Adhyaya 33
Vārāṇasī (Avimukta) Māhātmya and the Catalogue of Guhya-Tīrthas
पूर्वाध्यायसमाप्तौ सूतः कथयति—पाराशर्यः भगवान् व्यासः जैमिन्यादिभिः सह गुह्यतीर्थान्यायतनानि च परिक्रम्य तीर्थानां दीर्घसूचीं निवेदयति—प्रयागादीनि, ततोऽपि पुण्यतराणि, अग्निवाय्वादिदेवताशक्तिसम्बद्धानि यमसोमसूर्यगौरीप्रमुखानि च। अनन्तरं ब्रह्मतीर्थे प्राचीनलिङ्गं निमित्तीकृत्य विष्णुना दिव्यलिङ्गप्रतिष्ठा क्रियते, शैववैष्णवैक्यं समानपूजया प्रकाश्यते। ततः अविमुक्ते काश्यां व्यासः स्नानपूजोपवासश्राद्धपिण्डदानानि कृत्वा शिष्यान् विसृज्य त्रिसन्ध्यास्नानभिक्षाब्रह्मचर्यादिनियमैः वसति। भिक्षासङ्कटे क्रोधोत्पत्तौ शिवा प्रादुर्भूय भिक्षां दत्त्वा क्रोधं निवारयति, चतुर्दश्यां अष्टम्यां च विधिवत् प्रवेशानुज्ञां ददाति। अविमुक्तमाहात्म्यश्रवणकीर्तनयोः परमा गतिः फलमिति, नदीतीरे देवालयेषु च पितृदेवकर्मणां शुद्धविधिं निर्दिश्य जपशौचयोर्मोक्षसाधनत्वं प्रतिपादयति; एवं नियमयुक्तभक्तेः क्षेत्रधर्मस्य च महिमा उपोद्घात्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्वात्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच ततः सर्वाणि गुह्यानि तीर्थान्यायतनानि च / जगाम भगवान् व्यासो जैमिनिप्रमुखैर्वृतः
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्वात्रिंशोऽध्यायः समाप्तः । सूत उवाच—ततः सर्वाणि गुह्यानि तीर्थान्यायतनानि च जगाम भगवान् व्यासो जैमिनिप्रमुखैर्वृतः ॥
Verse 2
प्रयागं परमं तीर्थं प्रयागादधिकं शुभम् / विश्वरूपं तथा तीर्थं तालतीर्थमनुत्तमम्
प्रयागः परमं तीर्थं प्रयागादधिकं शुभम् । विश्वरूपं तथा तीर्थं तालतीर्थमनुत्तमम् ॥
Verse 3
आकाशाख्यं महातीर्थं तीर्थं चैवार्षभं परम् / स्वर्नोलं च महातीर्थं गौरीतीर्थमनुत्तमम्
आकाशाख्यं महातीर्थं तीर्थं चैवार्षभं परम् । स्वर्णोलं च महातीर्थं गौरीतीर्थमनुत्तमम् ॥
Verse 4
प्राजापत्यं तथा तीर्थं स्वर्गद्वारं तथैव च / जम्बुकेश्वरमित्युक्तं धर्माख्यं तीर्थमुत्तमम्
प्राजापत्यं तथा तीर्थं स्वर्गद्वारं तथैव च । जम्बुकेश्वरमित्युक्तं धर्माख्यं तीर्थमुत्तमम् ॥
Verse 5
गयातीर्थं महातीर्थं तीर्थं चैव महानदी / नारायणं परं तीर्थं वायुतीर्थमनुत्तमम्
गयातीर्थं महातीर्थं तीर्थं चैव महानदी। नारायणः परं तीर्थं वायुतीर्थमनुत्तमम्॥
Verse 6
ज्ञानतीर्थं परं गुह्यं वाराहं तीर्थमुत्तमम् / यमतीर्थं महापुण्यं तीर्थं संवर्तकं शुभम्
ज्ञानतीर्थं परं गुह्यं वाराहं तीर्थमुत्तमम्। यमतीर्थं महापुण्यं तीर्थं संवर्तकं शुभम्॥
Verse 7
अग्नितीर्थं द्विजश्रेष्ठाः कलशेश्वरमुत्तमम् / नागतीर्थं सोमतीर्थं सूर्यतीर्थं तथैव च
