Adhyaya 35
Rudrakoṭi, Madhuvana, Puṣpanagarī, and Kālañjara — Śveta’s Bhakti and the Subjugation of Kāla
पूर्वाध्यायसमाप्तिसूचकानन्तरं तीर्थमाहात्म्यप्रवाहे सूतः रुद्रकोटिं वर्णयति—त्रिलोके प्रसिद्धं तीर्थं यत्र रुद्रो बहुरूपैः प्रादुर्भूय कोटिब्रह्मर्षीणां शिवदर्शनकामनां युगपत् पूरयति। ततः मधुवनं (नियमयुक्तयात्रिकाय इन्द्रासनस्यार्धप्रदं) पुष्पनगरीं च (यत्र पितृपूजया शतं कुलानां उद्धारः) निर्दिश्य, कालञ्जरं प्रति प्रवर्तते—यत्र रुद्रेण ‘कालः क्षपितः’ इति ख्यातम्। अत्र श्वेतराजर्षेः शिवभक्तिकथा: स लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य रुद्रमन्त्रं/शतरुद्रीयं शरणागतभावेन जपन् स्थितः; तं ग्रहीतुं कालो आगतः। श्वेतो लिङ्गं आलिङ्ग्य रक्षणं याचते; कालः सर्वाधिकारं प्रतिजानाति, तदा उमा-सहितो रुद्रः प्रादुर्भूय पादेन मृत्युकालं निहन्ति। श्वेतः गणत्वं शिवसदृशरूपं च लभते; ब्रह्मणः प्रार्थनया कालः पुनः स्थाप्यते, जगद्धर्मः स्थिरीभवति। अन्ते कालञ्जरस्य परमपुण्यं घोष्यते—तत्र पूजया गणपदं, मन्त्रभक्तिमोक्षाभिमुखं रुद्रसामीप्यं च लभ्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चतुस्त्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच अन्यत् पवित्रं विपुलं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् / रुद्रकोटिरिति ख्यातं रुद्रस्य परमेष्ठिनः
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायाम् उपरिविभागे चतुस्त्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। सूत उवाच—अन्यत् पवित्रं विपुलं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्, रुद्रकोटिरिति ख्यातं रुद्रस्य परमेष्ठिनः॥
Verse 2
पुरा पुण्यतमे काले देवदर्शनतत्पराः / कोटिब्रह्मर्षयो दान्तास्तं देशमगमन् परम्
पुरा पुण्यतमे काले देवदर्शनपरायणाः। कोटिब्रह्मर्षयो दान्ताः तं परमं देशमगमन्॥
Verse 3
अहं द्रक्ष्यामि गिरिशं पूर्वमेव पिनाकिनम् / अन्यो ऽन्यं भक्तियुक्तानां व्याघातो जायते किल
अहं पूर्वमेव गिरिशं पिनाकिनं द्रक्ष्यामि। भक्तियुक्तानां हि अन्योऽन्यं प्रति व्याघातो जायते इति श्रूयते॥
Verse 4
तेषां भक्तिं तदा दृष्ट्वा गिरिशो योगिनां गुरुः / कोटिरूपो ऽभवद् रुद्रो रुद्रकोटिस्ततः स्मृतः
तेषां भक्तिं तदा दृष्ट्वा गिरिशो योगिनां गुरुः। रुद्रः कोटिरूपोऽभवत्, तस्मात् ‘रुद्रकोटि’ इति स्मृतः॥
Verse 5
ते स्म सर्वे महादेवं हरं गिरिगुहाशयम् / पश्यन्तः पार्वतीनाथं हृष्टपुष्टधियो ऽभवन्
ततः ते सर्वे महादेवं हरं गिरिगुहाशयं पार्वतीनाथं च पश्यन्तः हृष्टपुष्टधियोऽभवन्।
Verse 6
अनाद्यन्तं महादेवं पूर्वमेवाहमीश्वरम् / दृष्टवानिति भक्त्या ते रुद्रन्यस्तधियो ऽभवन्
