Adhyaya 55
यज्ञसमापन-दक्षिणा-आवभृथस्नान-वर्णनम् (Completion of the Sacrifice, Gifts, and Avabhṛtha Bath)
अस्मिन् खण्डे राजसत्तमः वेदपारगैः ऋत्विग्भिः सदस्यैश्च सह विधिवत् समृद्ध्या यज्ञं समापयति। वेदिः पात्राणि च शास्त्रोक्तक्रमेण सुसंस्कृतानि; अनन्तरं क्रमशः समाप्ते यज्ञे सः ऋत्विजां दक्षिणां ददाति, ब्राह्मणेभ्यः याचकेभ्यश्च अपेक्षातीतं धनं वितरति, वृद्धान् प्रणिपत्य क्षमां वरं च याचते। ततः सूतमागधवन्दिभिः स्तुतिगीतैः, वाद्यैः, छत्रचामरैः, नगरालङ्कारैश्च सह महायात्रा प्रवर्तते; सरयूतीरेऽवभृथस्नानं कृत्वा सः वेदमन्त्रघोषैर्मङ्गलवाद्यैश्च सह नगरं प्रत्यागच्छति, यत्र यज्ञसमापनं दानवितरणं च धर्मवैधतां प्रतिष्ठां च सूचयति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे कपिलाश्रमस्थाश्वानयनं नाम चतुष्पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः // ५४// äः अभिनन्द्याशिषात्यर्थं लालयन्प्रशशंस ह
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीयोपोद्धातपादे ‘कपिलाश्रमस्थाश्वानयनम्’ नाम चतुṣ्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः। अथ स तं अभिनन्द्य, अत्यर्थमाशिषा लालयन् प्रशशंस ह।
Verse 2
अथ ऋत्विक्सदस्यैश्च सहितो राजसत्तमः / उपाक्रमत तं यज्ञे विधिवद्वेदपारगैः
अथ राजसत्तमः ऋत्विक्सदस्यैः सहितः, वेदपारगैः विधिवत् तं यज्ञं उपाक्रमत।
Verse 3
ततः प्रववृते यज्ञः सर्वसंपद्गुणान्वितः / सम्यगौर्ववसिष्ठाद्यैर्मुनिभिः संप्रवर्त्तितः
ततः प्रववृते यज्ञः सर्वसंपद्गुणान्वितः। सम्यगौर्ववसिष्ठाद्यैर्मुनिभिः संप्रवर्तितः॥
Verse 4
हिरण्मयमयी वेदिः पात्राण्युच्चावचानि च / सुसमृद्धं यथाशास्त्रं यज्ञे सर्वं बभूव ह
हिरण्मयमयी वेदिः पात्राण्युच्चावचानि च। सुसमृद्धं यथाशास्त्रं यज्ञे सर्वं बभूव ह॥
Verse 5
एवं प्रवर्त्तितं यज्ञमृत्विजः सर्व एव ते / क्रमात्समापयामासुर्यजमानपुरस्सराः
एवं प्रवर्तितं यज्ञमृत्विजः सर्व एव ते। क्रमात्समापयामासुर्यजमानपुरस्सराः॥
Verse 6
समापयित्वा तं यज्ञं राजा विधिविदां वरः / यथावद्दक्षिणां चैव ऋत्विजां प्रददौ तदा
समापयित्वा तं यज्ञं राजा विधिविदां वरः। यथावद्दक्षिणां चैव ऋत्विजां प्रददौ तदा॥
Verse 7
अथ ऋत्विक्सदस्यानां ब्राह्मणानां तथार्थिनाम् / तत्काङ्क्षितादभ्यधिकं प्रददौ वसु सर्वशः
अथ ऋत्विक्सदस्यानां ब्राह्मणानां तथार्थिनाम्। तत्काङ्क्षितादभ्यधिकं प्रददौ वसु सर्वशः॥
Verse 8
एवं संतर्प्य विप्रादीन्दक्षिणाभिर्यथाक्रमम् / क्षमापयामास गुरून्सदस्यान्प्रणिपत्य च
एवं संतर्प्य विप्रादीन् दक्षिणाभिर्यथाक्रमम् । क्षमापयामास गुरून् सदस्यान् प्रणिपत्य च ॥
