Adhyaya 38
Cākṣuṣa–Vaivasvata Manvantara Transition, Deva-Gaṇa Taxonomy, and Loka-Triad Etymology (Bhūr–Antarikṣa–Dyu)
अस्मिन्नध्याये सूतप्रवक्तृकथायां वैवस्वतमन्वन्तरचक्रे प्रसङ्गः स्थाप्यते। मरीचि–कश्यपवंशपरम्परया देवगणानां परमर्षीणां च प्रादुर्भावः कथ्यते। आदित्याः वसवः रुद्राः साध्याः विश्वेदेवाः मरुतश्च इति दिव्यसमूहाः परिगण्यन्ते; केचित् कश्यपसन्तानत्वेन, केचित् धर्मपुत्रत्वेन निर्दिश्य वंशतत्त्वं देवगणवर्गीकरणेन सह संयोज्यते। सर्वेषु मन्वन्तरेषु इन्द्राणां स्वरूपसाम्यं प्रतिपाद्यते—ते तपसा तेजसा बुद्ध्या बलेन श्रुतेन च लोकान् धारयन्ति। अनन्तरं लोकत्रयस्य भूत–भवत्–भव्यरूपकालविभागः तथा भूरन्तरिक्षद्युदिवाख्यलोकनामव्युत्पत्तिश्च निरूप्यते। ‘भूर्’ इति नाम भूधातोः (सत्तायाम्) निष्पन्नं, ब्रह्मणः आद्यव्याहृत्या नामकरणं च विश्वस्य तत्त्वस्थितिं स्थिरीकरोतीति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे चाक्षुषसर्गवर्णनं नाम सप्तत्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच सप्तम त्वथ पर्याये मनोर्वैवस्वतस्य ह / मारीचात्कश्यपाद्देवा जज्ञिरे परमर्षयः
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीयेऽनुषङ्गपादे चाक्षुषसर्गवर्णनं नाम सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः। सूत उवाच—सप्तमे तु मनोर्वैवस्वतस्य पर्याये मारीचात्कश्यपाद्देवाः परमर्षयश्च जज्ञिरे।
Verse 2
आदित्या वसवी रुद्राः साध्या विश्वे मरुद्गणाः / भृगवोंऽगिरसश्चैव ते ऽष्ठौ देवगणाः स्मृताः
आदित्याः वसवो रुद्राः साध्याः विश्वे मरुद्गणाः। भृगवोऽङ्गिरसश्चैव—तेऽष्टौ देवगणाः स्मृताः॥
Verse 3
आदित्या मरुतो रुद्रा विज्ञेयाः कश्यपात्मजाः / साध्याश्य वसवो विश्वे धर्मपुत्रास्त्रयो गणाः
आदित्याः मरुतो रुद्राः विज्ञेयाः कश्यपात्मजाः। साध्याश्च वसवो विश्वे धर्मपुत्रास्त्रयो गणाः॥
Verse 4
भृगोस्तु भृगवो देवा ह्यङ्गिरसोंऽगिरः सुताः / वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्नित्ये ते छन्दजा मताः
भृगोस्तु भृगवो देवा ह्यङ्गिरसोऽङ्गिरः सुताः। वैवस्वतेऽन्तरे ह्यस्मिन्नित्ये ते छन्दजा मताः॥
Verse 5
एते ऽपि च गमिष्यन्ति महान्तं कालपर्ययात् / एवं सर्गस्तु मारीचो विज्ञेयः सांप्रतः शुभः
एतेऽपि च गमिष्यन्ति महान्तं कालपर्ययात्। एवं सर्गस्तु मारीचो विज्ञेयः सांप्रतः शुभः॥
Verse 6
तेजस्वी सांप्रतस्तेषामिन्द्रो नाम्ना महाबलः / अतीतानागता ये च वर्त्तन्ते सांप्रतं च ये
तेषां सांप्रतमिन्द्रो नाम महाबलः तेजस्वी वर्तते। ये च अतीताः, ये च अनागताः, ये च सांप्रतम् वर्तन्ते—तान् सर्वान् स स्मरति॥
Verse 7
सर्वे मन्वन्तरेद्रास्ते विज्ञेयास्तुल्यलक्षणाः / भूतभव्यभवन्नाथाः सहस्राक्षाः पुरन्दराः
मन्वन्तरेन्द्राः सर्वे तुल्यलक्षणा इति विज्ञेयाः। ते भूत-भव्य-भवन्नाथाः, सहस्राक्षाः, पुरन्दराः॥
Verse 8
सघवन्तश्चते सर्वे शृङ्गिणो वज्रपाणयः / सर्वैः क्रतुशतेनेष्टं पृथक्छतगुणेन तु
ते सर्वे सघवन्तः शृङ्गिणो वज्रपाणयश्च। सर्वैः क्रतुशतेनेष्टं, पृथक् तु शतगुणेन॥
Verse 9
त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च / अभिभूयावतिष्ठन्ति धर्माद्यैः कारणैरपि
त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च। तानि धर्माद्यैः कारणैरपि अभिभूय अवतिष्ठन्ति॥