अग्नितीर्थं द्विजश्रेष्ठाः कलशेश्वरमुत्तमम्। नागतीर्थं सोमतीर्थं सूर्यतीर्थं तथैव च॥
Verse 8
पर्वताख्यं महागुह्यं मणिकर्णमनुत्तमम् / घटोत्कचं तीर्थवरं श्रीतीर्थं च पितामहम्
पर्वताख्यं महागुह्यं मणिकर्णमनुत्तमम्। घटोत्कचं तीर्थवरं श्रीतीर्थं च पितामहम्॥
Verse 9
गङ्गातीर्थं तु देवेशं ययातेस्तीर्थमुत्तमम् / कापिलं चैव सोमेशं ब्रह्मतीर्थमनुत्तमम्
गङ्गातीर्थं तु देवेशं ययातेस्तीर्थमुत्तमम्। कापिलं चैव सोमेशं ब्रह्मतीर्थमनुत्तमम्॥
Verse 10
अत्र लिङ्गं पुरानीय ब्रह्मा स्नातुं यदा गतः / तदानीं स्थापयामास विष्णुस्तल्लिङ्गमैश्वरम्
अत्र पुरातनं पावनं लिङ्गमासीत्। ब्रह्मा स्नातुं यदा गतः, तदैव विष्णुस्तल्लिङ्गमैश्वरं प्रतिष्ठापयामास।
Verse 11
ततः स्नात्वा समागत्य ब्रह्मा प्रोवाच तं हरिम् / मयानीतमिदं लिङ्गं कस्मात् स्थापितवानसि
ततः स्नात्वा समागत्य ब्रह्मा तं हरिं प्रोवाच— ‘मयानीतमिदं लिङ्गं कस्मात् त्वया प्रतिष्ठापितम्?’
Verse 12
तमाह विष्णुस्त्वत्तो ऽपि रुद्रे भक्तिर्दृढा मम / तस्मात् प्रतिष्ठितं लिङ्गंनाम्ना तव भविष्यति
विष्णुरुवाच— ‘त्वत्तोऽपि रुद्रे मम भक्तिर्दृढा; तस्मात् प्रतिष्ठितं लिङ्गं तव नाम्ना प्रसिद्धिं गमिष्यति।’
Verse 13
भूतेश्वरं तथा तीर्थं तीर्थं धर्मसमुद्भवम् / गन्धर्वतीर्थं परमं वाह्नेयं तीर्थमुत्तमम्
भूतेश्वरं तीर्थं तथा धर्मसमुद्भवं तीर्थम्। गन्धर्वतीर्थं परमं, वाह्नेयं तीर्थमुत्तमम्।
Verse 14
दौर्वासिकं व्योमतीर्थं चन्द्रतीर्थं द्विजोत्तमाः / चित्राङ्गदेश्वरं पुण्यं पुण्यं विद्याधरेश्वरम्
दौर्वासिकं तीर्थं व्योमतीर्थं च चन्द्रतीर्थं द्विजोत्तमाः। चित्राङ्गदेश्वरं पुण्यं, पुण्यं विद्याधरेश्वरम्।
Verse 15
केदारतीर्थमुग्राख्यं कालञ्जरमनुत्तमम् / सारस्वतं प्रभासं च भद्रकर्णं ह्रदं शुभम्
केदारतीर्थं उग्राख्यं कालञ्जरमनुत्तमम् । सारस्वतं प्रभासं च भद्रकर्णह्रदं शुभम् ॥
Verse 16
लौकिकाख्यं महातीर्थं तीर्थं चैव वृषध्वजम् / हिरण्यगर्भं गोप्रेक्ष्यं तीर्थं चैव वृषध्वजम्
लौकिकाख्यं महातीर्थं तीर्थं चैव वृषध्वजम् । हिरण्यगर्भं गोप्रेक्ष्यं तीर्थं चैव वृषध्वजम् ॥
Verse 17
उपशान्तं शिवं चैव व्याघ्रेश्वरमनुत्तमम् / त्रिलोचनं महातीर्थं लोलार्कं चोत्तराह्वयम्
उपशान्तं शिवं चैव व्याघ्रेश्वरमनुत्तमम् । त्रिलोचनं महातीर्थं लोलार्कं चोत्तराह्वयम् ॥
Verse 18
कपालमोचनं तीर्थं ब्रह्महत्याविनाशनम् / शुक्रेश्वरं महापुण्यमानन्दपुरमुत्तमम्
कपालमोचनं तीर्थं ब्रह्महत्याविनाशनम् । शुक्रेश्वरं महापुण्यमानन्दपुरमुत्तमम् ॥
Verse 19
