Adhyaya 58
Bhārgavaṃ prati Varuṇāgamanaṃ (Varuṇa’s Approach to Bhārgava/Paraśurāma)
अस्मिन्नध्याये जैमिनिवृत्तान्तेन भृगुरामः परशुरामो वरुणेन सह धर्म्यां लौकिक-दैवीं च संधिं करोति। भृगुरामस्य तेजसा शस्त्रबलेन च वरुणः निगृहीतः; ततः स क्रोधं विहायास्त्रभयं निवर्त्य वरुणं शान्त्या संबोधयति। गोकरणसम्बद्धं महेन्द्रपर्वतप्रदेशं चाश्रिताः ऋषयः सगरपुत्रैः पूर्वं भूमिखननात् विस्थापितं निमग्नं वा गोकरणक्षेत्रं पुनर्लभ्यतामिति याचन्ते। वरुणो ब्रह्मणा विरिञ्चिना दत्तवरात् जलं निःसारयितुं न शक्नोमीति वदन् अपि भृगुरामाज्ञां शिरसा गृह्णाति, तेन निर्दिष्टपरिमाणपर्यन्तं जलं निगृह्य धारयिष्यामीति प्रतिजानाति। ततः भृगुरामः सीमां निर्धारयति, स्रुवं गृहीत्वा मापन-शुद्ध्यर्थं कर्म करोति; नदीपतिः अन्तर्हितो निवृत्तश्च भवति, भृगुरामोऽपि उत्तराभिमुखः प्रशान्तचित्तः तिष्ठति। एषा कथा तीर्थप्रमाणनरूपा—वरुणादिदैवाधिकारः तपोधर्माधिकाराय भृगुरामाय नमति, यत् ऋषीणां यात्रिकाणां च पवित्रभूमिः स्थिरा भवेत्।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे मध्यमभागे तृतीये उपोद्धातपादे भार्गवं प्रति वरुणागमनं नाम सप्तपञ्चशत्तमो ऽध्यायः // ५७// जैमिनिरुवाच एवं ब्रुवाणं वरुणं विलोक्य पतितं भुवि / संजहार पुनर्धीमानस्त्रं मृगुकुलोद्वहः
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे मध्यमभागे तृतीये उपोद्धातपादे ‘भार्गवं प्रति वरुणागमनम्’ नाम सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः। जैमिनिरुवाच— एवं ब्रुवाणं वरुणं विलोक्य भुवि पतितं, धीमान् मृगुकुलोद्वहः पुनरस्त्रं संजहारे।
Verse 2
संत्दृतास्त्रस्ततो रामो वरुणं पुरतः स्थिरम् / विलोक्य बिगतक्रोधस्तमुवाच हसन्निव
ततः रामः संधृतास्त्रः वरुणं पुरतः स्थिरं विलोक्य, विगतक्रोधः तमुवाच हसन्निव।
Verse 3
गोकर्णनिलयाः पूर्वमिमेमां मुनिपुङ्गवाः / समायाता महेन्द्राद्रौ निवसंतं सरित्पते
“हे सरित्पते! पूर्वं गोकर्णनिलयाः इमे मुनिपुङ्गवाः महेन्द्राद्रौ निवसन्तं त्वां समायाताः।”
Verse 4
त्वत्तोये मेदिनीं पूर्वं खनद्भिः सगरात्मजैः / अधो निपातितं क्षेत्रं गोकर्णमृषिसेवितम्
त्वत्तोये सगरात्मजैः पूर्वं मेदिनीं खनद्भिः अधो निपातितं क्षेत्रं गोकर्णं मुनिभिः सेवितम्।
Verse 5
उपलब्धुमिमे भूयः क्षेत्रं तद्भववल्लभम् / अधावन्मामुपागम्य मुनयस्तीर्थवासिनः
तद्भववल्लभं क्षेत्रं भूयः उपलब्धुं तीर्थवासिनो मुनयः अधावन्, मामुपागम्य।
Verse 6
एषामर्थे ततः सो ऽहं महेन्द्रादचलोत्तमात् / भवन्तमागतो द्रष्टुं सहैभिर्मुनिपुङ्गवैः
