Adhyaya 167

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ श्लोक मिलाकर कुल ३२ श्लोक हैं) ऑपन- मा बछ। ्-:डिअ षट्षष्ट्यधिेकशततमोड< ध्याय: ट्रपदके यज्ञसे धृष्टद्युम्न और द्रौपदीकी उत्पत्ति ब्राह्मण उवाच अमर्षी द्रुपदो राजा कर्मसिद्धान्‌ द्विजर्षभान्‌ | अन्विच्छन्‌ परिचक्राम ब्राह्मणावसथान्‌ बहून्‌

ब्राह्मण उवाच—अमर्षी द्रुपदो राजा कर्मसिद्धान् द्विजर्षभान् । अन्विच्छन् परिचक्राम ब्राह्मणावसथान् बहून् ॥

Verse 2

पुत्रजन्म परीप्सन्‌ वै शोकोपहतचेतन: । नास्ति श्रेष्ठमपत्यं मे इति नित्यमचिन्तयत्‌

पुत्रजन्म परीप्सन् वै शोकोपहतचेतनः । नास्ति श्रेष्ठमपत्यं मे इति नित्यमचिन्तयत् ॥

Verse 3

जातानू्‌ पुत्रान्‌ स निर्वेदाद्‌ धिग्‌ बन्धूनिति चाब्रवीत्‌ । निः:श्वासपरमश्नासीद्‌ द्रोणं प्रतिचिकीर्षया

जातान् पुत्रान् स निर्वेदाद् धिग् बन्धूनिति चाब्रवीत् । निःश्वासपरमश्नासीद् द्रोणं प्रतिचिकीर्षया ॥

Verse 4

प्रभाव विनयं शिक्षां द्रोणस्प चरितानि च । क्षात्रेण च बलेनास्य चिन्तयन्‌ नाध्यगच्छत

प्रभावं विनयं शिक्षां द्रोणस्य चरितानि च । क्षात्रेण च बलेनास्य चिन्तयन् नाध्यगच्छत ॥

Verse 5

प्रतिकर्तु नृपश्रेष्ठी यतमानो5डपि भारत । अभित: सो5थ कल्माषीं गड्कूले परिभ्रमन्‌

प्रतिकर्तुं नृपश्रेष्ठो यतमानोऽपि भारत । नाशकद् राजशक्त्या तान् जेतुं तेषां प्रभावतः ॥ अथ कल्माषपादोऽसौ गङ्गायमुनयोस्तटे । अभितः परिभ्रमन् राजन् जनमेजय समन्ततः ॥ ब्राह्मणानां पुण्यवस्तिं प्राप्य तत्र महीपतिः । न ददर्श द्विजं कञ्चिद् अव्रतं वा अविद्यया ॥ यः सम्यग् ब्रह्मचर्येण वेदान् वेदाङ्गसंयुतान् । नाधीतवान् स धर्मात्मा तत्र नासीत् कथञ्चन ॥

Verse 6

ब्राह्मणावसथं पुण्यमाससाद महीपति: । तत्र नास्नातक: वक्षिन्न चासीदव्रती द्विज:

ब्राह्मणावसथं पुण्यमाससाद महीपतिः । तत्र नास्नातकोऽभूद् वै न चासीदव्रती द्विजः ॥ जनमेजय महाबाहो तत्र सर्वे द्विजातयः । व्रतिनः शीलसम्पन्ना वेदवेदाङ्गपारगाः ॥

Verse 7

तथैव च महाभाग: सो<पश्यत्‌ संशितव्रतौ । याजोपयाजोौ ब्रद्मर्षी शाम्यन्ती परमेष्ठिनौ

तथैव च महाभागः सोऽपश्यत् संशितव्रतौ । याजोपयाजौ ब्रह्मर्षी शान्तौ परमतेजसौ ॥ परमेष्ठिनसमौ वीरौ प्रभावेण महात्मनौ । तपसा नियमेनैव दीप्तौ लोकस्य पश्यतः ॥

