Adhyaya 18
Daṇḍanātha-Śyāmalā Senāyātrā (The Marshal Śyāmalā’s Military Procession) / दण्डनाथश्यामला सेनायात्रा
अयं अध्यायः ललितोपाख्याने हयग्रीव–अगस्त्यसंवादान्तर्गतः। आरम्भे दण्डनाथरूपिण्याः श्यामलायाः राजमार्तण्डसदृशी दिव्यप्रतीतिḥ वर्ण्यते—अङ्कुशवत् अधिकारः, पाशप्रतीकाः, धनुः-पुष्पशरचिह्नानि, चन्द्रसदृशं तेजश्च। ततः ऐश्वर्यस्य विधिव्यवस्था निरूप्यते—विजया-प्रमुखाः परिचारिकाः चामरैः वीजयन्ति, अप्सरसः जयमङ्गलद्रव्याणि विकिरन्ति, नित्यादेवताः पादसमीपे सेवां कुर्वन्ति, श्रीचक्रतिलकवत् महाचिह्नं ध्वजाश्च विश्वव्यापिनः इव वर्ण्यन्ते। वाणीमनातीतत्वेन शक्तेः शासनं लौकिकजयात् परं विश्वतत्त्वं इति प्रतिपाद्यते। अन्ते अगस्त्यः ‘पञ्चविंशतिनामानि’ कर्णरसायणरूपेण याचते, हयग्रीवः ललितायाः नामानि गणयितुं प्रवर्तते—दृश्यसेनायात्रा नामलितन्यां भक्तानां पाठ्यज्ञानरूपेण परिणमति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने दण्डनाथाश्यामलासेनायात्रा नाम सप्तदशो ऽध्यायः अथ राजनायिका श्रिताज्वलिताङ्कुशा फणिसमानपाशभृत् / कलनिक्वणद्वलयमैक्ष्वं धनुर्दधती प्रदीप्तकुसुमेषुपञ्चका
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे… दण्डनाथाश्यामलासेनायात्रा नाम सप्तदशोऽध्यायः। अथ राजनायिका श्रिताज्वलिताङ्कुशा फणिसमपाशभृत्, कलनिक्वणद्वलयमैक्ष्वं धनुर्दधती प्रदीप्तकुसुमेषुपञ्चका।
Verse 2
उदयत्सहत्स्रमहसा सहस्रतो ऽप्यतिपाटलं निजवपुः प्रभाझरम् / किरती दिशासु वदनस्य कान्तिभिः सृजतीव चन्द्रमयमभ्रमण्डलम्
उदयत्सहस्रमहसा निजवपुः सहस्रतोऽपि अतिपाटलं प्रभाझरम्; वदनकान्तिभिः दिशः किरन्ती चन्द्रमयमिव अभ्रमण्डलं सृजतीव।
Verse 3
दशयोजनायतिमाता जगत्त्रयीमभिवृण्वता विशदमौक्तिकात्मना / धवलातपत्रवलयेन भासुरा शशिमण्डलस्य सखितामुपेयुषा
दशयोजनायतिमाता विशदमौक्तिकात्मना धवलातपत्रवलयेन जगत्त्रयीमभिवृण्वता भासुरा; शशिमण्डलस्य सखितामुपेयुषा।
Verse 4
अभिवीजिता च मणिकान्तशोभिना विजयादिमुख्यपरिचारिकागणैः / नवचन्द्रिकालहरिकान्तिकन्दलीचतुरेण चामरचतुष्टयेन च
सा मणिकान्तशोभिना विजयादिमुख्यपरिचारिकागणैः अभिवीजिता, नवचन्द्रिकालहरिकान्तिकन्दलीचतुरेण चामरचतुष्टयेन च सम्यक् सेविता।
Verse 5
शक्त्यैकराज्यपदवीमभिसूचयन्ती साम्राज्यचिह्नशतमण्डितसैन्यदेशा / संगीतवाद्यरचनाभिरथामरीणां संस्तूयमानविभवा विशदप्रकाशा
सा शक्त्या एकराज्यपदवीं अभिसूचयन्ती, साम्राज्यचिह्नशतमण्डितसैन्यदेशा; संगीतवाद्यरचनाभिः अथामरीणां संस्तूयमानविभवा विशदप्रकाशा।
Verse 6
वाचामगोचरमगोचरमेव बुद्धेरीदृक्तया न कलनीयमनन्यतुल्यम्
तद् वाचामगोचरम्, बुद्धेरपि अगोचरमेव; ईदृक्तया अनन्यतुल्यं न कलनीयम्।
Verse 7
त्रैलोक्यगर्भपरिपूरितशक्तिचक्रसाम्राज्यसंपदभिमानमभिस्पृशन्ती / आबद्धभक्तिविपुलाञ्जलिशेखराणामारादहंप्रथमिका कृतसेवनानाम्
सा त्रैलोक्यगर्भपरिपूरितशक्तिचक्रसाम्राज्यसंपदभिमानम् अभिस्पृशन्ती; आबद्धभक्तिविपुलाञ्जलिशेखराणां कृतसेवनानाम् आरात् अहंप्रथमिकेव।
Verse 8
ब्रह्मेशविष्णुवृषमुख्यसुरोत्तमानां वक्त्राणिवर्षितनुतीनि कटाक्षयन्ती / उद्दीप्तपुष्पशरपञ्चकतः समुत्थैज्योतिर्मयं त्रिभुवनं सहसा दधाना
सा ब्रह्मेशविष्णुवृषमुख्यसुरोत्तमानां वक्त्राणि वर्षितनुतीः कटाक्षयन्ती; उद्दीप्तपुष्पशरपञ्चकतः समुत्थैः ज्योतिर्मयं त्रिभुवनं सहसा दधाना।
Verse 9
विद्युत्समद्युतिभिरप्सरसां समूहैर्विक्षिप्यमाणजयमङ्गललाजवर्षा / कामेश्वरीप्रभृतिभिः कमनीयभाभिः संग्रामवेषरचनासुमनोहराभिः
