Shloka 3
Pṛthivy-Āyāma-Vistara (Extent of the Earth) and Jambūdvīpa–Navavarṣa Description
Devanagari script
महा भूतप्रमाणं च लोकालोकं तथैव च / पर्यायं परिमाणं च गतिं चन्द्रार्कयोस्तथा / एतत्प्रबूहि नः सर्वं विस्तरेण यथार्थतः
Transliteration
mahā bhūtapramāṇaṃ ca lokālokaṃ tathaiva ca / paryāyaṃ parimāṇaṃ ca gatiṃ candrārkayostathā / etatprabūhi naḥ sarvaṃ vistareṇa yathārthataḥ
Translation
महाभूतप्रमाणं च लोकालोकं तथैव च। पर्यायं परिमाणं च गतिं चन्द्रार्कयोस्तथा॥ एतत्प्रबूहि नः सर्वं विस्तरेण यथार्थतः॥
Word by Word
महाgreat
महा:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Neuter, Accusative, Singular; विशेषण (to प्रमाणम्)
भूतप्रमाणम्the measure of the elements/beings
भूतप्रमाणम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootभूत + प्रमाण (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (भूतानां प्रमाणम्); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन — Neuter, Accusative, Singular
चand
च:
समुच्चय (Conjunctive/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (and)
लोकालोकम्(the region of) Loka and Aloka
लोकालोकम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootलोक + अलोक (प्रातिपदिक)
Formद्वन्द्वसमास (लोकः च अलोकः); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Neuter, Accusative, Singular
तथाlikewise
तथा:
समुच्चय (Additive/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय (adverb: likewise)
एवindeed
एव:
सम्बन्ध (Emphasis/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-अव्यय (indeed/just)
चand
च:
समुच्चय (Conjunctive/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (and)
पर्यायम्the sequence/alternation
पर्यायम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootपर्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Masculine, Accusative, Singular
परिमाणम्the dimension/extent
परिमाणम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootपरिमाण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Neuter, Accusative, Singular
चand
च:
समुच्चय (Conjunctive/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (and)
गतिम्the course/motion
गतिम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootगति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Feminine, Accusative, Singular
चन्द्रार्कयोःof the moon and the sun
चन्द्रार्कयोः:
सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootचन्द्र + अर्क (प्रातिपदिक)
Formद्वन्द्वसमास; पुंलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध), द्विवचन — Masculine, Genitive, Dual
तथाalso
तथा:
समुच्चय (Additive/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय (likewise)
एतत्this (all)
एतत्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Neuter, Accusative, Singular
प्रबूहिtell/explain
प्रबूहि:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + ब्रू (धातु)
Formलोट् (आज्ञार्थ/Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद — Imperative, 2nd person singular, Parasmaipada
नःto us
नः:
सम्प्रदान (Recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी/चतुर्थी, बहुवचन (एन्क्लिटिक) — Genitive/Dative, Plural; here dative sense ‘to us’
सर्वम्all
सर्वम्:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Neuter, Accusative, Singular; विशेषण (to एतत्)
विस्तरेणin detail
विस्तरेण:
करण (Manner/करण)
TypeNoun
Rootविस्तर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन — Masculine, Instrumental, Singular; क्रियाविशेषणार्थे (adverbial instrumental)
यथार्थतःaccurately/truly
यथार्थतः:
क्रियाविशेषण (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootयथार्थतः (अव्यय)
Formअव्यय (adverb: truly/according to reality)