Verse 8

संहिताध्ययने युक्तौ गोत्रतश्चापि काश्यपौ । तारणेयौ युक्तरूपीौ ब्राह्मणावृषिसत्तमौ

संहिताध्ययने युक्तौ गोत्रतश्चापि काश्यपौ । तारणेयौ युक्तरूपौ ब्राह्मणावृषिसत्तमौ ॥ सूर्यभक्तौ महात्मानौ शीलाचारसमन्वितौ । वेदपारगौ विप्रौ तौ तपसा दीप्ततेजसौ ॥

Verse 9

स तावामन्त्रयामास सर्वकामैरतन्द्रित: । बुद्ध्वा बल॑ तयोस्तत्र कनीयांसमुपह्दरे

स तावामन्त्रयामास सर्वकामैरतन्द्रितः । बुद्ध्वा बलं तयोस्तत्र कनीयांसमुपाह्वयत् ॥ विविक्ते स नृपो भूत्वा कनीयांसमुपयाजम् । प्रलोभयन् प्रियैर्वाक्यैः पूजया च समाहितः ॥ सर्वकामप्रदानेन तं वशीकर्तुमैच्छत । नमस्कृत्य पदौ तस्य यथावत् पूजयन् पुनः ॥ उवाच—विप्रवर उपयाज कर्म तत् कुरु मेऽनघ । येन मे पुत्र उत्पद्येत् द्रोणं यो हन्यादाहवे ॥ तत्सिद्धौ दास्येऽहं ते गवामर्बुदमुत्तमम् । अन्यच्च यन्मनोहारि तत्ते दास्यामि न संशयः ॥

Verse 10

प्रपेदे छन्‍्दयन्‌ कामैरुपयाजं धृतव्रतम्‌ । पादशुश्रूषणे युक्त: प्रियवाक्‌ सर्वकामद:

तयोः शक्तिं विदित्वा नालस्यवान् राजा द्रुपदः काम्यैर्भोगैः सम्यगुपयाजं धृतव्रतमुपससर्प। स प्रियवाक् सर्वकामप्रद इव मुनिपादशुश्रूषणे युक्तो भूत्वा यथायोग्यं पूजयामास, द्रोणवधक्षमं पुत्रं प्रार्थयन् यज्ञोपायं लब्धुं तं प्रसादयितुं यत्नं चकार।

Verse 11

अर्चयित्वा यथान्यायमुपयाजमुवाच स: । येन मे कर्मणा ब्रह्मन्‌ पुत्र: स्याद्‌ द्रोणमृत्यवे

अर्चयित्वा यथान्यायमुपयाजमुवाच सः— येन मे कर्मणा ब्रह्मन् पुत्रः स्याद् द्रोणमृत्यवे।

Verse 12

उपयाज कृते तस्मिन्‌ गवां दातास्मि ते<र्बुदम्‌ । यद्‌ वा तेडन्यद्‌ द्विजश्रेष्ठ मनस: सुप्रियं भवेत्‌ । सर्व तत्‌ ते प्रदाताहं न हि मेउत्रास्ति संशय:

उपयाज कृते तस्मिन् गवां दातास्मि तेऽर्बुदम्। यद्वा तेऽन्यद् द्विजश्रेष्ठ मनसः सुप्रियं भवेत्॥ सर्वं तत् ते प्रदाताहं न हि मेऽत्रास्ति संशयः॥

Verse 13

इत्युक्तो नाहमित्येवं तमृषि: प्रत्यभाषत । आराधयिष्यन्‌ ट्रुपद: स तं पर्यचरत्‌ पुन:

इत्युक्तो नाहमित्येवं तमृषिः प्रत्यभाषत। आराधयिष्यन् द्रुपदः स तं पर्यचरत् पुनः॥

Verse 14

ततः संवत्सरस्यान्ते द्रुपदं स द्विजोत्तम: । उपयाजोडब्रवीत्‌ काले राजन्‌ मधुरया गिरा