Verse 10
तेजसा तपसा बुद्ध्या बलश्रुतपराक्रमैः / भूतभव्यभवन्नाथा यथा ते प्रभविष्णवः
तेजसा तपसा बुद्ध्या बलश्रुतपराक्रमैः। भूतभव्यभवन्नाथाः यथा ते प्रभविष्णवः॥
Verse 11
एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत / भूतभव्यभवद्ध्येत त्समृतं लोकत्रयं द्विजैः
एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि; मम वचनं निबोधत। भूत-भव्य-भवद्-ध्येतत् स्मृतं लोकत्रयं द्विजैः॥
Verse 12
भूर्लोको ऽयं स्मृतो भूतमन्तरिक्षं भवत्स्मृतम् / भव्यं स्मृतं दिवं ह्येतत्तेषां वक्ष्यामि साधनम्
भूर्लोकोऽयं भूतं स्मृतः; अन्तरिक्षं भवत्स्मृतम्। भव्यं स्मृतं दिवं ह्येतत्; तेषां वक्ष्यामि साधनम्॥
Verse 13
ध्यायता लोकनामानि ब्रह्मणाग्रे विभाषितम् / भूरिति व्याहृतं पूर्वं भूर्लोको ऽयमभूत्तदा
ध्यायता लोकनामानि ब्रह्मणाग्रे विभाषितम्। ‘भूर्’ इति व्याहृतं पूर्वं; भूर्लोकोऽयमभूत्तदा॥
Verse 14
भू सत्तायां स्मृतो धातुस्तथासौ लोकदर्शने / भूतत्वाद्दर्शनाच्चैव भूर्लोको ऽयमभूत्ततः
‘भू’ सत्तायां स्मृतो धातुः, तथासौ लोकदर्शने। भूतत्वाद्दर्शनाच्चैव भूर्लोकोऽयमभूत्ततः॥
Verse 15
अतो ऽयं प्रथमो लोको भूतत्वाद्भूर्द्वजैः स्मृतः / भूते ऽस्मिन्भवदित्युक्तं द्वितीयं ब्रह्मणा पुनः
अतोऽयं प्रथमो लोको भूतत्वाद् ‘भूः’ द्विजैः स्मृतः। भूतेऽस्मिन् ‘भव’ इत्युक्तं द्वितीयं ब्रह्मणा पुनः॥
Verse 16
भवदित्यत्पद्यमाने काले शब्दो ऽयमुच्यते / भवनात्तु भुवल्लोको निरुत्तया हि निरुच्यते
भवदिति यत्पद्यमाने कालेऽयं शब्द उच्यते। भवनात्तु भुवल्लोको निरुक्त्या हि निरुच्यते॥
Verse 17
अन्तरिक्षं भवत्तस्माद्द्वितीयो लोक उच्यते / उत्पन्ने तु तथा लोके द्वितीये ब्रह्मणा पुनः
अन्तरिक्षं भवत्तस्माद्द्वितीयो लोक उच्यते। उत्पन्ने तु तथा लोके द्वितीये ब्रह्मणा पुनः॥
Verse 18
भव्येति व्याहृतं पश्चाद्भव्यो लोकस्ततो ऽभवत् / अनागते भव्य इत शब्द एष विभाव्यते
भव्येति व्याहृतं पश्चाद्भव्यो लोकस्ततोऽभवत्। अनागते भव्य इति शब्द एष विभाव्यते॥
Verse 19
तस्माद्भव्यो ह्यसौ लोको नामतस्त्रिदिवं स्मृतम् / भूरितीयं स्मृता भूमिरन्तरिक्षं भुवः स्मृतम्
तस्माद्भव्यो ह्यसौ लोको नामतस्त्रिदिवं स्मृतम्। भूरिति यं स्मृता भूमिरन्तरिक्षं भुवः स्मृतम्॥
Verse 20
दिवं स्मृतं तथा भव्यं त्रलोक्यस्यैष निर्णयः / त्रैलोक्ययुक्तैर्व्याहारैस्तिस्रो व्याहृतयो ऽभवन्
दिवं स्मृतं तथा भव्यं त्रलोक्यस्यैष निर्णयः। त्रैलोक्ययुक्तैर्व्याहारैस्तिस्रो व्याहृतयोऽभवन्॥
Verse 21
नाथ इत्येष धातुर्वै धातुज्ञैः पालने स्मृतः / यस्माद्भूतस्य लोकस्य भव्यस्य भवतस्तथा
‘नाथ’ इत्येष धातुर्वै धातुज्ञैः पालने स्मृतः। यस्माद्भूतस्य लोकस्य भव्यस्य भवतस्तथा॥
Verse 22
लोकत्रयस्य नाथास्ते तस्मादिन्द्राद्विजैः स्मृताः / प्रधानभूता देवेन्द्रा गुणभूतास्तथैव च
लोकत्रयस्य नाथास्ते तस्मादिन्द्राद्विजैः स्मृताः। प्रधानभूता देवेन्द्रा गुणभूतास्तथैव च॥
Verse 23
मन्वन्तरेषु ये देवा यज्ञभाजो भवन्ति हि / यज्ञगन्धर्वरक्षांसि पिशाचो रगमानुषाः
मन्वन्तरेषु ये देवा यज्ञभाजो भवन्ति हि। यज्ञगन्धर्वरक्षांसि पिशाचो रगमानुषाः॥
Verse 24
महिमानः स्मृता ह्येते देवेन्द्राणां तु सर्वशः / देवेन्द्रा गुरवो नाथा राजानः पितरो हि ते
