Adhyaya 35
Rudrakoṭi, Madhuvana, Puṣpanagarī, and Kālañjara — Śveta’s Bhakti and the Subjugation of Kāla
पूर्वाध्यायसमाप्तिसूचकानन्तरं तीर्थमाहात्म्यप्रवाहे सूतः रुद्रकोटिं वर्णयति—त्रिलोके प्रसिद्धं तीर्थं यत्र रुद्रो बहुरूपैः प्रादुर्भूय कोटिब्रह्मर्षीणां शिवदर्शनकामनां युगपत् पूरयति। ततः मधुवनं (नियमयुक्तयात्रिकाय इन्द्रासनस्यार्धप्रदं) पुष्पनगरीं च (यत्र पितृपूजया शतं कुलानां उद्धारः) निर्दिश्य, कालञ्जरं प्रति प्रवर्तते—यत्र रुद्रेण ‘कालः क्षपितः’ इति ख्यातम्। अत्र श्वेतराजर्षेः शिवभक्तिकथा: स लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य रुद्रमन्त्रं/शतरुद्रीयं शरणागतभावेन जपन् स्थितः; तं ग्रहीतुं कालो आगतः। श्वेतो लिङ्गं आलिङ्ग्य रक्षणं याचते; कालः सर्वाधिकारं प्रतिजानाति, तदा उमा-सहितो रुद्रः प्रादुर्भूय पादेन मृत्युकालं निहन्ति। श्वेतः गणत्वं शिवसदृशरूपं च लभते; ब्रह्मणः प्रार्थनया कालः पुनः स्थाप्यते, जगद्धर्मः स्थिरीभवति। अन्ते कालञ्जरस्य परमपुण्यं घोष्यते—तत्र पूजया गणपदं, मन्त्रभक्तिमोक्षाभिमुखं रुद्रसामीप्यं च लभ्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चतुस्त्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच अन्यत् पवित्रं विपुलं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् / रुद्रकोटिरिति ख्यातं रुद्रस्य परमेष्ठिनः
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायाम् उपरिविभागे चतुस्त्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। सूत उवाच—अन्यत् पवित्रं विपुलं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्, रुद्रकोटिरिति ख्यातं रुद्रस्य परमेष्ठिनः॥
Verse 2
पुरा पुण्यतमे काले देवदर्शनतत्पराः / कोटिब्रह्मर्षयो दान्तास्तं देशमगमन् परम्
पुरा पुण्यतमे काले देवदर्शनपरायणाः। कोटिब्रह्मर्षयो दान्ताः तं परमं देशमगमन्॥
Verse 3
अहं द्रक्ष्यामि गिरिशं पूर्वमेव पिनाकिनम् / अन्यो ऽन्यं भक्तियुक्तानां व्याघातो जायते किल
अहं पूर्वमेव गिरिशं पिनाकिनं द्रक्ष्यामि। भक्तियुक्तानां हि अन्योऽन्यं प्रति व्याघातो जायते इति श्रूयते॥
Verse 4
तेषां भक्तिं तदा दृष्ट्वा गिरिशो योगिनां गुरुः / कोटिरूपो ऽभवद् रुद्रो रुद्रकोटिस्ततः स्मृतः
तेषां भक्तिं तदा दृष्ट्वा गिरिशो योगिनां गुरुः। रुद्रः कोटिरूपोऽभवत्, तस्मात् ‘रुद्रकोटि’ इति स्मृतः॥
Verse 5
ते स्म सर्वे महादेवं हरं गिरिगुहाशयम् / पश्यन्तः पार्वतीनाथं हृष्टपुष्टधियो ऽभवन्
ततः ते सर्वे महादेवं हरं गिरिगुहाशयं पार्वतीनाथं च पश्यन्तः हृष्टपुष्टधियोऽभवन्।
Verse 6
अनाद्यन्तं महादेवं पूर्वमेवाहमीश्वरम् / दृष्टवानिति भक्त्या ते रुद्रन्यस्तधियो ऽभवन्