ततः संवत्सरस्यान्ते द्रुपदं स द्विजोत्तमः। उपयाजोऽब्रवीत् काले राजन् मधुरया गिरा॥

Verse 15

ज्येष्ठो भ्राता ममागृह्नाद्‌ विचरन्‌ गहने वने । अपरिज्ञातशौचायां भूमौ निपतितं फलम्‌

द्विजश्रेष्ठ उवाच— मम ज्येष्ठो भ्राता घोरगहने वने विचरन् अपरिज्ञातशौचायां भूमौ निपतितं फलम् आदाय जग्राह। अल्पमिव दृश्यते, किन्तु धर्मसंशयं जनयति— यत्र शौचं स्वत्वं च न ज्ञायते, तत्र किं तद् ग्राह्यं भोक्तव्यं वा?

Verse 16

तदपश्यमहं भ्रातुरसाम्प्रतमनुव्रजन्‌ । विमर्श संकरादाने नायं कुर्यात्‌ कदाचन

अहं तु भ्रातुरनुव्रजन् तदकर्म ददर्श। संकरादानविमर्शं कुर्वन् चिन्तितवान्— ‘अयं कदाचन न कुर्यात्; कथं पुनरविचार्य मलिनं वस्तु गृह्णाति?’

Verse 17

दृष्टवा फलस्य नापश्यद्‌ दोषान्‌ पापानुबन्धकान्‌ | विविनक्ति न शौचं य: सोअन्यत्रापि कथं भवेत्‌

फललाभं दृष्ट्वा पापानुबन्धकान् दोषान् नापश्यत्। यः ग्रहणे शौचाशौचविवेकं न करोति, स अन्यत्रापि कथं सम्यगाचरेत्? निश्चयो न शक्यते।

Verse 18

संहिताध्ययनं कुर्वन्‌ वसन्‌ गुरुकुले च यः । भैक्ष्यमुत्सृष्टमन्येषां भुड्क्ते सम च यदा तदा

गुरुकुले वसन् संहिताध्ययनं कुर्वन्नपि, यः कदाचित्कदाचिदन्येषामुत्सृष्टं भैक्ष्यमश्नाति; अघृणी भूत्वा तस्यैव अन्नस्य गुणान् पुनः पुनः प्रशंसति— तादृशं भ्रातरं तर्कदृष्ट्या परीक्ष्य, फललोभिनमेव मन्ये, न तु नियमपरायणम्।

Verse 19

कीर्तयन्‌ गुणमन्नानामघृणी च पुनः पुनः । त॑ वै फलार्थिन मन्ये भ्रातरं तर्कचक्षुषा

अन्नानां गुणान् पुनः पुनः कीर्तयन्, अघृणी च सन्, तर्कचक्षुषा भ्रातरं पश्यामि; तं फलार्थिनमेव मन्ये— लाभकामं, न संयमशीलम्।

Verse 20

त॑ं वै गच्छस्व नृपते स त्वां संयाजयिष्यति । जुगुप्समानो नृपतिर्मनसेदं विचिन्तयन्‌

ब्राह्मण उवाच—“नृपते, तं वै गच्छ; स त्वां संयाजयिष्यति।” उपयाजस्यैतद्वचनं श्रुत्वा द्रुपदो राजा—यद्यपि मनसा जुगुप्समानो याजस्य चरितं निन्दन्—तथापि स्वकार्यं विचिन्त्य याजाश्रमं जगाम। तत्र पूजनीयम् याजं मुनिं विधिवत् पूजयित्वा तं प्रति एवमुवाच।

Verse 21

उपयाजवच: श्र॒ुत्वा याजस्याश्रममभ्यगात्‌ । अभिसम्पूज्य पूजाहमथ याजमुवाच ह

उपयाजवचः श्रुत्वा राजा याजस्याश्रममभ्यगात्। अभिसम्पूज्य पूज्यं तं याजं मुनिमथाब्रवीत्।