एषामर्थे ततः सोऽहं महेन्द्रादचलोत्तमात् भवन्तं द्रष्टुं आगतः, सहैभिर्मुनिपुङ्गवैः।
Verse 7
तस्मान्मदर्थे सलिलं समुत्सार्यात्मनो भवान् / दातुमर्हति तत्क्षेत्रमेषां तोये च पूर्ववत्
तस्मान्मदर्थे भवान् आत्मनः सलिलं समुत्सार्य, तत्क्षेत्रं दातुमर्हति; एषां तोये च पूर्ववत्।
Verse 8
जैमिनिरुवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा वरुणो यादसां पतिः / निरूप्य मनसा राममिद भूयो ऽब्रवीद्वचः
जैमिनिरुवाच—इति तस्य वचः श्रुत्वा वरुणो यादसां पतिः, मनसा रामं निरूप्य, इदं भूयोऽब्रवीद्वचः।
Verse 9
वरुण उवाच न शक्यमुत्सारयितुं मदंभः केनचिद्भवेत् / तथा हि मे वरो दत्तः पुरानेन विरिञ्चिना
वरुण उवाच न शक्यमुत्सारयितुं मदंभः केनचिद्भवेत् / तथा हि मे वरो दत्तः पुरानेन विरिञ्चिना
Verse 10
सो ऽहं त्वत्तेजसेदारीं विहाय सहजां धृतिम् / कातरं समुपायातो वशतां तव भार्गव
सो ऽहं त्वत्तेजसेदारीं विहाय सहजां धृतिम् / कातरं समुपायातो वशतां तव भार्गव
Verse 11
एषामर्थे विशेषण भवता परिचोदितः / कथं न कुर्यां कर्मेदमहं क्षत्त्रकुलान्तक
एषामर्थे विशेषण भवता परिचोदितः / कथं न कुर्यां कर्मेदमहं क्षत्त्रकुलान्तक
Verse 12
तस्माद्यावत्प्रमाणं मे भवान्संकल्पयिष्यति / तावत्संघारयिष्यामि भूमौ सलिलमात्मनः
तस्माद्यावत्प्रमाणं मे भवान्संकल्पयिष्यति / तावत्संघारयिष्यामि भूमौ सलिलमात्मनः
Verse 13
इति तस्य वचः श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा स सायकम् / यथागतं प्रचिक्षेप धनुर्निर्भिद्य भार्गवः
इति तस्य वचः श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा स सायकम् / यथागतं प्रचिक्षेप धनुर्निर्भिद्य भार्गवः
Verse 14
ततो निरूप्य सीमानं दर्शयानो महीपते / स्रुवं जग्राह मतिमान्क्षप्तुकामो जलाशये
ततः सीमां निरूप्य दर्शयन् महीपते, मतिमान् स्रुवं जग्राह जलाशये क्षेप्तुकामः।
Verse 15
प्रसन्नचेतसं रामं गतरोषमथात्मनि / अन्तर्हिते सरिन्नाथे रामः सुवमुदङ्मुखः
प्रसन्नचेतसं रामं गतरोषं चात्मनि; सरिन्नाथेऽन्तर्हिते रामः स्रुवमुदङ्मुखः।
Verse 16
भ्रामयित्वातिवेगेन चिक्षेप लवणार्णवे / क्षिप्तत्वेन समुद्रे तु दिशमुत्तरपश्चिमाम्
भ्रामयित्वातिवेगेन स्रुवं चिक्षेप लवणार्णवे; क्षिप्तत्वेन समुद्रे तु दिशमुत्तरपश्चिमाम्।
Verse 17
गत्वा स्रुवोपतद्राजन्योजनानां शतद्वयम् / तीर्थं शुर्पारकं नाम सर्वपापविमोचनम्
गत्वा स्रुवोपतद् राजन् योजनानां शतद्वयम्; तीर्थं शुर्पारकं नाम सर्वपापविमोचनम्।
Verse 18
