Adhyaya 62

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गान्धर्वमूर्छनालक्षणवर्णनं नामैकषष्टितमो ऽध्यायः // ६१// पूर्वाचार्यमतं बुद्ध्वा प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः / विख्यातान्वै अलङ्कारांस्तन्मे निगदतः श्रुणु

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गान्धर्वमूर्छनालक्षणवर्णनं नामैकषष्टितमोऽध्यायः ॥६१॥ पूर्वाचार्यमतं बुद्ध्वा प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः । विख्यातान्वै अलङ्कारांस्तन्मे निगदतः शृणु ॥

Verse 2

अलङ्कारास्तु वक्तव्याः स्वैः स्वैर्वर्णैः प्रहेतवः / संस्था नयोगैश्च तथा सदा नाढ्याद्यवेक्षया

अलङ्कारास्तु वक्तव्याः स्वैः स्वैर्वर्णैः प्रहेतवः । संस्था नयोगैश्च तथा सदा नाढ्याद्यवेक्षया ॥

Verse 3

वाक्यार्थपदयोगार्थैरलङ्कारैश्च पूरणम् / पदानि गीतकस्याहुः पुरस्तात्पृष्ठतो ऽथ वा

वाक्यार्थपदयोगार्थैरलङ्कारैश्च पूरणम् । पदानि गीतकस्याहुः पुरस्तात्पृष्ठतोऽथ वा ॥

Verse 4

स्थातोनित्रीनरो नीड्डीमनःकण्ठशिरस्थया / एतेषु त्रिषु स्थानेषु प्रवृत्तो विधिरुत्तमः

स्थातो नित्रीनरो नीड्डी मनःकण्ठशिरःस्थया । एतेषु त्रिषु स्थानेषु प्रवृत्तो विधिरुत्तमः ॥

Verse 5

चत्त्वारः प्रकृतौ वर्णाः प्रविचारस्य नुर्विधा / विकल्पमष्टधा चैव देवाः षोडशधा विदुः

प्रकृतौ चत्वारो वर्णाः प्रविचारस्य नुर्विधा; विकल्पोऽष्टधा प्रोक्तः, देवैः षोडशधा विदितः।

Verse 6

सृष्टो वर्मः प्रसंचारी तृतीयमवरोहणम् / आरोहणं चतुर्थं तु वर्णं वर्मविदो विदुः

सृष्टो वर्मः प्रसंचारी, तृतीयमवरोहणम्; आरोहणं चतुर्थं तु वर्णं वर्मविदो विदुः।

Verse 7

तत्रैकः संचरस्थायी संचरस्तु चरो ऽभवत् / अवरोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत्

तत्रैकः संचरस्थायी, संचरस्तु चरोऽभवत्; अवरोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत्।

Verse 8

आरोहणेन वारोहान्वर्णान्वर्णविदो विदुः / एतेषामेव वर्णानामलङ्कारन्निबोधत

आरोहणेन वारोहान् वर्णान् वर्णविदो विदुः; एतेषामेव वर्णानामलङ्कारं निबोधत।

Verse 9

अलङ्कारास्तु चत्वारस्थापनी क्रमरेजनः / प्रमादस्याप्रमादश्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्

अलङ्कारास्तु चत्वारः—स्थापनी क्रमरेजनः; प्रमादस्याप्रमादश्च, तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्।

Verse 10

विस्वरो ऽष्टकलाश्चैव स्थानं द्व्येकतरागतः / आवर्त्तस्याक्रमो त्वाक्षी वेकार्यां परिमाणतः

विश्वरोऽष्टकलाश्चैव स्थानं द्व्येकतरागतः । आवर्तस्याक्रमो त्वाक्षी वेकार्यां परिमाणतः ॥