Verse 22

अयुतानि ददान्यष्टौ गवां याजय मां विभो । द्रोणवैराभिसंतप्तं प्रह्लादयितुमहसि

अयुतानि ददान्यष्टौ गवां—याजय मां विभो। द्रोणवैराभिसंतप्तं प्रह्लादयितुमर्हसि॥

Verse 23

स हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ब्रह्मास्त्रे चाप्यनुत्तम: तस्माद्‌ द्रोण: पराजैष्ट मां वै स सखिविग्रहे

स हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ब्रह्मास्त्रे चाप्यनुत्तमः। तस्माद् द्रोणः पराजैष्ट मां वै स सखिविग्रहे॥

Verse 24

क्षत्रियो नास्ति तस्यास्यां पृथिव्यां कश्निदग्रणी: । कौरवाचार्यमुख्यस्य भारद्वाजस्य धीमत:

क्षत्रियो नास्ति तस्यास्यां पृथिव्यां कश्चिदग्रणीः। कौरवाचार्यमुख्यस्य भारद्वाजस्य धीमतः॥

Verse 25

द्रोणस्य शरजालानि प्राणिदेहहराणि च । षडरत्नि धनुश्नास्य दृश्यते परमं महत्‌

ब्राह्मण उवाच— द्रोणस्य शरजालानि प्राणिदेहहराणि च। षडरत्नि धनुश्चास्य दृश्यते परमं महत्॥ ब्राह्मणवेषेऽपि महात्मा महेष्वासो द्रोणः स्वब्रह्मतेजसा क्षत्रियतेजः प्रतिहन्ति।

Verse 26

स हि ब्राह्मणवेषेण क्षात्रं वेगमसंशयम्‌ | प्रतिहन्ति महेष्वासो भारद्वाजो महामना:

स हि ब्राह्मणवेषेण क्षात्रं वेगमसंशयम्। प्रतिहन्ति महेष्वासो भारद्वाजो महामनाः॥

Verse 27

क्षत्रोच्छेदाय विहितो जामदग्न्य इवास्थित: । तस्य हा[स्त्रबलं घोरमप्रधृष्यं नरैर्भुवि

क्षत्रोच्छेदाय विहितो जामदग्न्य इवास्थितः। तस्य ह्यस्त्रबलं घोरमप्रधृष्यं नरैर्भुवि॥

Verse 28

बाह्य संधारयंस्तेजो हुताहुतिरिवानल: । समेत्य स दहत्याजौ क्षात्रधर्मपुरस्सर:

बाह्यं संधारयंस्तेजो हुताहुतिरिवानलः। समेत्य स दहत्याजौ क्षात्रधर्मपुरस्सरः॥

Verse 29

ब्रह्मक्षत्रे च विहिते ब्राह्मंं तेजो विशिष्यते । सो क्षात्राद्‌ बलाद्धीनो बाह्यूं तेज: प्रपेदिवान्‌

ब्रह्मक्षत्रे च विहिते ब्राह्मं तेजो विशिष्यते। सो क्षात्राद् बलाद्धीनो बाह्यं तेजः प्रपेदिवान्॥

Verse 30

द्रोणाद्‌ विशिष्टमासाद्य भवन्तं ब्रह्मुवित्तमम्‌ । द्रोणान्तकमहं पुत्र लभेयं युधि दुर्जयम्‌

द्रोणाद् विशिष्टमासाद्य भवन्तं ब्रह्मविदुत्तमम् । द्रोणान्तकमहं पुत्र लभेयं युधि दुर्जयम् ॥

Verse 31

तत्‌ कर्म कुरु मे याज वितसम्यर्बुदं गवाम्‌ । तथेत्युक्त्वा तु तं याजो याज्यार्थमुपकल्पयत्‌

तत् कर्म कुरु मे याज वितस्म्यर्बुदं गवाम् । तथेत्युक्त्वा तु तं याजो याज्यार्थमुपकल्पयत् ॥