अनाद्यन्तं महादेवं पूर्वमेवाहमीश्वरं दृष्टवानिति भक्त्या ते रुद्रन्यस्तधियोऽभवन्।
Verse 7
अथान्तरिक्षे विमलं पश्यन्ति स्म महत्तरम् / ज्योतिस्तत्रैव ते सर्वे ऽभिलषन्तः परं पदम्
अथान्तरिक्षे विमलं महत्तरं ज्योतिस्ते पश्यन्ति स्म; ते सर्वे परं पदम् अभिलषन्तस्तत्रैव मनो निधाय स्थिताः।
Verse 8
एतत् सदेशाध्युषितं तीर्थं पुण्यतमं शुभम् / दृष्ट्वा रुद्रं समभ्यर्च्य रुद्रसामीप्यमाप्नुयात्
एतत् सदेशाध्युषितं तीर्थं पुण्यतमं शुभम्; अत्र रुद्रं दृष्ट्वा समभ्यर्च्य रुद्रसामीप्यमाप्नुयात्।
Verse 9
अन्यच्च तीर्थप्रवरं नाम्ना मधुवनं स्मृतम् / तत्र गत्वा नियमवानिन्द्रस्यार्धासनं लभेत्
अन्यच्च तीर्थप्रवरं मधुवनं नाम स्मृतम्; तत्र गत्वा नियमवान् इन्द्रस्यार्धासनं लभेत्।
Verse 10
अथान्यत्पुष्पनगरी देशः पुण्यतमः शुभः / तत्र गत्वा पितॄन् पूज्य कुलानां तारयेच्छतम्
अथान्यत् पुष्पनगरी-नाम देशः पुण्यतमः शुभः। तत्र गत्वा पितॄन् सम्यक् पूजयेत्, कुलस्य शतं शतं तारयेत्॥
Verse 11
कालञ्जरं महातीर्थं लोके रुद्रो महेश्वरः / कालं जरितवान् देवो यत्र भक्तिप्रियो हरः
कालञ्जरं महातीर्थं लोके प्रसिद्धं महेश्वरम्। यत्र रुद्रो महादेवः कालं जरितवान् स्वयम्, भक्तिप्रियो हरः तत्र भक्तेषु तुष्यति॥
Verse 12
श्वेतो नाम शिवे भक्तो राजर्षिप्रवरः पुरा / तदाशीस्तन्नमस्कारः पूजयामास शूलिनम्
पुरा श्वेतो नाम राजर्षिप्रवरः शिवभक्तः आसीत्। स आशीर्भिः नमस्कारैश्च शूलिनं पूजयामास॥
Verse 13
संस्थाप्य विधिना लिङ्गं भक्तियोगपुरः सरः / जजाप रुद्रमनिशं तत्र संन्यस्तमानसः
विधिना लिङ्गं संस्थाप्य भक्तियोगपुरःसरं सरः। तत्र संन्यस्तमानसो रुद्रं मन्त्रं अनिशं जजाप॥
Verse 14
स तं कालो ऽथ दीप्तात्मा शूलमादाय भीषणम् / नेतुमभ्यागतो देशं स राजा यत्र तिष्ठति
अथ कालो दीप्तात्मा भीषणं शूलमादाय। यत्र स राजा तिष्ठति तं देशं नेतुमभ्यागमत्॥
Verse 15
वीक्ष्य राजा भयाविष्टः शूलहस्तं समागतम् / कालं कालकरं घोरं भीषणं चण्डदीधितिम्
तं शूलहस्तं समायान्तं कालं कालकरं घोरं भीषणं चण्डदीधितिं वीक्ष्य राजा भयाविष्टोऽभवत्।
Verse 16
उबाभ्यामथ हस्ताभ्यां स्पृट्वासौ लिङ्गमैश्वरम् / ननाम शिरसा रुद्रं जजाप शतरुद्रियम्
अथ स उभाभ्यां हस्ताभ्यां स्पृष्ट्वा लिङ्गमैश्वरं शिरसा रुद्रं ननाम, शतरुद्रियं च जजाप।
Verse 17
जपन्तमाह राजानं नमन्तमसकृद् भवम् / एह्येहीति पुरः स्थित्वा कृतान्तः प्रहसन्निव
राजानं जपन्तं भवाय नमन्तं चासकृद् दृष्ट्वा कृतान्तः पुरः स्थित्वा प्रहसन्निव ‘एह्येही’त्युवाच।
Verse 18
तमुवाच भयाविष्टो राजा रुद्रपरायणः / एकमीशार्चनरतं विहायान्यं निषूदय
भयाविष्टो रुद्रपरायणो राजा तमुवाच—‘एकमीशार्चनरतं विहायान्यं निषूदय’ इति।
Verse 19
इत्युक्तवन्तं भगवानब्रवीद् भीतमानसम् / रुद्रार्चनरतो वान्यो मद्वशे को न तिष्ठति
