानर्जुन: प्रहसन्निव । उवाच प्रेक्षका भूत्वा यूयं तिष्ठथ पार्श्चत:,इस प्रकारकी बातें करनेवाले उन ब्राह्मणोंसे अर्जुनने हँसते हुए-से कहा--“आपलोग दर्शक होकर बगलमें चुपचाप खड़े रहें
तानेवं वदतो विप्रानर्जुनः प्रहसन्निव । उवाच प्रेक्षका भूत्वा यूयं तिष्ठथ पार्श्वतः ॥
Verse 3
अहमेनानजिद्याग्रै: शतशो विकिरज्छरै: | वारयिष्यामि संक्रुद्धान् मन्त्रराशीविषानिव
अहमेनानजिह्वाग्रैः शतशो विकिरञ्छरैः । वारयिष्यामि संक्रुद्धान् मन्त्रराशीविषानिव ॥
Verse 4
इति तद् धनुरानम्य शुल्कावाप्त॑ं महाबल: । भ्रात्रा भीमेन सहितस्तस्थौ गिरिरिवाचल:
इति तद् धनुरानम्य शुल्कावाप्तं महाबलः । भ्रात्रा भीमेन सहितस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥
Verse 5
ततः कर्णमुखानू् दृष्ट्वा क्षत्रियान् युद्धदुर्मदान् । सम्पेततुरभीतौ तौ गजौ प्रतिगजानिव
ततः कर्णमुखान् दृष्ट्वा क्षत्रियान् युद्धदुर्मदान् । सम्पेततुरभीतौ तौ गजौ प्रतिगजानिव ॥
Verse 6
ऊचुश्न वाच: परुषास्ते राजानो युयुत्सव: । आहवे हि द्विजस्यापि वधो दृष्टो युयुत्मत:
ऊचुश्च वाचः परुषास्ते राजानो युयुत्सवः । आहवे हि द्विजस्यापि वधो दृष्टो युयुत्सतः ॥
Verse 7
इत्येवमुक्त्वा राजान: सहसा दुद्रुवुर्द्धिजान । ततः: कर्णो महातेजा जिष्णुं प्रति ययौ रणे,यों कहकर वे राजालोग सहसा ब्राह्मणोंकी ओर दौड़े। महातेजस्वी कर्ण अर्जुनकी ओर युद्धके लिये बढ़ा
इत्येवमुक्त्वा राजानः सहसा दुद्रुवुर्द्विजान् । ततः कर्णो महातेजा जिष्णुं प्रति ययौ रणे ॥
Verse 8
युद्धार्थी वासिताहेतोर्गज: प्रतिगजं यथा । भीमसेनं ययौ शल्यो मद्राणामी श्वरो बली
युद्धार्थी वासिताहेतोर्गजः प्रतिगजं यथा । भीमसेनं ययौ शल्यो मद्राणामीश्वरो बली ॥
Verse 9
दुर्योधनादय: सर्वे ब्राह्म॒णैः सह संगता: । मृदुपूर्वमयत्नेन प्रत्ययुध्यंस्तदाहवे
दुर्योधनादयः सर्वे ब्राह्मणैः सह संगताः । मृदुपूर्वमयत्नेन प्रत्ययुध्यंस्तदाहवे ॥
Verse 10
ततो्र्जुन: प्रत्यविध्यदापतन्तं शितै: शरै: । कर्ण वैकर्तनं श्रीमान् विकृष्प बलवद् धनु:,तब तेजस्वी अर्जुनने अपने धनुषको जोरसे खींचकर अपनी ओर वेगसे आते हुए सूर्यपुत्र कर्णको कई तीक्ष्ण बाण मारे
ततोऽर्जुनः प्रत्यविध्यदापतन्तं शितैः शरैः । कर्णं वैकर्तनं श्रीमान् विकृष्य बलवद्धनुः ॥
Verse 11
तेषां शराणां वेगेन शितानां तिग्मतेजसाम् | विमुह्यमानो राधेयो यत्नात् तमनुधावति,उन दुःसह तेजवाले तीखे बाणोंके वेगपूर्वक आघातसे राधानन्दन कर्णको मूर्च्छा आने लगी। वह बड़ी कठिनाईसे अर्जुनकी ओर बढ़ा
तेषां शराणां वेगेन शितानां तिग्मतेजसाम् । विमुह्यमानो राधेयो यत्नात् तमनुधावति ॥
Verse 12
तावुभावप्यनिर्देश्यौ लाघवाज्जयतां वरौ । अयुध्येतां सुसंरब्धावन्योन्यविजिगीषिणौ