Verse 32

गुर्वर्थ इति चाकाममुपयाजमचोदयत्‌ । याजो द्रोणविनाशाय प्रतिजज्ञे तथा च सः

गुर्वर्थ इति चाकाममुपयाजमचोदयत् । याजो द्रोणविनाशाय प्रतिजज्ञे तथा च सः ॥

Verse 33

ततस्तस्य नरेन्द्रस्य उपयाजो महातपा: । आचर्ख्यौ कर्म वैतानं तदा पुत्रफलाय वै

ततस्तस्य नरेन्द्रस्य उपयाजो महातपाः । आचर्ख्यौ कर्म वैतानं तदा पुत्रफलाय वै ॥

Verse 34

स च पुत्रो महावीर्यो महातेजा महाबल: । इष्यते यद्विधो राजन्‌ भविता ते तथाविध:

स च पुत्रो महावीर्यो महातेजा महाबलः । इष्यते यद्विधो राजन् भविता ते तथाविधः ॥

Verse 35

भारद्वाजस्य हन्तारं सोडभिसंधाय भूपति: । आजउल्ठे तत्‌ तथा सर्व द्रुपद: कर्मसिद्धये,तदनन्तर द्रोणके घातक पुत्रका संकल्प लेकर राजा द्रुपदने कर्मकी सिद्धिके लिये उपयाजके कथनानुसार सारी व्यवस्था की

भूपतिः द्रुपदः भारद्वाजपुत्रस्य (द्रोणस्य) हन्तारं कर्तुं दृढमभिसन्धाय कर्मसिद्धये यथावत् सर्वं व्यवस्थापयामास। ततः द्रोणवधहेतुभूतं पुत्रं प्रार्थयन् उपयाजस्य वचनानुसारं सर्वान् उपक्रमान् अकरोत्, यथा तस्याभिप्रेतं कर्म सम्यक् सिद्ध्येत्।

Verse 36

याजस्तु हवनस्यान्ते देवीमाज्ञापयत्‌ तदा । प्रेहि मां राज्ञि पृषति मिथुन त्वामुपस्थितम्‌

याजस्तु हवनस्यान्ते देवीमाज्ञापयत् तदा— “प्रेहि मां राज्ञि, पृषतस्य स्नुषे, मिथुनं त्वामुपस्थितम्।” (कुमारश्च कुमारी च पितृवंशविवृद्धये।) इत्युक्त्वा स पुत्रकन्ययोर्लाभं पितृकुलवर्धनहेतुत्वं च न्यवेदयत्।

Verse 37

राज्युवाच अवलिपत॑ मुखं ब्रह्मन्‌ दिव्यान्‌ गन्धान्‌ बिभर्मि च । सुतार्थे नोपलब्धास्मि तिष्ठ याज मम प्रिये

राज्ञ्युवाच— “अवलिप्तं मुखं ब्रह्मन्, दिव्यान् गन्धान् बिभर्मि च। सुतार्थे नोपलब्धास्मि; तिष्ठ याज मम प्रिये।”

Verse 38

याज उवाच याजेन श्रपितं हव्यमुपयाजाभिमन्त्रितम्‌ । कथं काम न संदध्यात्‌ सा त्वं विप्रेहि तिष्ठ वा

याज उवाच— “याजेन श्रपितं हव्यं, उपयाजाभिमन्त्रितम्। कथं कामं न संदध्यात्? सा त्वं विप्रेहि तिष्ठ वा।”

Verse 39

ब्राह्मण उवाच एवमुक्‍्त्वा तु याजेन हुते हविषि संस्कृते । उत्तस्थौ पावकात्‌ तस्मात्‌ कुमारो देवसंनिभ:

ब्राह्मण उवाच— एवमुक्त्वा तु याजेन हुते हविषि संस्कृते। उत्तस्थौ पावकात् तस्मात् कुमारो देवसंनिभः॥