Verse 11

कुमारं संपरं विद्धि द्विस्तरं वामनं गतः / एष वै एष चैवस्यकुतरेकः कुलाधिकः

कुमारं संपरं विद्धि द्विस्तरं वामनं गतः । एष वै एष चैवस्यकुतरेकः कुलाधिकः ॥

Verse 12

स्वेत स्वे कातरे जातकलामग्नितरैषितः / तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धिर्निष्टप्ते तद्विचक्षणः

श्वेतः स्वे कातरे जातकलामग्नितरैषितः । तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धिर्निष्टप्ते तद्विचक्षणः ॥

Verse 13

स्येनस्तु अपरो हस्त उत्तरः कमलाकलः / प्रमाणघसबिन्दुर्ना जायते विदुरे पुनः

श्येनस्त्वपरो हस्त उत्तरः कमलाकलः । प्रमाणघसबिन्दुर्ना जायते विदुरे पुनः ॥

Verse 14

कला कार्या तु वर्णानां तदा नुः स्थापितो भवेत् / विपर्ययस्य रोपिस्या द्यस्य प्रादुर्घटी मम

कला कार्या तु वर्णानां तदा नुः स्थापितो भवेत् । विपर्ययस्य रोपिस्या द्यस्य प्रादुर्घटी मम ॥

Verse 15

एकोत्तरः स्वरस्तु स्यात्षड्जतः परमः स्वरः / अक्षेपस्कन्दनाकार्यं काकस्योयचपुष्कलम्

एकाधिकः स्वरः स्यात्; षड्ज एव परमः स्वरः। काकस्य पुष्कलः कण्ठध्वनिरिवाक्षेप-स्कन्दन-रूपं कार्यम्॥

Verse 16

संतारौ तौनुसर्वाय्यौ कार्यं वा कारणं तथा / आक्षिप्तमवरोह्यासीत्प्रोक्षमद्यस्तथैव च

संतारौ तौ नु सर्वाय्यौ—कार्यं वा कारणं तथा। आक्षिप्तमवरोह्यासीৎ, प्रोक्षं मद्यस्तथैव च॥

Verse 17

द्वादशे च कलास्थानामेकान्तरगतस् तथा / प्रेशोल्लिखितमलङ्कारमेवस्वरसमन्विता

द्वादशे च कलास्थाने एकान्तरगतस्तथा। प्रेशोल्लिखितमलङ्कारः, एव स्वरसमन्वितः॥

Verse 18

स्वरस्वरबहुग्रामकाप्रयोष्टनुपत्कला / प्रक्षिप्तमेव कलयाचोपादानारयो भवेत्

स्वरस्वरबहुग्रामकाप्रयोष्टनुपत्कला। प्रक्षिप्तमेव कलया चोपादानारयो भवेत्॥

Verse 19

द्विकथंवावथाभूतयत्रभाषितमुच्यते / उच्चराद्विश्वरारूढातथायाष्टस्वरातथा

द्विकथं वा यथाभूतं यत्र भाषितमुच्यते। उच्चराद् विश्वरारूढात् तथा या अष्टस्वरातथा॥

Verse 20

वापः स्यादवरोहेण नारतो भवति ध्रुवम् / एकान्तरं च ह्येतेवैतमेवस्वरसत्तमः

अवरोहेण वापः स्यात्; नारतः ध्रुवं भवति। एतेषां हि एकान्तरं—एवमेव स्वराणां सत्तमः॥

Verse 21

सक्षिप्रच्छेदनामाचचतुष्कलगणः स्मृतः / अलङ्कारा भवन्त्येते त्रिंशद्देवैः प्रकीर्त्तिताः

साक्षिप्रच्छेदनामाच चतुष्कलगणः स्मृतः। एतेऽलङ्काराः भवन्ति, त्रिंशद्देवैः प्रकीर्तिताः॥