तावुभावप्यनिर्देश्यौ लाघवाज्जयतां वरौ । अयुध्येतां सुसंरब्धावन्योन्यविजिगीषिणौ ॥
Verse 13
कृते प्रतिकृतं पश्य पश्य बाहुबलं च मे । इति शूरार्थवचनैरभाषेतां परस्परम्
कृते प्रतिकृतं पश्य पश्य बाहुबलं च मे । इति शूरार्थवचनैरभाषेतां परस्परम् ॥
Verse 14
ततोडअर्जुनस्य भुजयोर्वीर्यमप्रतिमं भुवि । ज्ञात्वा वैकर्तनः कर्ण: संरब्ध: समयोधयत्
ततोऽर्जुनस्य भुजयोर्वीर्यमप्रतिमं भुवि । ज्ञात्वा वैकर्तनः कर्णः संरब्धः समयोधयत् ॥
Verse 15
अर्जुनेन प्रयुक्तांस्तान् बाणान् वेगवतस्तदा । प्रतिहत्य ननादोच्चै: सैन्यानि तदपूजयन्
अर्जुनेन प्रयुक्तांस्तान् बाणान् वेगवतस्तदा । प्रतिहत्य ननादोच्चैः सैन्यानि तदपूजयन् ॥
Verse 16
कर्ण उवाच तुष्यामि ते विप्रमुख्य भुजवीर्यस्य संयुगे । अविषादस्य चैवास्य शत्त्रास्त्रविजयस्थ च
कर्ण उवाच—तुष्यामि ते विप्रमुख्य भुजवीर्यस्य संयुगे । अविषादस्य चैवास्य शस्त्रास्त्रविजयस्य च ॥
Verse 17
किं त्वं साक्षाद् धनुर्वेदो रामो वा विप्रसत्तम | अथ साक्षाद्धरिहय: साक्षाद् वा विष्णुरच्युत:
किं त्वं साक्षाद् धनुर्वेदो रामो वा विप्रसत्तम । अथ साक्षाद्धरिहयः साक्षाद् वा विष्णुरच्युतः ॥
Verse 18
आत्मप्रच्छादनार्थ वै बाहुवीर्यमुपाश्रित: । विप्ररूप॑ विधायेदं मन्ये मां प्रतियुध्यसे
आत्मप्रच्छादनार्थं वै बाहुवीर्यमुपाश्रितः । विप्ररूपं विधायेदं मन्ये मां प्रतियुध्यसे ॥
Verse 19
न हि मामाहवे क्रुद्धमन्य: साक्षाच्छचीपते: । पुमान् योधयितु शक्त: पाण्डवाद् वा किरीटिन:
कर्ण उवाच— न हि मामाहवे क्रुद्धमन्यः साक्षाच्छचीपतेः । पुमान् योधयितुं शक्तः पाण्डवाद् वा किरीटिनः ॥
Verse 20
तमेवं वादिनं तत्र फाल्गुन: प्रत्यभाषत । नास्मि कर्ण थनुर्वेदो नास्मि राम: प्रतापवान्,कर्णके ऐसा कहनेपर अर्जुनने उसे इस प्रकार उत्तर दिया--'कर्ण! न तो मैं धनुर्वेद हूँ और न प्रतापी परशुराम”
तमेवं वादिनं तत्र फाल्गुनः प्रत्यभाषत । नास्मि कर्ण धनुर्वेदो नास्मि रामः प्रतापवान् ॥
Verse 21
ब्राह्मणो5स्मि युधां श्रेष्ठ: सर्वशस्त्रभूतां वर: । ब्राह्मे पौरंदरे चास्त्रे नेष्ठितो गुरुशआसनात्
ब्राह्मणोऽस्मि युधां श्रेष्ठ सर्वशस्त्रभृतां वरः । ब्राह्मे पौरन्दरे चास्त्रे नेष्ठितो गुरुशासनात् ॥
Verse 22
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु राधेयो युद्धात् कर्णो न्यवर्तत
वैशम्पायन उवाच— एवमुक्तस्तु राधेयो युद्धात् कर्णो न्यवर्तत ॥
Verse 23
अपरस्मिन् वनोद्देशे वीरोी शल्यवृकोदरौ
अपरस्मिन् वनोद्देशे वीरौ शल्यवृकोदरौ । तमेव रणभूमिं कृत्वा परस्परं समाह्वयन् ॥ मत्ताविव गजेन्द्रौ तौ युयुधाते पराक्रमौ । विद्याबलसमायुक्तौ युद्धकलाविशारदौ ॥
Verse 24