Verse 40

ज्वालावर्णो घोररूप: किरीटी वर्म चोत्तमम्‌ | बिभ्रत्‌ सखड्‌ग: सशरो धनुष्मान्‌ विनदन्‌ मुहुः

ब्राह्मण उवाच— ज्वालावर्णो घोररूपः किरीटी वर्म चोत्तमम् । बिभ्रत् सखड्गः सशरो धनुष्मान् विनदन् मुहुः ॥

Verse 41

सो<ध्यारोहद्‌ रथवरं तेन च प्रययौ तदा । ततः प्रणेदु: पञ्जाला: प्रह्ृष्ठा: साधु साथ्विति

सोऽध्यारोहद् रथवरं तेन च प्रययौ तदा । ततः प्रणेदुः पञ्चालाः प्रहृष्टाः साधु साध्विति ॥

Verse 42

हर्षाविष्टांस्ततश्वैतान्‌ नेयं सेहे वसुंधरा । भयापहो राजपुत्र: पाउ्चालानां यशस्कर:

हर्षाविष्टांस्ततश्चैतान् नेयं सेहे वसुंधरा । भयापहो राजपुत्रः पाञ्चालानां यशस्करः ॥

Verse 43

राज्ञ: शोकापहो जात एष द्रोणवधाय वै । इत्युवाच महद्‌ भूतमदृश्यं खेचरं तदा

राज्ञः शोकापहो जात एष द्रोणवधाय वै । इत्युवाच महद् भूतमदृश्यं खेचरं तदा ॥

Verse 44

कुमारी चापि पाज्चाली वेदीमध्यात्‌ समुत्थिता । सुभगा दर्शनीयड्री स्वसितायतलोचना

कुमारी चापि पाञ्चाली वेदीमध्यात् समुत्थिता । सुभगा दर्शनीयाङ्गी स्वसितायतलोचना ॥

Verse 45

श्यामा पद्मपलाशाक्षी नीलकुज्चितमूर्थजा । ताम्रतुज़्नखी सुभ्रूश्षारूपीनपयोधरा

ब्राह्मण उवाच— सा श्यामवर्णा पद्मपलाशाक्षी नीलकुञ्चितकेशा ताम्रारुणनखि सुभ्रूः; पीनपयोधरा च मनोहरा बभूव।

Verse 46

मानुषं विग्रहं कृत्वा साक्षादमरवर्णिनी । नीलोत्पलसमो गन्धो यस्या: क्रोशात्‌ प्रधावति

मानुषं विग्रहं कृत्वा साक्षादमरवर्णिनी बभूव; यस्याः अङ्गेभ्यो नीलोत्पलसमो गन्धः क्रोशात् सर्वतो वेगेन प्रधावति।

Verse 47

या बिभर्ति परं रूप॑ यस्या नास्त्युपमा भुवि । देवदानवयक्षाणामीप्सितां देवरूपिणीम्‌

ब्राह्मण उवाच— सा परं रूपं बिभर्ति, यस्याः भुवि नास्त्युपमा। देवादानवयक्षाश्च तां देवरूपिणीं कन्यां प्राप्तुम् ईप्सन्ति।

Verse 48

तां चापि जातां सुश्रोणीं वागुवाचाशरीरिणी । सर्वयोषिद्धरा कृष्णा निनीषु: क्षत्रियान्‌ क्षयम्‌

तां चापि जातां सुश्रोणीं वागुवाचाशरीरिणी— ‘कृष्णेति नाम्ना विख्याता सर्वयोषिद्धरा; क्षत्रियान् क्षयं निनीषुः प्रादुर्भूता’ इति।

Verse 49

सुरकार्यमियं काले करिष्यति सुमध्यमा । अस्या हेतो: कौरवाणां महतदुत्पत्स्यते भयम्‌,“यह सुमध्यमा समयपर देवताओंका कार्य सिद्ध करेगी। इसके कारण कौरवोंको बहुत बड़ा भय प्राप्त होगा"