Verse 22

वर्णास्थानप्रयोगेण कलामात्राप्रमाणतः / संस्थानं च प्रमाणं च विकारो लक्षणस्तथा

वर्णस्थानप्रयोगेण कलामात्राप्रमाणतः। संस्थानं च प्रमाणं च विकारो लक्षणस्तथा॥

Verse 23

चतुर्विधमिदं ज्ञेय मलङ्कारप्रयोजनम् / यथात्मनो ह्यलङ्कारो विपयस्तो विगर्हितः

चतुर्विधमिदं ज्ञेयं मलङ्कारप्रयोजनम्। यथात्मनो ह्यलङ्कारो विपर्यस्तो विगर्हितः॥

Verse 24

वर्ममेवाप्यलङ्कर्त्तुं विषमाह्यात्मसंभवाः / नानाभरणसंयोगा यथा नार्या विभूषणम्

वर्ममेवाप्यलङ्कर्तुं विषमाः ह्यात्मसंभवाः। नानाभरणसंयोगा यथा नार्या विभूषणम्॥

Verse 25

वर्मस्य चैवालङ्कारो विभूषा ह्यात्मसंभवः / न पादे कुण्डलं दृष्टं न कण्ठे रसना तथा

वर्मस्य चैव अलङ्कारः विभूषा ह्यात्मसम्भवः। न पादे कुण्डलं दृष्टं न कण्ठे रसना तथा॥

Verse 26

एवमेवाद्यलङ्कारे विपर्यस्तो विगर्हितः / क्रियमाणो ऽप्यलङ्कारो नागं यश्चैव दर्शयत्

एवमेवाद्यलङ्कारे विपर्यस्तो विगर्हितः। क्रियमाणोऽप्यलङ्कारो नागं यश्चैव दर्शयत्॥

Verse 27

यथादृष्टस्य मार्गस्यकर्त्तव्यस्यविधीयते / लक्षणंपर्यवस्यापिवर्त्तिका मपिवर्त्तते

यथादृष्टस्य मार्गस्य कर्त्तव्यस्य विधीयते। लक्षणं पर्यवस्यापि वर्त्तिका मपि वर्त्तते॥

Verse 28

याथातथ्येन वक्ष्यामि मासोद्भवमुखोद्भव / त्रयोविंशतिशीतिस्तु विज्ञातपवदैवतम्

याथातथ्येन वक्ष्यामि मासोद्भवमुखोद्भव। त्रयोविंशतिशीतिस्तु विज्ञातपवदैवतम्॥

Verse 29

नगोनातुपुरस्तानुमध्यमांशस्तु पर्ययः / तयोर्विभागो देवानां लावण्ये मार्गसंस्थितः

नगोनातु पुरस्तानु मध्यमांशस्तु पर्ययः। तयोर्विभागो देवानां लावण्ये मार्गसंस्थितः॥

Verse 30

अनुषङ्गमयो दृष्टं स्वसारं वस्वरातर / विपर्ययः संवर्त्तो च सप्तस्वरपदक्रमम्

अनुषङ्गमयः क्रमो दृष्टः—स्वसारवस्वरयोः अन्तरः; विपर्ययः संवर्त्तश्च सप्तस्वरपदक्रमे।

Verse 31

गान्धारसेतुगीयन्ते वरोमद्भगवानिच / पञ्चमंमध्यमञ्चैवधैवतं तु निषादतः

गान्धारसेतवो गीत्यन्ते वरमद्भगवद्भिः; पञ्चमं मध्यमं चैव धैवतं तु निषादतः।

Verse 32

षड्जर्षभश्चजानीमोमद्रकेष्वेवनान्तरे / द्वेव्द्यपरतुकिंविद्याद्द्वयमुष्णन्तिकस्यतु

षड्जर्षभौ च जानीमः मद्रकेष्वेव नान्तरे; द्वे द्व्यपरतुः किं विद्याद् द्वयमुष्णन्तिकस्य तु।

Verse 33

प्राकृते वैकृते चैव गान्धारः स प्रयुज्यते / पदस्यात्ययरूपन्तुसप्तरूपन्तुकौशिकीम्

प्राकृते वैकृते चैव गान्धारः स प्रयुज्यते; पदस्यात्ययरूपं तु सप्तरूपं तु कौशिकीम्।