इत्युक्तवन्तं भीतमानसं भगवानब्रवीत्—‘रुद्रार्चनरतो वान्यो मद्वशे को न तिष्ठति’ इति।
Verse 20
एवमुक्त्वा स राजानं कालो लोकप्रकालनः / बबन्ध पाशै राजापि जजाप शतरुद्रियम्
एवमुक्त्वा स कालो लोकप्रकालनः राजानं पाशैर्बबन्ध; राजापि तदा शतरुद्रियमजपदनवरतम्।
Verse 21
अथान्तरिक्षे विमलं दीप्यमानं तेजोराशिं भूतभर्तुः पुराणम् / ज्वालामालासंवृतं व्याप्य विश्वं प्रादुर्भूतं संस्थितं संददर्श
अथान्तरिक्षे विमलं दीप्यमानं तेजोराशिं भूतभर्तुः पुराणम्। ज्वालामालासंवृतं विश्वव्यापि प्रादुर्भूतं संस्थितं स ददर्श॥
Verse 22
तन्मध्ये ऽसौ पुरुषं रुक्मवर्णं देव्या देवं चन्द्रलेखोज्ज्वलाङ्गम् / तेजोरूपं पश्यति स्मातिहृष्टो मेने चास्मन्नाथ आगच्छतीति
तन्मध्येऽसौ पुरुषं रुक्मवर्णं देव्याः सह देवं चन्द्रलेखोज्ज्वलाङ्गम्। तेजोरूपं दृष्ट्वातिहृष्टो मेने—अस्मन्नाथ आगच्छतीति॥
Verse 23
आगच्छन्तं नातिदूरे ऽथ दृष्ट्वा कालो रुद्रं देवदेव्या महेशम् / व्यपेतभीरखिलेशैकनाथं राजर्षिस्तं नेतुमभ्याजगाम
आगच्छन्तं नातिदूरे दृष्ट्वा कालो रुद्रं देवदेव्या महेशम्। व्यपेतभीः अखिलेशैकनाथं राजर्षिस्तं नेतुमभ्याजगाम॥
Verse 24
आलोक्यासौ भगवानुग्रकर्मा देवो रुद्रो भूतभर्ता पुराणः / एकं भक्तं मत्परं मां स्मरन्तं देहीतीमं कालमूचे ममेति
आलोक्य स भगवानुग्रकर्मा देवो रुद्रो भूतभर्ता पुराणः। “एकं भक्तं मत्परं मां स्मरन्तं देहीति—इमं कालमूचे ममेति”॥
Verse 25
श्रुत्वा वाख्यं गोपतेरुग्रभावः कालात्मासौ मन्यमानः स्वभावम् / बद्ध्वा भक्तं पुनरेवाथ पाशैः क्रुद्धो रुद्रमभिदुद्राव वेगात्
श्रुत्वा गोपतेर्वचनं स उग्रभावः कालात्मा स्वभावं परमं मन्यमानः। भक्तं पुनरेव पाशैर्बद्ध्वा क्रुद्धो रुद्रमभिदुद्राव वेगात्॥
Verse 26
प्रेक्ष्यायान्तं शैलपुत्रीमथेशः सो ऽन्वीक्ष्यान्ते विश्वमायाविधिज्ञः / सावज्ञं वै वामपादेन मृत्युं श्वेतस्यैनं पश्यतो व्याजघान
शैलपुत्रीमुपयान्तीं प्रेक्ष्येशो विश्वमायाविधिज्ञः। अन्वीक्ष्य सावज्ञं मृत्युं वामपादेन श्वेतस्य पश्यतो व्याजघान॥
Verse 27
ममार सो ऽतिभीषणो महेशपादघातितः / रराज देवतापतिः सहोमया पिनाकधृक्
ममारातिभीषणोऽसौ महेशपादघातितः। रराज देवतापतिः सहोमया पिनाकधृक्॥
Verse 28
निरीक्ष्य देवमीश्वरं प्रहृष्टमानसो हरम् / ननाम साम्बमव्ययं स राजपुङ्गवस्तदा
निरीक्ष्य देवमीश्वरं प्रहृष्टमानसो हरम्। ननाम साम्बमव्ययं स राजपुङ्गवस्तदा॥
Verse 29
नमो भवाय हेतवे हराय विश्वसंभवे / नमः शिवाय धीमते नमो ऽपवर्गदायिने
नमो भवाय हेतवे हराय विश्वसंभवे। नमः शिवाय धीमते नमोऽपवर्गदायिने॥
Verse 30
नमो नमो नमो ऽस्तु ते महाविभूतये नमः / विभागहीनरूपिणे नमो नराधिपाय ते
नमो नमो नमोऽस्तु ते महाविभूतये नमः । विभागहीनरूपिणे नमो नराधिपाय ते ॥