इयं सुमध्यमा काले सुरकार्यं करिष्यति; अस्या हेतोः कौरवाणां महद् भयम् उत्पत्स्यते।

Verse 50

तच्छुत्वा सर्वपाञ्चाला: प्रणेदु: सिंहसड्घवत्‌ । न चैतान्‌ हर्षसम्पूर्णानियं सेहे वसुंधरा

तच्छ्रुत्वा सर्वपाञ्चालाः प्रणेदुः सिंहसङ्घवत् । न चैतान् हर्षसम्पूर्णान् इयं सेहे वसुन्धरा ॥

Verse 51

तो दृष्टवा पार्षती याजं प्रपेदे वै सुतार्थिनी । न वै मदन्यां जननीं जानीयातामिमाविति

तौ दृष्ट्वा पार्षती याजं प्रपेदे वै सुतार्थिनी । न वै मदन्यां जननीं जानीयातामिमाविति ॥

Verse 52

तथेत्युवाच तं याजो राज्ञ: प्रियचिकीर्षया । तयोश्व नामनी चक्रुर्द्धिजा: सम्पूर्णमानसा:

तथेत्युवाच तं याजो राज्ञः प्रियचिकीर्षया । तयोश्च नामनी चक्रुर्द्विजाः सम्पूर्णमानसाः ॥

Verse 53

धृष्टत्वादत्यमर्षित्वाद्‌ झुम्नादुत्सम्भवादपि | धृष्टद्युम्न: कुमारो<यं द्रुपदस्य भवत्विति

धृष्टत्वादत्यमर्षित्वाद् द्युम्नादुत्सम्भवादपि । धृष्टद्युम्नः कुमारोऽयं द्रुपदस्य भवत्विति ॥

Verse 54

कृष्णेत्येवाब्रुवन्‌ कृष्णां कृष्णाभूत्‌ सा हि वर्णत: । तथा तन्मिथुनं जज्ञे द्रपदस्य महामखे

कृष्णेत्येवाब्रुवन् कृष्णां कृष्णाभूत् सा हि वर्णतः । तथा तन्मिथुनं जज्ञे द्रुपदस्य महामखे ॥

Verse 55

धृष्टद्युम्न॑ तु पाउ्चाल्यमानीय स्वं निवेशनम्‌ । उपाकरोदस्त्रहेतोर्भारद्वाज: प्रतापवान्‌

Then the mighty Bhāradvāja’s son, Droṇa—foreseeing that destiny’s ordained course cannot be averted—brought the Pāñcāla prince Dhṛṣṭadyumna to his own dwelling. For the sake of imparting the science of weapons, he rendered him a great service by training him in martial lore. Droṇa performed this generous act also to safeguard his own reputation, even though the future consequences were fraught with danger.

Verse 56

अमोक्षणीयं दैवं हि भावि मत्वा महामति: । तथा तत्‌ कृतवान्‌ द्रोण आत्मकीर्त्यनुरक्षणात्‌

The Brahmin said: Knowing that what is ordained by destiny and about to occur cannot be averted, the great-minded Droṇa acted accordingly. For the sake of safeguarding his own fame, he performed that deed—an act presented as generous, yet also shaped by concern for reputation.

Verse 166

(ब्राह्मण उवाच श्रुत्वा जतुगृहे वृत्तं ब्राह्मणा: सपुरोहिता: । पाज्चालराजं द्रुपदमिदं वचनमन्रुवन्‌ ।।