बलिनीौ युद्धसम्पन्नौ विद्यया च बलेन च । अन्योन्यमाह्दयन्तौ तु मत्ताविव महागजौ
वैशम्पायन उवाच— बलिनौ युद्धसम्पन्नौ विद्यया च बलेन च । अन्योन्यमाह्वयन्तौ तु मत्ताविव महागजौ ॥ अन्यं देशं रणक्षेत्रं कृत्वा शल्यो वृकोदरः । परस्परं समासाद्य युयुधाते महाबलौ ॥
Verse 25
मुष्टिभिर्जानुभिश्वैव निघ्नन्तावितरेतरम् । प्रकर्षणाकर्षणयोरभ्याकर्षविकर्षणै:
मुष्टिभिर्जानुभिश्चैव निघ्नन्तावितरेतरम् । प्रकर्षणाकर्षणयोरभ्याकर्षविकर्षणैः ॥ परस्परं समालम्ब्य पातयितुं चिकीर्षवः । कदाचिदाकर्षयतां कदाचिद्विकर्षताम् ॥
Verse 26
आचर्कर्षतुरन्योन्यं मुष्टिभिश्वापि जघ्नतुः । ततश्नट्चटाशब्द: सुघोरो हूभवत् तयो:
आचर्कर्षतुरन्योन्यं मुष्टिभिश्चापि जघ्नतुः । ततश्चट्चटाशब्दः सुघोरोऽभवत् तयोः ॥ अश्मसंघट्टनाकारो निनादोऽभ्युदपद्यत । मुहूर्तं तौ तदा युद्धे परस्परमकर्षताम् ॥
Verse 27
पाषाणसम्पातनिभीै: प्रहारैरभिजध्नतु: । मुहूर्त तौ तदान्योन्यं समरे पर्यकर्षताम्
पाषाणसम्पातनिभैः प्रहारैरभिजघ्नतुः । मुहूर्तं तौ तदान्योन्यं समरे पर्यकर्षताम् ॥
Verse 28
ततो भीम: समुत्क्षिप्य बाहुभ्यां शल्यमाहवे । अपातयत् कुरुश्रेष्ठो ब्राह्मणा जहसुस्तदा,तदनन्तर कुरुश्रेष्ठ भीमसेनने दोनों हाथोंसे शल्यको ऊपर उठाकर उस युद्धभूमिमें पटक दिया। यह देख ब्राह्मणलोग हँसने लगे
ततो भीमः समुत्क्षिप्य बाहुभ्यां शल्यमाहवे । अपातयत् कुरुश्रेष्ठो ब्राह्मणाश्च जहसुः तदा ॥
Verse 29
तत्राश्नर्य भीमसेनश्वकार पुरुषर्षभः । यच्छल्यं पातितं भूमौ नावधीद् बलिनं बली,कुरुश्रेष्ठ बलवान् भीमसेनने एक आश्चर्यकी बात यह की कि महाबली शल्यको पृथ्वीपर पटककर भी मार नहीं डाला
तत्राश्चर्यं भीमसेनः पुरुषर्षभः कृतवान्। यच्छल्यं महाबलं भूमौ पातयित्वापि स बलवान् भीमः तं न जघान॥
Verse 30
पातिते भीमसेनेन शल्ये कर्णे च शड्किते । शड्किता: सर्वराजान: परिवत्रुर्वकोदरम्
पातिते भीमसेनेन शल्ये कर्णे च शङ्किते। शङ्किताः सर्वराजानः परिवव्रुर्वकोदरम्॥
Verse 31
ऊचुश्न सहितास्तत्र साध्विमौ ब्राह्मणर्षभौ । विज्ञायेतां क्वजन्मानौ क्वनिवासौ तथैव च
ऊचुः सहितास्तत्र साध्विमौ ब्राह्मणर्षभौ। विज्ञायेतां क्व जन्मानौ क्व निवासौ तथैव च॥
Verse 32
को हि राधासुतं कर्ण शक्तो योधयितुं रणे । अन्यत्र रामाद् द्रोणाद् वा पाण्डवाद् वा किरीटिन:,“परशुराम, द्रोण अथवा पाण्डुनन्दन अर्जुनके सिवा दूसरा ऐसा कौन है, जो युद्धमें राधानन्दन कर्णका सामना कर सके
को हि राधासुतं कर्णं शक्तो योधयितुं रणे। अन्यत्र रामाद् द्रोणाद् वा पाण्डवाद् वा किरीटिनः॥
Verse 33
कृष्णाद् वा देवकीपुत्रात् कृपाद् वापि शरद्वत: । को वा दुर्योधन शक्त: प्रतियोधयितुं रणे
कृष्णाद् वा देवकीपुत्रात् कृपाद् वापि शरद्वतः। को वा दुर्योधनः शक्तः प्रतियोधयितुं रणे॥