Verse 34

गान्धारस्येनकार्त्स्येन चायं यस्यविधिः स्मृतः / एषचैवक्रमोद्दिष्टोमध्यमांशस्य मध्यमः

गान्धारस्येन कार्त्स्येन चायं विधिः स्मृतः; एष चैव क्रमोद्दिष्टो मध्यमांशस्य मध्यमः।

Verse 35

यानि प्रोक्तानि गीतानिवतुरूपं विशेषतः / ततः सप्तस्वरङ्कार्यंसप्तरूपञ्चकौशिकी

यानि प्रोक्तानि गीतानि चतुर्विधरूपं विशेषतः। ततः सप्तस्वरैः कृतं सप्तवर्णरूपं च कौशिकी॥

Verse 36

अगदर्शनमित्याहुर्मानुद्वैममकेतथा / द्वितीयामासमात्राणाभिः सर्वाः प्रतिष्ठिताः

‘अगदर्शनम्’ इति केचिदाहुः, मानुद्वैममके तथा। द्वितीयामासमात्राभिः सर्वाः प्रतिष्ठिताः॥

Verse 37

उत्तरेवप्रकृत्येवंमाताब्राह्मतलायत / तथाहतानोपिडकेयत्रमायांनिवर्त्तते

उत्तरेव प्रकृत्यैवं माता ब्राह्मतलायत। तथाहतान् अपि डके यत्र मायां निवर्त्तते॥

Verse 38

पादेनैकेनमायात्रा पादोनामतिवारिमः / संख्यापनोपहूतांवैतत्रपानमिति स्मृतम्

पादेनैकेन मायात्रा पादो नाम अतिवारिमः। संख्यापनोपहूता वै तत्र पानमिति स्मृतम्॥

Verse 39

द्वितीयपादभङ्गञ्चग्रहेनामप्रतिष्ठितम् / पूर्वमष्ठतीटती नद्वितीयं चापरान्तिकैः

द्वितीयपादभङ्गं च ग्रहे नाम प्रतिष्ठितम्। पूर्वम् अष्ठतीटती न द्वितीयं चापरान्तिकैः॥

Verse 40

पादभागसपादं तु प्रकृत्यमपि संस्थितम् / चतुर्थमुत्तरं चैवमद्रवत्पावमद्रकौ

पादभागसपादं तु प्रकृत्या एव संस्थितम्। चतुर्थमुत्तरं चैव, मद्रवत् पावमद्रकौ॥

Verse 41

मद्रकोदक्षिणस्यापि यथोक्ता वर्त्तते कला / सर्वमेवानुयोगं तु द्वितीयं बुद्धिमिष्यते

मद्रको दक्षिणस्यापि यथोक्ता वर्तते कला। सर्वमेवानुयोगं तु द्वितीयं बुद्धिमिष्यते॥

Verse 42

पादौवाहरणं चास्यात्पारं नात्र विधीयते / एकत्वं मुनुयोगस्य द्वयोर्यद्यद्द्विजोत्तम

पादौवाहरणं चास्यात् पारं नात्र विधीयते। एकत्वं मुनुयोगस्य द्वयोर्यद्यद् द्विजोत्तम॥

Verse 43

अनेकसमवायस्तु पातका हरिणा स्मृताः / तिसृणां चैव वृत्तीनां वृत्तौ वृत्ते च दक्षिणः

अनेकसमवायास्तु पातका हरिणा स्मृताः। तिसृणां चैव वृत्तीनां वृत्तौ वृत्ते च दक्षिणः॥

Verse 44

अष्टौ तु समवायस्तु वीरा संमूर्छना तथा / कस्यनासुतराचैव स्वरशाखा प्रकीर्त्तिता

अष्टौ तु समवायास्तु वीरा संमूर्छना तथा। कस्यनासुतरा चैव स्वरशाखा प्रकीर्तिता॥