एवमादीनि तीर्थानि प्राधान्यात् कथितानि तु / न शक्यं विस्तराद् वक्तुं तीर्थसंख्या द्विजात्तमाः
एवमादीनि तीर्थानि प्राधान्यात् कथितानि तु । न शक्यं विस्तराद् वक्तुं तीर्थसंख्या द्विजात्तमाः ॥
Verse 20
तेषु सर्वेषु तीर्थेषु स्नात्वाभ्यर्च्य पिनाकिनम् / उपोष्य तत्र तत्रासौ पाराशर्यो महामुनिः
तेषु सर्वेषु तीर्थेषु स्नात्वा पिनाकिनं शिवम् अभ्यर्च्य च । पाराशर्यो महामुनिः तत्र तत्रोपोष्य स्थितवान् ॥
Verse 21
तर्पयित्वा पितॄन् देवान् कृत्वा पिण्डप्रिदानकम् / जगाम पुनरेवापि यत्र विश्वेश्वरः शिवः
पितॄन् देवान् च तर्पयित्वा पिण्डप्रदानं विधाय च । पुनरेव जगामासौ यत्र विश्वेश्वरः शिवः ॥
Verse 22
स्नात्वाभ्यर्च्य परं लिङ्गं शिष्यैः सह महामुनिः / उवाच शिष्यान् धर्मात्मा स्वान् देशान् गन्तुमर्हथा
स्नात्वा शिष्यैः सह मुनिः परं लिङ्गं समर्च्य च । धर्मात्मा शिष्यानुवाच स्वान् देशान् गन्तुमर्हथ ॥
Verse 23
ते प्रणम्य महात्मानं जग्मुः पैलादयो द्विजाः / वासं च तत्र नियतो वाराणस्यां चकार सः
ते द्विजाः पैलमुख्याः प्रणम्य महात्मानं जग्मुरेव । स च नियतात्मा वाराणस्यां तत्रैव वासं चकार ॥
Verse 24
शान्तो दान्तस्त्रिषवणंस्नात्वाभ्यर्च्य पिनाकिनम् / भैक्षाहारो विशुद्धात्मा ब्रह्मचर्यपरायणः
शान्तो दान्तस्त्रिषवणस्नात्वा पिनाकिनं समर्चयेत् । भैक्षाहारो विशुद्धात्मा ब्रह्मचर्यपरायणः ॥
Verse 25
कदाचिद् वसता तत्र व्यासेनामिततेजसा / भ्रममाणेन भिक्षा तु नैव लब्धा द्विजोत्तमाः
कदाचिद् वसता तत्र व्यासेनामिततेजसा / भ्रममाणेन भिक्षा तु नैव लब्धा द्विजोत्तमाः
Verse 26
ततः क्रोधावृततनुर्नराणामिह वासिनाम् / विघ्नं सृजामि सर्वेषां येन सिद्धिर्विहीयते
ततः क्रोधावृततनुर्नराणामिह वासिनाम् / विघ्नं सृजामि सर्वेषां येन सिद्धिर्विहीयते
Verse 27
तत्क्षणे सा महादेवी शङ्करार्धशरीरिणी / प्रादुरासीत् स्वयं प्रीत्या वेषं कृत्वा तु मानुषम्
तत्क्षणे सा महादेवी शङ्करार्धशरीरिणी / प्रादुरासीत् स्वयं प्रीत्या वेषं कृत्वा तु मानुषम्
Verse 28
भो भो व्यास महाबुद्धे शप्तव्या भवता न हि / गृहाण भिक्षां मत्तस्त्वमुक्त्वैवं प्रददौ शिवा
भो भो व्यास महाबुद्धे शप्तव्या भवता न हि / गृहाण भिक्षां मत्तस्त्वमुक्त्वैवं प्रददौ शिवा
Verse 29
उवाच च महादेवी क्रोधनस्त्वं भवान् यतः / इह क्षेत्रे न वस्तव्यं कृतघ्नो ऽसि त्वया सदा
उवाच च महादेवी क्रोधनस्त्वं भवान् यतः / इह क्षेत्रे न वस्तव्यं कृतघ्नो ऽसि त्वया सदा
Verse 30
एवमुक्तः स भगवान् ध्यानाज्ज्ञात्वा परां शिवाम् / उवाच प्रणतो भूत्वा स्तुत्वा च प्रवरैः स्तवैः