महिमानः स्मृता ह्येते देवेन्द्राणां तु सर्वशः। देवेन्द्रा गुरवो नाथा राजानः पितरो हि ते॥
Verse 25
रक्षन्तीमाः प्रजा ह्येते धर्मेणेह सुरोत्तमाः / इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं देवेन्द्राणां समासतः
रक्षन्तीमाः प्रजा ह्येते धर्मेणेह सुरोत्तमाः। इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं देवेन्द्राणां समासतः॥
Verse 26
सप्तर्षीन्संप्रवक्ष्यामि सांप्रतं ये दिवं श्रिताः / गाधिजः कौशिको धीमान्विश्वामित्रो महातपाः
सप्तर्षीन्संप्रवक्ष्यामि ये सांप्रतम् दिवं श्रिताः। गाधिजः कौशिको धीमान् विश्वामित्रो महातपाः॥
Verse 27
भार्गवो जमदग्निश्च ह्यौर्वपुत्रः प्रतापवान् / बृहस्पतिसुतश्चापि भरद्वाजो महा यशाः
भार्गवो जमदग्निश्च ह्यौर्वपुत्रः प्रतापवान्। बृहस्पतिसुतश्चापि भरद्वाजो महायशाः॥
Verse 28
औतथ्यो गौतमो विद्वाञ्शरद्वान्नाम धार्मिकः / स्वायंभुवो ऽत्रिर्भगवान्ब्रह्मकोशः सपञ्चमः
औतथ्यो गौतमो विद्वान् शरद्वान्नाम धार्मिकः। स्वायंभुवोऽत्रिर्भगवान् ब्रह्मकोशः सपञ्चमः॥
Verse 29
षष्ठो वसिष्ठपुत्रस्तु वसुमांल्लोकविश्रुतः / वत्सरः काश्यपश्यैव सप्तैते साधुसंमताः
षष्ठो वसिष्ठपुत्रस्तु वसुमान् लोकविश्रुतः। वत्सरः काश्यपश्चैव सप्तैते साधुसंमताः॥
Verse 30
एते सप्तर्षयश्योक्ता वर्त्तन्ते सांप्रतेंऽतरे / इक्ष्वाकुश्च नृगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेब च
एते सप्तर्षयः प्रोक्ता वर्तन्ते सांप्रतमन्तरे। इक्ष्वाकुर्नृगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेव च॥
Verse 31
नरिष्यन्तश्चविख्यातो नाभागो दिष्ट एव च / करूषश्च पृषध्रश्च पांशुश्चनवमः स्मृतः
नरिष्यन्तश्च विख्यातो नाभागो दिष्ट एव च । करूषश्च पृषध्रश्च पांशुश्च नवमः स्मृतः ॥
Verse 32
मनोर्वैवस्वतस्यैते नव पुत्राः सुधार्मिकाः / कीर्तिता वै तथा ह्येते सप्तमं चैतदन्तरम्
मनोर्वैवस्वतस्यैते नव पुत्राः सुधार्मिकाः । कीर्तिता वै तथा ह्येते सप्तमं चैतदन्तरम् ॥
Verse 33
इत्येष ह मया पादो द्वितीयः कथितोद्विजाः / विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं कथयाम्यहम्
इत्येष ह मया पादो द्वितीयः कथितो द्विजाः । विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं कथयाम्यहम् ॥
Frequently Asked Questions
The chapter anchors certain divine groups in a Marīci–Kaśyapa lineage (Kaśyapa as a key progenitor), while also attributing some collectives (e.g., Sādhyas/Vasus/Viśvedevas in the sample) to Dharma’s sons—showing how Purāṇic taxonomy often blends descent and function.
Indra is presented as a recurring office rather than a single unchanging individual: manvantara-Indras are said to be similar in marks and sustain the worlds through tapas, tejas, intellect, strength, and valor—supporting a cyclic-time model of divine governance.
They are framed as the three worlds (loka-traya) and also correlated with temporal categories (bhūta/bhavat/bhavya). “Bhūr” is etymologized from the root bhū (to be), and Brahmā’s primordial utterance (vyāhṛti) is treated as a naming-act that fixes cosmic ontology.