अनाद्यन्तं महादेवं पूर्वमेवाहमीश्वरं दृष्टवानिति भक्त्या ते रुद्रन्यस्तधियोऽभवन्।
Verse 7
अथान्तरिक्षे विमलं पश्यन्ति स्म महत्तरम् / ज्योतिस्तत्रैव ते सर्वे ऽभिलषन्तः परं पदम्
अथान्तरिक्षे विमलं महत्तरं ज्योतिस्ते पश्यन्ति स्म; ते सर्वे परं पदम् अभिलषन्तस्तत्रैव मनो निधाय स्थिताः।
Verse 8
एतत् सदेशाध्युषितं तीर्थं पुण्यतमं शुभम् / दृष्ट्वा रुद्रं समभ्यर्च्य रुद्रसामीप्यमाप्नुयात्
एतत् सदेशाध्युषितं तीर्थं पुण्यतमं शुभम्; अत्र रुद्रं दृष्ट्वा समभ्यर्च्य रुद्रसामीप्यमाप्नुयात्।
Verse 9
अन्यच्च तीर्थप्रवरं नाम्ना मधुवनं स्मृतम् / तत्र गत्वा नियमवानिन्द्रस्यार्धासनं लभेत्
अन्यच्च तीर्थप्रवरं मधुवनं नाम स्मृतम्; तत्र गत्वा नियमवान् इन्द्रस्यार्धासनं लभेत्।
Verse 10
अथान्यत्पुष्पनगरी देशः पुण्यतमः शुभः / तत्र गत्वा पितॄन् पूज्य कुलानां तारयेच्छतम्
अथान्यत् पुष्पनगरी-नाम देशः पुण्यतमः शुभः। तत्र गत्वा पितॄन् सम्यक् पूजयेत्, कुलस्य शतं शतं तारयेत्॥
Verse 11
कालञ्जरं महातीर्थं लोके रुद्रो महेश्वरः / कालं जरितवान् देवो यत्र भक्तिप्रियो हरः
कालञ्जरं महातीर्थं लोके प्रसिद्धं महेश्वरम्। यत्र रुद्रो महादेवः कालं जरितवान् स्वयम्, भक्तिप्रियो हरः तत्र भक्तेषु तुष्यति॥
Verse 12
श्वेतो नाम शिवे भक्तो राजर्षिप्रवरः पुरा / तदाशीस्तन्नमस्कारः पूजयामास शूलिनम्
पुरा श्वेतो नाम राजर्षिप्रवरः शिवभक्तः आसीत्। स आशीर्भिः नमस्कारैश्च शूलिनं पूजयामास॥
Verse 13
संस्थाप्य विधिना लिङ्गं भक्तियोगपुरः सरः / जजाप रुद्रमनिशं तत्र संन्यस्तमानसः
विधिना लिङ्गं संस्थाप्य भक्तियोगपुरःसरं सरः। तत्र संन्यस्तमानसो रुद्रं मन्त्रं अनिशं जजाप॥
Verse 14
स तं कालो ऽथ दीप्तात्मा शूलमादाय भीषणम् / नेतुमभ्यागतो देशं स राजा यत्र तिष्ठति
अथ कालो दीप्तात्मा भीषणं शूलमादाय। यत्र स राजा तिष्ठति तं देशं नेतुमभ्यागमत्॥
Verse 15
वीक्ष्य राजा भयाविष्टः शूलहस्तं समागतम् / कालं कालकरं घोरं भीषणं चण्डदीधितिम्
तं शूलहस्तं समायान्तं कालं कालकरं घोरं भीषणं चण्डदीधितिं वीक्ष्य राजा भयाविष्टोऽभवत्।
Verse 16
उबाभ्यामथ हस्ताभ्यां स्पृट्वासौ लिङ्गमैश्वरम् / ननाम शिरसा रुद्रं जजाप शतरुद्रियम्
अथ स उभाभ्यां हस्ताभ्यां स्पृष्ट्वा लिङ्गमैश्वरं शिरसा रुद्रं ननाम, शतरुद्रियं च जजाप।
Verse 17
जपन्तमाह राजानं नमन्तमसकृद् भवम् / एह्येहीति पुरः स्थित्वा कृतान्तः प्रहसन्निव
राजानं जपन्तं भवाय नमन्तं चासकृद् दृष्ट्वा कृतान्तः पुरः स्थित्वा प्रहसन्निव ‘एह्येही’त्युवाच।
Verse 18
तमुवाच भयाविष्टो राजा रुद्रपरायणः / एकमीशार्चनरतं विहायान्यं निषूदय
भयाविष्टो रुद्रपरायणो राजा तमुवाच—‘एकमीशार्चनरतं विहायान्यं निषूदय’ इति।
Verse 19