Verse 34
तथैव मद्राधिपतिं शल्यं बलवतां वरम् | बलदेवादृते वीरात् पाण्डवाद् वा वृकोदरात्
तथैव मद्राधिपतिं शल्यं बलवतां वरम् । बलदेवादृते वीरात् पाण्डवाद् वा वृकोदरात् ॥
Verse 35
वीराद् दुर्योधनाद् वान्य: शक्तः पातयितुं रणे । क्रियतामवहारो<स्माद् युद्धाद् ब्राह्मणसंवृतात्
वीराद् दुर्योधनाद् वान्यः शक्तः पातयितुं रणे । क्रियतामवहारोऽस्माद् युद्धाद् ब्राह्मणसंवृतात् ॥
Verse 36
ब्राह्मणा हि सदा रक्ष्या: सापराधापि नित्यदा | अथैनानुपलभ्येह पुनर्योत्स्याम हृष्टवत्
ब्राह्मणा हि सदा रक्ष्याः सापराधापि नित्यदा । अथैनानुपलभ्येह पुनर्योत्स्याम हृष्टवत् ॥
Verse 37
तांस्तथावादिन: सर्वान् प्रसमीक्ष्य क्षिती श्वरान् । अथान्यान् पुरुषांश्षापि कृत्वा तत् कर्म संयुगे
तांस्तथावादिनः सर्वान् प्रसमीक्ष्य क्षितीश्वरान् । अथान्यान् पुरुषांश्चापि कृत्वा तत्कर्म संयुगे ॥
Verse 38
वैशम्पायन उवाच तत् कर्म भीमस्य समीक्ष्य कृष्ण: कुन्तीसुतो तौ परिशड्कमान: । निवारयामास महीपतींस्तान् धर्मेण लब्धेत्यनुनीय सर्वान्
वैशम्पायन उवाच तत्कर्म भीमस्य समीक्ष्य कृष्णः कुन्तीसुतौ तौ परिशङ्कमानः । निवारयामास महीपतींस्तान् धर्मेण लब्धेति अनुनीय सर्वान् ॥
Verse 39
एवं ते विनिवृत्तास्तु युद्धाद् युद्धविशारदा: । यथावासं ययु: सर्वे विस्मिता राजसत्तमा:
एवं ते विनिवृत्तास्तु युद्धाद् युद्धविशारदाः । यथावासं ययुः सर्वे विस्मिता राजसत्तमाः ॥
Verse 40
वृत्तो ब्रह्मोत्तरो रड्र: पाज्चाली ब्राह्मुणैर्वता । इति ब्रुवन्त: प्रययुर्ये तत्रासन् समागता:
वृत्तो ब्रह्मोत्तरो रङ्गः पाञ्चाली ब्राह्मणैर्वृता । इति ब्रुवन्तः प्रययुर्ये तत्रासन् समागताः ॥
Verse 41
ब्राह्मणैस्तु प्रतिच्छन्नी रौरवाजिनवासिभि: । कृच्छेण जग्मतुस्ती तु भीमसेनधनंजयौ
ब्राह्मणैस्तु प्रतिच्छन्नी रौरवाजिनवासिभिः । कृच्छ्रेण जग्मतुस्तौ तु भीमसेनधनञ्जयौ ॥
Verse 42
विमुक्तीो जनसम्बाधाच्छत्रुभि: परिवीक्षितौ । कृष्णयानुगतौ तत्र नृवीरी तौ विरेजतु:
विमुक्तौ जनसम्बाधाच्छत्रुभिः परिवीक्षितौ । कृष्णयानुगतौ तत्र नृवीरौ तौ विरेजतुः ॥
Verse 43
पौर्णमास्यां घनैर्मुक्तौ चन्द्रसूर्याविवोदितौ । तेषां माता बहुविधं विनाशं पर्यचिन्तयत्
पौर्णमास्यां घनैर्मुक्तौ चन्द्रसूर्याविवोदितौ । तेषां माता बहुविधं विनाशं पर्यचिन्तयत् ॥
Verse 44
अनागच्छत्सु पुत्रेषु भैक्षकालेडभिगच्छति । धार्तराष्ट्रहता न स्युर्विज्ञाय कुरुपुज्वा:
वैशम्पायन उवाच— भैक्षकालेऽतिक्रान्तेऽपि यदा पुत्रा न प्रत्यागच्छन्, तदा सुतस्नेहेनाभिभूता कुन्ती बहुविधैश्चिन्ताभिराकुला तेषां विनाशमाशङ्कत— “किं नु धृतराष्ट्रपुत्राः कुरुश्रेष्ठान् पाण्डवान् विज्ञाय हत्वा निपातितवन्तः?”