Vaiśampāyana said: Hearing what had happened in the house of lac, the visiting brāhmaṇa, together with other brāhmaṇas and their priests, spoke to Drupada, king of the Pāñcālas: “The sons of Dhṛtarāṣṭra, after consulting with their ministers, formed a most difficult and wicked resolve—to destroy the Pāṇḍavas. Sent by Duryodhana, a servant named Purocana went to Vāraṇāvata and built a great house of lac. There, when the Pāṇḍavas were living in full trust along with Pṛthā (Kuntī), Purocana set it on fire at midnight. That vile and cruel man himself was also burned in the blaze. When Dhṛtarāṣṭra, son of Ambikā, heard the report that the Pāṇḍavas had been burned, he rejoiced with his kinsmen—though outwardly he staged a show of grief. With a heart secretly pleased and only a little sorrow displayed, he ordered Vidura: ‘O wise one, perform the piṇḍa-and-water rites for the Pāṇḍavas. Today it is as though Pāṇḍu has died again for me, since the Pāṇḍavas have perished. Therefore go to the Bhāgīrathī (Gaṅgā) and carry out the funerary offerings. Alas, by the force of fate they have gone to Yama’s abode.’ Saying this, Dhṛtarāṣṭra and Śakuni wept loudly. Bhīṣma, hearing the news, performed the proper post-funeral rites. Such was the dreadful deed contrived by the evil-minded for the destruction of the Pāṇḍavas—an act the speakers had never before seen or even heard of. On hearing these words, the great-minded Yajñasena (Drupada) was consumed by grief, as a father grieves for the loss of his own son. Summoning his officials and kinsmen, he spoke in compassion and sorrow: “Ah, Arjuna’s beauty! Ah, his steadiness! Ah, his valor and training! Day and night I think of Arjuna. And now he, with his brothers and mother, has been consumed by fire—what could be more astonishing? Yet Time is hard to overstep. My vow has become false; what shall I say to the world? Inward grief burns me day and night. I honored the blameless sages Yāja and Upayāja and begged for two children: a son who would slay Bhāradvāja’s son (Droṇa), and a daughter destined for Arjuna. The world knows this, and Yāja himself declared it. By the rite for obtaining a son, he brought forth Dhṛṣṭadyumna and Kṛṣṇā (Draupadī), both my delight. What shall I do now, if the Pāṇḍavas with Pṛthā are destroyed?” The brāhmaṇa continued: Having spoken thus, Drupada lamented in extreme distress. Seeing him grieve, the Pāñcāla preceptor—virtuous and fully learned—said: “The Pāṇḍavas are devoted to dharma and to the guidance of elders. Such men do not perish, nor do they fall into defeat. I have perceived this truth; hear it, O king. Brāhmaṇas affirm it, and I have heard it in the Vedas. Long ago, from Bṛhaspati’s mouth, Paulomī heard of the power of Upāśruti: by her, Indra—though hidden—was shown within the knot of a lotus-stalk. Likewise I have heard Upāśruti concerning the Pāṇḍavas: they are alive somewhere, without doubt. “I have seen auspicious signs: the Pāṇḍavas will surely come here. Hear the means by which they will come. For kṣatriyas, the best mode of giving a maiden is the svayaṃvara. Therefore, O best of kings, have a svayaṃvara proclaimed in the city. Whether the Pāṇḍavas are far away, nearby, or even (as people say) in heaven—on hearing of the svayaṃvara they will gather here, without doubt. Proclaim it quickly; do not delay.” Hearing the priest’s counsel, Drupada was pleased and had Draupadī’s svayaṃvara announced. It would take place in the month of Puṣya, under Rohiṇī, in the bright fortnight, on an auspicious lunar day—seventy-five days from then. Devas, gandharvas, yakṣas, and ascetic ṛṣis would surely come to see it. “Your sons are especially handsome; Pāñcālī may choose any of them, or perhaps the middle one—who can know the supreme ordinance of Prajāpati? If it pleases you, O brāhmaṇī (Kuntī), go there with your sons. Pāñcāla is ever prosperous; King Yajñasena is devoted to brāhmaṇas and true to his vows; the citizens and brāhmaṇas there love guests and will offer invitations unasked. I too will go with my students; if you approve, let us all travel together.” Vaiśampāyana said: Having spoken this much, the brāhmaṇa fell silent.