विद्युत्समद्युतिभिरप्सरसां समूहैर्विक्षिप्यमाणजयमङ्गललाजवर्षाः । कामेश्वरीप्रभृतिभिः कमनीयभाभिः संग्रामवेषरचनासुमनोहराभिः ॥
Verse 10
दीप्तायुधद्युतितिरस्कृत भास्कराभिर्नित्याभिरङ्घ्रिसविधे समुपाक्यमाना / श्रीचक्रनामतिलकं दशयोजनातितुङ्गध्वजोल्लिखितमेघकदंबमुच्चैः
दीप्तायुधद्युतितिरस्कृतभास्कराभिर्नित्याभिरङ्घ्रिसविधे समुपाक्यमाना । श्रीचक्रनामतिलकं दशयोजनातितुङ्गध्वजोल्लिखितमेघकदम्बमुच्चैः ॥
Verse 11
तीव्राभिरावणसुशक्तिपरंपरभिर्युक्तं रथं समरकर्मणि चालयन्ती / प्रोद्यत्पिशङ्गरुचिभागमलांशुकेन वीतामनोहररुचिस्समरे व्यभासीत्
तीव्राभिरावणसुशक्तिपरंपरभिर्युक्तं रथं समरकर्मणि चालयन्ती । प्रोद्यत्पिशङ्गरुचिभागमलांशुकेन वीतामनोहररुचिस्समरे व्यभासीत् ॥
Verse 12
पञ्चाधिकैर्विशतिनामरत्नैः प्रपञ्चपापप्रशमातिदक्षैः / संस्तूयमाना ललिता मरुद्भिः संग्राममुद्दिश्य समुच्चचाल
पञ्चाधिकैर्विशतिनामरत्नैः प्रपञ्चपापप्रशमातिदक्षैः । संस्तूयमाना ललिता मरुद्भिः संग्राममुद्दिश्य समुच्चचाल ॥
Verse 13
अगस्त्य उवाच वीजिवक्त्र महाबुद्धे पञ्चविंशतिनामभिः / ललितापरमेशान्या देहि कर्णरसायनम्
अगस्त्य उवाच— वीजिवक्त्र महाबुद्धे पञ्चविंशतिनामभिः । ललितापरमेशान्या देहि कर्णरसायनम् ॥
Verse 14
हयग्रीव उवाच सिंहासना श्रीललिता महाराज्ञी पराङ्कुशा / चापिनी त्रिपुरा चैव महात्रिपुरसुन्दरी
हयग्रीव उवाच— सा सिंहासना श्रीललिता महराज्ञी पराङ्कुशा, चापिनी त्रिपुरा चैव महात्रिपुरसुन्दरी।
Verse 15
सुन्दरी चक्रनाथा च साम्राजी चक्रिणी तथा / चक्रेश्वरी महादेवी कामेशी परमेश्वरी
सुन्दरी चक्रनाथा च साम्राजी चक्रिणी तथा। चक्रेश्वरी महादेवी कामेशी परमेश्वरी॥
Verse 16
कामराजप्रिया कामकोटिगा चक्रवर्तिनी / महाविद्या शिवानङ्गवल्लभा सर्वपाटला
कामराजप्रिया कामकोटिगा चक्रवर्तिनी। महाविद्या शिवानङ्गवल्लभा सर्वपाटला॥
Verse 17
कुलनाथाम्नायनाथा सर्वाम्नायनिवासिनी / शृङ्गारनायिका चेति पञ्चविंशतिनामभिः
कुलनाथाम्नायनाथा सर्वाम्नायनिवासिनी। शृङ्गारनायिका चेति पञ्चविंशतिनामभिः॥
Verse 18
स्तुवन्ति ये महाभागां ललितां परमेश्वरीम् / ते प्राप्नुवन्ति सौभाग्यमष्टौ सिद्धीर्महद्यशः
ये स्तुवन्ति महाभागां ललितां परमेश्वरीम्। ते प्राप्नुवन्ति सौभाग्यमष्टौ सिद्धीर्महद्यशः॥
Verse 19
इत्थं प्रचण्डसंरंभं चालयन्ती महद्बलम् / भण्डासुरं प्रति क्रुद्धा चचाल ललितांबिका
एवं प्रचण्डसंरम्भं महद्बलं चालयन्ती, भण्डासुरं प्रति क्रुद्धा ललिताम्बिका चचाल।
Frequently Asked Questions
No explicit solar/lunar royal genealogy is enumerated in the sampled verses; instead, the chapter encodes “divine sovereignty lineage” through titles and attendants, and it pivots into nāma-transmission (epithet lists) that function as a ritual taxonomy of Lalitā’s authority.
The imagery uses yojana-scale measures (e.g., umbrella/canopy spanning ‘ten yojanas’) and lunar/celestial metaphors to signal that the procession is not merely terrestrial; it is staged as a tri-loka (three-world) event, mapping Shākta power onto cosmic space.
It converts spectacle into sādhanā-ready knowledge: Agastya requests a compact liturgical unit (25 names) as “ear-nectar,” and Hayagrīva begins the epithet sequence (e.g., Siṃhāsanā, Śrīlalitā, Mahārājñī, Tripurā), establishing a recitable interface to the Goddess’s cosmological kingship.