Verse 31
नमो ऽस्तु ते गणेश्वर प्रपन्नदुः खनाशन / अनादिनित्यभूतये वराहशृङ्गधारिणे
नमोऽस्तु ते गणेश्वर प्रपन्नदुःखनाशन । अनादिनित्यभूतये वराहशृङ्गधारिणे ॥
Verse 32
नमो वृषध्वजाय ते कपालमालिने नमः / नमो महानटाय ते नमो वृषध्वजाय ते
नमो वृषध्वजाय ते कपालमालिने नमः । नमो महानटाय ते नमो वृषध्वजाय ते ॥
Verse 33
अथानुगृह्य शङ्करः प्रणामतत्परं नृपम् / स्वगाणपत्यमव्ययं सरूपतामथो ददौ
अथानुगृह्य शङ्करः प्रणामतत्परं नृपम् । स्वगाणपत्यमव्ययं सरूपतामथो ददौ ॥
Verse 34
सहोमया सपार्षदः सराजपुङ्गवो हरः / मुनीशसिद्धवन्दितः क्षणाददृश्यतामगात्
सहोमया सपार्षदः सराजपुङ्गवो हरः । मुनीशसिद्धवन्दितः क्षणाददृश्यतामगात् ॥
Verse 35
काले महेशाभिहते लोकनाथः पितामहः / अयाचत वरं रुद्रं सजीवो ऽयं भवत्विति
काले महेशेन निहते लोकनाथः पितामहः ब्रह्मा रुद्रं वरमयाचत—“अयं सजीवो भवत्विति।”
Verse 36
नास्ति कश्चिदपीशान दोषलेशो वृषध्वज / कृतान्तस्यैव भवता तत्कार्ये विनियोजितः
नास्ति कश्चिदपीशान दोषलेशो वृषध्वज; कृतान्तस्यैव भवता तत्कार्ये विनियोजितः।
Verse 37
स देवदेववचनाद् देवदेवेश्वरो हरः / तथास्त्वित्याह विश्वात्मा सो ऽपि तादृग्विधो ऽभवत्
स देवदेववचनाद् देवदेवेश्वरो हरः; तथास्त्वित्याह विश्वात्मा, सोऽपि तादृग्विधोऽभवत्।
Verse 38
इत्येतत् परमं तीर्थं कालञ्जरमिति श्रुतम् / गत्वाभ्यर्च्य महादेवं गाणपत्यं स विन्दति
इत्येतत् परमं तीर्थं कालञ्जरमिति श्रुतम्; गत्वाभ्यर्च्य महादेवं गाणपत्यं स विन्दति।
Frequently Asked Questions
Because Rudra, seeing the simultaneous devotion of innumerable Brahmarṣis seeking first darśana, manifests in a ‘crore’ of forms so each can behold him; hence he is remembered as Rudrakoṭi—Rudra of countless manifestations.
Rudrakoṭi grants Rudra-sāmīpya (proximity to Rudra) after darśana and worship; Kālañjara is declared a supreme tīrtha where worship of Mahādeva yields gaṇa-status (membership among Śiva’s attendants) and Śiva-like form by grace.
After Śiva subdues Kāla to protect the devotee, Brahmā petitions for Kāla’s restoration; Kāla is revived, affirming that divine grace does not abolish cosmic order but reasserts it—Śiva remains sovereign while kāla continues as ordained regulator.
It functions as a protective, surrender-filled mantra-practice: Śveta recites it while grasping the liṅga, embodying bhakti-yoga and śaraṇāgati; the hymn becomes the devotional axis around which Rudra’s saving manifestation occurs.
Read Kurma Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.