विश्रुतं यत्त्रिलोकेषु तीरे नदनदीपतेः / तीर्थं तदन्तरीकृत्य स्रुवो रामकराच्च्युतः
विश्रुतं यत्त्रिलोकेषु तीरे नदनदीपतेः; तीर्थं तदन्तरीकृत्य स्रुवो रामकराच्च्युतः।
Verse 19
निपपात महाराज सूचयन्रामविक्रमम् / यत्राभूद्रामसृष्टाया भुवो निष्ठाथ पार्थिव
निपपात महाराजः रामविक्रमसूचकः। यत्राभूद् रामसृष्टाया भुवो निष्ठा, हे पार्थिव॥
Verse 20
तीर्थं शूर्पारकं तत्तु श्रीमल्लोकपरिश्रुतम् / उत्सारयित्वा सलिलं समुद्रस्तावदात्मनः
तीर्थं शूर्पारकं तत्तु श्रीमल्लोकपरिश्रुतम्। समुद्रोऽपि स्वसलिलमुत्सार्य तावदात्मनः॥
Verse 21
अतिष्ठदपसृत्योर्वीं दत्त्वा रामाय पार्थिव / अनतिक्रान्तमर्यादो यथाकालं भृगूद्वहः
अपसृत्योरवीं तत्र दत्त्वा रामाय पार्थिव। भृगूद्वहः मर्यादामनतिक्रम्य यथाकालमतिṣ्ठत्॥
Verse 22
समयं स्वापयामास तस्यैवानुमते भुवि / विज्ञाय पूर्वसीमान्तां भुवमभ्युत्ससर्ज ह
समयं स्वापयामास तस्यैवानुमते भुवि। पूर्वसीमान्तविज्ञानेन भुवमभ्युत्ससर्ज ह॥
Verse 23
व्यस्मयन्त सुराः सर्वे दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् / नगरग्रमसीमानः किञ्चित्किञ्चित्क्वचित्क्वचित्
व्यस्मयन्त सुराः सर्वे दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम्। नगरग्रामसीमानः किञ्चित्किञ्चित्क्वचित्क्वचित्॥
Verse 24
सह्ये तु पूर्ववत्तस्मिन्नब्धेरपसृतेंऽभसि / तत्र दैवात्तथा स्थानान्निम्नत्वात्स प्रलक्ष्य तु
सह्ये तु पूर्ववत् तस्मिन्नब्धेरपसृतेऽम्भसि । तत्र दैवात् तथा स्थानान्निम्नत्वात् स प्रलक्ष्यत ॥
Verse 25
ततस्तेषां भृगुश्रेष्ठो मुनीनां भावितात्मनाम् / यथाभिलषितं स्थानं प्रददौ प्रीतिपूर्वकम्
ततस्तेषां भृगुश्रेष्ठो मुनीनां भावितात्मनाम् । यथाभिलषितं स्थानं प्रददौ प्रीतिपूर्वकम् ॥
Verse 26
ततस्ते मुनयः सर्वे हर्षेण महातान्विताः / कृतकृत्या भृशं राममाशिषा समपूजयन्
ततस्ते मुनयः सर्वे हर्षेण महातान्विताः । कृतकृत्या भृशं राममाशिषा समपूजयन् ॥
Verse 27
अथैतैरभ्यनुज्ञातो ययौ प्राप्तमनोरथः / गते मुनिवरे रामे देशात्तस्मान्निजाश्रमम्
अथैतैरभ्यनुज्ञातो ययौ प्राप्तमनोरथः । गते मुनिवरे रामे देशात्तस्मान्निजाश्रमम् ॥
Verse 28
संभूय मुनयः सर्वे प्रजग्मुस्तीरमंबुधेः / परिचङ्क्रम्य तां भूमिं यत्नेन महातान्विताः
संभूय मुनयः सर्वे प्रजग्मुस्तीरमंबुधेः । परिचङ्क्रम्य तां भूमिं यत्नेन महातान्विताः ॥
Verse 29
ददृशुः सर्वतो राजन्ह्यर्मवान्तः स्थितां महीम् / नित्यत्वा त्सर्वदेवानामधिष्ठानतया तथा