इत्युक्तवन्तं भगवानब्रवीद् भीतमानसम् / रुद्रार्चनरतो वान्यो मद्वशे को न तिष्ठति
इत्युक्तवन्तं भीतमानसं भगवानब्रवीत्—‘रुद्रार्चनरतो वान्यो मद्वशे को न तिष्ठति’ इति।
Verse 20
एवमुक्त्वा स राजानं कालो लोकप्रकालनः / बबन्ध पाशै राजापि जजाप शतरुद्रियम्
एवमुक्त्वा स कालो लोकप्रकालनः राजानं पाशैर्बबन्ध; राजापि तदा शतरुद्रियमजपदनवरतम्।
Verse 21
अथान्तरिक्षे विमलं दीप्यमानं तेजोराशिं भूतभर्तुः पुराणम् / ज्वालामालासंवृतं व्याप्य विश्वं प्रादुर्भूतं संस्थितं संददर्श
अथान्तरिक्षे विमलं दीप्यमानं तेजोराशिं भूतभर्तुः पुराणम्। ज्वालामालासंवृतं विश्वव्यापि प्रादुर्भूतं संस्थितं स ददर्श॥
Verse 22
तन्मध्ये ऽसौ पुरुषं रुक्मवर्णं देव्या देवं चन्द्रलेखोज्ज्वलाङ्गम् / तेजोरूपं पश्यति स्मातिहृष्टो मेने चास्मन्नाथ आगच्छतीति
तन्मध्येऽसौ पुरुषं रुक्मवर्णं देव्याः सह देवं चन्द्रलेखोज्ज्वलाङ्गम्। तेजोरूपं दृष्ट्वातिहृष्टो मेने—अस्मन्नाथ आगच्छतीति॥
Verse 23
आगच्छन्तं नातिदूरे ऽथ दृष्ट्वा कालो रुद्रं देवदेव्या महेशम् / व्यपेतभीरखिलेशैकनाथं राजर्षिस्तं नेतुमभ्याजगाम
आगच्छन्तं नातिदूरे दृष्ट्वा कालो रुद्रं देवदेव्या महेशम्। व्यपेतभीः अखिलेशैकनाथं राजर्षिस्तं नेतुमभ्याजगाम॥
Verse 24
आलोक्यासौ भगवानुग्रकर्मा देवो रुद्रो भूतभर्ता पुराणः / एकं भक्तं मत्परं मां स्मरन्तं देहीतीमं कालमूचे ममेति
आलोक्य स भगवानुग्रकर्मा देवो रुद्रो भूतभर्ता पुराणः। “एकं भक्तं मत्परं मां स्मरन्तं देहीति—इमं कालमूचे ममेति”॥
Verse 25
श्रुत्वा वाख्यं गोपतेरुग्रभावः कालात्मासौ मन्यमानः स्वभावम् / बद्ध्वा भक्तं पुनरेवाथ पाशैः क्रुद्धो रुद्रमभिदुद्राव वेगात्
श्रुत्वा गोपतेर्वचनं स उग्रभावः कालात्मा स्वभावं परमं मन्यमानः। भक्तं पुनरेव पाशैर्बद्ध्वा क्रुद्धो रुद्रमभिदुद्राव वेगात्॥
Verse 26
प्रेक्ष्यायान्तं शैलपुत्रीमथेशः सो ऽन्वीक्ष्यान्ते विश्वमायाविधिज्ञः / सावज्ञं वै वामपादेन मृत्युं श्वेतस्यैनं पश्यतो व्याजघान
शैलपुत्रीमुपयान्तीं प्रेक्ष्येशो विश्वमायाविधिज्ञः। अन्वीक्ष्य सावज्ञं मृत्युं वामपादेन श्वेतस्य पश्यतो व्याजघान॥
Verse 27
ममार सो ऽतिभीषणो महेशपादघातितः / रराज देवतापतिः सहोमया पिनाकधृक्
ममारातिभीषणोऽसौ महेशपादघातितः। रराज देवतापतिः सहोमया पिनाकधृक्॥
Verse 28
निरीक्ष्य देवमीश्वरं प्रहृष्टमानसो हरम् / ननाम साम्बमव्ययं स राजपुङ्गवस्तदा
निरीक्ष्य देवमीश्वरं प्रहृष्टमानसो हरम्। ननाम साम्बमव्ययं स राजपुङ्गवस्तदा॥
Verse 29
नमो भवाय हेतवे हराय विश्वसंभवे / नमः शिवाय धीमते नमो ऽपवर्गदायिने
नमो भवाय हेतवे हराय विश्वसंभवे। नमः शिवाय धीमते नमोऽपवर्गदायिने॥
Verse 30
नमो नमो नमो ऽस्तु ते महाविभूतये नमः / विभागहीनरूपिणे नमो नराधिपाय ते