Verse 45
मायान्वितैर्वा रक्षोभि: सुघोरैर्दुढवैरिभि: । विपरीतं मतं जातं व्यासस्यापि महात्मन:
अथवा मायान्वितैः सुघोरैर्दृढवैरिभी रक्षोभिः कृतं भवेत्। किं वा महात्मनो व्यासस्यापि निश्चितं मतं विपरीतं जातम्?
Verse 46
इत्येवं चिन्तयामास सुतस्नेहावृता पृथा । ततः सुप्तजनप्राये दुर्दिने मेघसम्प्लुते
इत्येवं चिन्तयामास सुतस्नेहावृता पृथा। ततः सुप्तजनप्राये दुर्दिने मेघसम्प्लुते॥
Verse 47
महत्यथापराह्ि तु घनै: सूर्य इवावृत: । ब्राह्मणै: प्राविशत् तत्र जिष्णुर्भार्गववेश्म तत्
महत्यथापराह्णे तु घनैः सूर्य इवावृतः। ब्राह्मणैः प्राविशत् तत्र जिष्णुर्भार्गववेश्म तत्॥
Verse 189
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि स्वयंवरपर्वणि पाण्डवप्रत्यागमने एकोननवत्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत स्वयंवरपर्वमें पाण्डवप्रत्यागमनविषयक एक सौ नवासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि स्वयंवरपर्वणि पाण्डवप्रत्यागमने एकोननवत्यधिकशततमोऽध्यायः।
Verse 216
स्थितो<स्म्यद्य रणे जेतुं त्वां वै वीर स्थिरो भव । मैं तो सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें उत्तम और योद्धाओंमें श्रेष्ठ एक ब्राह्मण हूँ। गुरुका उपदेश पाकर ब्रह्मास्त्र तथा इन्द्रास्त्र दोनोंमें पारंगत हो गया हूँ। वीर! आज मैं तुम्हें युद्धमें जीतनेके लिये खड़ा हूँ
अद्याहं रणे त्वां जेतुं स्थितोऽस्मि; हे वीर, त्वमपि स्थिरो भव। अहं हि सर्वशस्त्रधारिणामुत्तमो योद्धॄणां च श्रेष्ठो ब्राह्मणः। गुरूपदेशं प्राप्य ब्रह्मास्त्रेन्द्रास्त्रयोः पारंगतोऽस्मि। वीर! अद्य त्वां जेतुं समुत्थितोऽस्मि; त्वमपि धैर्येण तिष्ठ।
Verse 226
बाद्यां तेजस्तदाजय्यं मन्यमानो महारथ: । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! अर्जुनकी यह बात सुनकर महारथी कर्ण ब्राह्मतेजको अजेय मानता हुआ उस समय युद्ध छोड़कर हट गया
वैशम्पायन उवाच—जनमेजय! अर्जुनस्य वचनं श्रुत्वा महारथः कर्णो ब्राह्मतेजः अजय्यमिति मन्यमानस्तदा युद्धात् निवृत्तः।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns order versus exception: Yama’s temporary suspension of death (for ritual duty) produces societal imbalance, raising the ethical question of how sacred obligation should be reconciled with the maintenance of worldly stability.
The chapter teaches that roles and limits (mortality, duty, hierarchy) are instruments of balance; when pride or functional confusion arises, corrective knowledge and disciplined action restore differentiation and uphold dharma across cosmic and human domains.
No explicit phalaśruti is stated in the supplied passage; the meta-function is etiological—linking later events (Pāṇḍava origins and Draupadī’s marriage structure) to prior causes—thereby positioning comprehension of origins as integral to interpreting dharma and consequence.