ददृशुः सर्वतो राजन् धर्मवन्तः स्थितां महीम्। नित्यत्वात् सर्वदेवानामधिष्ठानतया तथा॥
Verse 30
कातमब्धौ निपतितं नष्टतोयं चिरोषितम् / अपि रुद्रप्रभावेम प्रायान्नात्यन्तविप्लवम्
कातमब्धौ निपतितं नष्टतोयं चिरोषितम्। अपि रुद्रप्रभावेन प्रायान्नात्यन्तविप्लवम्॥
Verse 31
तत्तेयनिःसृतं क्षेत्रमभूत्पूर्ववदेव हि / एतद्धि देवसामर्थ्यमचिन्त्यं नृपसत्तम
तत्तेयनिःसृतं क्षेत्रमभूत्पूर्ववदेव हि। एतद्धि देवसामर्थ्यमचिन्त्यं नृपसत्तम॥
Verse 32
एवं रामेण जलधेः पुनः सृष्टा वसुंधरा / दक्षिणोत्तरतो राजनयोजनानां चतुःशतम्
एवं रामेण जलधेः पुनः सृष्टा वसुंधरा। दक्षिणोत्तरतो राजन् योजनानां चतुःशतम्॥
Verse 33
नातिक्रामति सो ऽद्यापि सीमानं पयसां निधिः / कृतं रामेण महता न तु सज्जं महद्धनुः
नातिक्रामति सोऽद्यापि सीमानं पयसां निधिः। कृतं रामेण महता न तु सज्जं महद्धनुः॥
Verse 34
एवं प्रभावो रामो ऽसौ सगरश्च महीपतिः / यस्य पुत्रैरयं खण्डो भारतो ऽब्धौ निपतितः
एवं प्रभाववान् रामोऽसौ सगरश्च महीपतिः । यस्य पुत्रैः अयं भारतखण्डः समुद्रे निपातितः ॥
Verse 35
योजनानां सहस्रन्तु वर्द्धितश्च महोदधिः / रामेणाभूत्पुनः सृष्टं योजनानां तु षट्शतम्
योजनानां सहस्रं तु वर्धितश्च महोदधिः । रामेणाभूत् पुनः सृष्टं योजनानां तु षट्शतम् ॥
Verse 36
सगरस्य सुतैर्यस्माद्वर्द्धितो मकरालयः / ततः प्रभृति लोकेषु सागराख्यामवाप्तवान्
सगरस्य सुतैर्यस्माद् वर्धितो मकरालयः । ततः प्रभृति लोकेषु सागराख्यामवाप्तवान् ॥
Verse 37
एतत्ते ऽभिहितं सम्यङ्महतश्चरितं मया / रामस्य कार्त्तवीर्यस्य सगरस्य महीपतेः
एतत्तेऽभिहितं सम्यङ् महतश्चरितं मया । रामस्य कार्त्तवीर्यस्य सगरस्य महीपतेः ॥
Frequently Asked Questions
A sacred-geography dispute: sages seek restoration/access to the Gokarṇa kṣetra, while Varuṇa explains he cannot fully withdraw the waters due to Brahmā’s boon—resolved by Varuṇa agreeing to contain the waters within limits set by Bhārgava.
The episode alludes to Sagara’s sons (Sagarātmajāḥ), a well-known Ikṣvāku/Solar-dynasty-linked narrative cluster, used here as an etiological cause for land displacement/submergence affecting Gokarṇa.
Sīmā marks a sacral-legal boundary that stabilizes the kṣetra’s identity; the sruva (ladle used in offerings) signals a ritualized act of measurement/purification, implying that geographic restoration is performed as dharmic-ritual procedure, not mere physical engineering.