नमो नमो नमोऽस्तु ते महाविभूतये नमः । विभागहीनरूपिणे नमो नराधिपाय ते ॥
Verse 31
नमो ऽस्तु ते गणेश्वर प्रपन्नदुः खनाशन / अनादिनित्यभूतये वराहशृङ्गधारिणे
नमोऽस्तु ते गणेश्वर प्रपन्नदुःखनाशन । अनादिनित्यभूतये वराहशृङ्गधारिणे ॥
Verse 32
नमो वृषध्वजाय ते कपालमालिने नमः / नमो महानटाय ते नमो वृषध्वजाय ते
नमो वृषध्वजाय ते कपालमालिने नमः । नमो महानटाय ते नमो वृषध्वजाय ते ॥
Verse 33
अथानुगृह्य शङ्करः प्रणामतत्परं नृपम् / स्वगाणपत्यमव्ययं सरूपतामथो ददौ
अथानुगृह्य शङ्करः प्रणामतत्परं नृपम् । स्वगाणपत्यमव्ययं सरूपतामथो ददौ ॥
Verse 34
सहोमया सपार्षदः सराजपुङ्गवो हरः / मुनीशसिद्धवन्दितः क्षणाददृश्यतामगात्
सहोमया सपार्षदः सराजपुङ्गवो हरः । मुनीशसिद्धवन्दितः क्षणाददृश्यतामगात् ॥
Verse 35
काले महेशाभिहते लोकनाथः पितामहः / अयाचत वरं रुद्रं सजीवो ऽयं भवत्विति
काले महेशेन निहते लोकनाथः पितामहः ब्रह्मा रुद्रं वरमयाचत—“अयं सजीवो भवत्विति।”
Verse 36
नास्ति कश्चिदपीशान दोषलेशो वृषध्वज / कृतान्तस्यैव भवता तत्कार्ये विनियोजितः
नास्ति कश्चिदपीशान दोषलेशो वृषध्वज; कृतान्तस्यैव भवता तत्कार्ये विनियोजितः।
Verse 37
स देवदेववचनाद् देवदेवेश्वरो हरः / तथास्त्वित्याह विश्वात्मा सो ऽपि तादृग्विधो ऽभवत्
स देवदेववचनाद् देवदेवेश्वरो हरः; तथास्त्वित्याह विश्वात्मा, सोऽपि तादृग्विधोऽभवत्।
Verse 38
इत्येतत् परमं तीर्थं कालञ्जरमिति श्रुतम् / गत्वाभ्यर्च्य महादेवं गाणपत्यं स विन्दति
इत्येतत् परमं तीर्थं कालञ्जरमिति श्रुतम्; गत्वाभ्यर्च्य महादेवं गाणपत्यं स विन्दति।
Frequently Asked Questions
Because Rudra, seeing the simultaneous devotion of innumerable Brahmarṣis seeking first darśana, manifests in a ‘crore’ of forms so each can behold him; hence he is remembered as Rudrakoṭi—Rudra of countless manifestations.
Rudrakoṭi grants Rudra-sāmīpya (proximity to Rudra) after darśana and worship; Kālañjara is declared a supreme tīrtha where worship of Mahādeva yields gaṇa-status (membership among Śiva’s attendants) and Śiva-like form by grace.
After Śiva subdues Kāla to protect the devotee, Brahmā petitions for Kāla’s restoration; Kāla is revived, affirming that divine grace does not abolish cosmic order but reasserts it—Śiva remains sovereign while kāla continues as ordained regulator.
It functions as a protective, surrender-filled mantra-practice: Śveta recites it while grasping the liṅga, embodying bhakti-yoga and śaraṇāgati; the hymn becomes the devotional axis around which Rudra’s saving manifestation occurs.