एवमुक्तः स भगवान् ध्यानाज्ज्ञात्वा परां शिवाम् । प्रणतो भूत्वा प्रवरैः स्तवैः स्तुत्वा ततो वचोऽब्रवीत् ॥
Verse 31
चतुर्दश्यामथाष्टम्यां प्रवेशं देहि शाङ्करि / एवमस्त्वित्यनुज्ञाय देवी चान्तरधीयत
चतुर्दश्यामथाष्टम्यां प्रवेशं देहि शाङ्करि । एवमस्त्वित्यनुज्ञाय देवी चान्तरधीयत ॥
Verse 32
एवं स भगवान् व्यासो महायोगी पुरातनः / ज्ञात्वा क्षेत्रगुणान् सर्वान् स्थितस्तस्याथ पार्श्वतः
एवं स भगवान् व्यासो महायोगी पुरातनः । ज्ञात्वा क्षेत्रगुणान् सर्वान् स्थितस्तस्याथ पार्श्वतः ॥
Verse 33
एवं व्यासं स्थितं ज्ञात्वा क्षेत्रं सेवन्ति पण्डिताः / तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वाराणस्यां वसेन्नरः
एवं व्यासं स्थितं ज्ञात्वा क्षेत्रं सेवन्ति पण्डिताः । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वाराणस्यां वसेन्नरः ॥
Verse 34
सूत उवाच यः पठेदविमुक्तस्य माहात्म्यं शृणुयादपि / श्रावयेद् वा द्विजान् शान्तान् सो ऽपियातिपराङ्गतिम्
सूत उवाच—यः पठेदविमुक्तस्य माहात्म्यं शृणुयादपि । श्रावयेद् वा द्विजान् शान्तान् सोऽपि याति परां गतिम् ॥
Verse 35
श्राद्धे वा दैविके कार्ये रात्रावहनि वा द्विजाः / नदीनां चैव तीरेषु देवतायतनेषु च
श्राद्धे वा दैविके कर्मणि रात्रौ दिवा च द्विजाः। नदीनां तीरेषु तथा देवतायतनेषु चैतानि कर्माणि कर्तव्यानि॥
Verse 36
स्नात्वा समाहितमना दम्भमात्सर्यवर्जितः / जपेदीशं नमस्कृत्य स याति परमां गतिम्
स्नात्वा समाहितमनाः दम्भमात्सर्यवर्जितः। ईशं नमस्कृत्य जपेत् स याति परमां गतिम्॥
Frequently Asked Questions
It functions as a sacred map (tīrtha-māhātmya) that links place to practice—snāna, vrata, śrāddha, and worship—showing how geography becomes a structured path of purification culminating in the “highest state.”
Through the Brahma-tīrtha liṅga episode, where Viṣṇu establishes a divine liṅga and frames the act as devotion to Rudra, presenting liṅga-worship and Vaiṣṇava piety as mutually affirming rather than competing.
The chapter asserts that reciting or hearing Avimukta’s greatness grants the highest attainment, and it depicts Vyāsa’s disciplined residence there—snāna, japa, brahmacarya, and temple/riverbank rites—as paradigmatic kṣetra-sādhana.
It instructs that ancestral rites (śrāddha) and offerings for the gods should be performed on riverbanks and within temples/sanctuaries, and that after bathing one should perform japa with a mind free from hypocrisy and envy.