Verse 9
ब्राह्मणाद्यैस्ततो वर्णैरृत्विग्भिश्च समन्वितः / वारकीयाकदंबैश्च सूतमागधवन्दिभिः
ब्राह्मणाद्यैस्ततो वर्णैरृत्विग्भिश्च समन्वितः । वारकीयाकदंबैश्च सूतमागधवन्दिभिः ॥
Verse 10
अन्वीयमानः सस्त्रीकः श्वेतच्छत्रविराजितः / दोधूयमानचमरो वालव्यजनराजितः
अन्वीयमानः सस्त्रीकः श्वेतच्छत्रविराजितः । दोधूयमानचमरो वालव्यजनराजितः ॥
Verse 11
नानावादित्रनिर्घोषैर्बधिरीकृतदिङ्मुखः / स गत्वा सरयूतीरं यथाशाश्त्रं यथाविधि
नानावादित्रनिर्घोषैर्बधिरीकृतदिङ्मुखः । स गत्वा सरयूतीरं यथाशास्त्रं यथाविधि ॥
Verse 12
चकारावभृथस्नानं मुदितः सहबन्धुभिः / एवं स्नात्वा सपत्नीकः सुहृद्भिर्ब्राह्मणैः सह
चकारावभृथस्नानं मुदितः सहबन्धुभिः । एवं स्नात्वा सपत्नीकः सुहृद्भिर्ब्राह्मणैः सह ॥
Verse 13
वीणावेणुमृदङ्गादिनानावादित्रनिःस्वनैः / मङ्गल्यैर्वेदघोषैश्च सह विप्रजनेरितैः
वीणावेणुमृदङ्गादिनानावादित्रनिःस्वनैः मङ्गल्यैर्वेदघोषैश्च विप्रजनैरितैः सह।
Verse 14
संस्तूयमानः परितः सूतमागधबन्दिभिः / प्रविवेश पुरीं रम्यां हृष्टपुष्टजनायुतम्
संस्तूयमानः परितः सूतमागधबन्दिभिः स प्रविवेश पुरीं रम्यां हृष्टपुष्टजनायुताम्।
Verse 15
श्वेतव्यजन सच्छत्रपताकाध्वजमालिनीम् / सिक्तसंमृष्टभूभागापणशोभासमन्विताम्
श्वेतव्यजनसच्छत्रपताकाध्वजमालिनीं सिक्तसंमृष्टभूभागापणशोभासमन्विताम्।
Verse 16
कैलासाद्रिप्रकाशाभिरुज्ज्वलां सौधपङ्क्तिभिः / स तत्रागरुधूपोत्थगन्धामोदितदिङ्मुखम्
कैलासाद्रिप्रकाशाभिरुज्ज्वलां सौधपङ्क्तिभिः स तत्रागरुधूपोत्थगन्धामोदितदिङ्मुखम्।
Verse 17
विकीर्यमाणः परितः पौरनारीजनैर्मुहुः / लाजवर्षेण सानन्दं वीक्षमाणश्च नागरैः
विकीर्यमाणः परितः पौरनारीजनैर्मुहुः लाजवर्षेण सानन्दं वीक्षमाणश्च नागरैः।
Verse 18
उपदाभिरनेकाभिस्तत्रतत्र वणिग्जनैः / संभाव्यमानः शनकैर्जगम स्वपुरं प्रति
उपदाभिरनेकाभिस्तत्रतत्र वणिग्जनैः संभाव्यमानः शनकैर्जगाम स्वपुरं प्रति।
Verse 19
स प्रविश्य गृहं रम्यं सर्वमण्डलमण्डितम् / सम्यक्संभावयामास सुहृदो ब्राह्मणानपि
स प्रविश्य गृहं रम्यं सर्वमण्डलमण्डितम् सम्यक्संभावयामास सुहृदो ब्राह्मणानपि।
Verse 20
संसेव्यमानश्च तदा नानादेशेश्वरैर्नृपैः / सभायां राजशार्दूलो रेमे शक्र इवापरः
संसेव्यमानश्च तदा नानादेशेश्वरैर्नृपैः सभायां राजशार्दूलो रेमे शक्र इवापरः।
Verse 21
एवं सुहृद्भिः सहितः पूरयित्वा मनोरथम् / सगरः सह भार्याभ्यां रेमे नृपवरोत्तमः
एवं सुहृद्भिः सहितः पूरयित्वा मनोरथं सगरः सह भार्याभ्यां रेमे नृपवरोत्तमः।
Verse 22
अंशुमन्तं ततः पौत्रं मुदा विनयशालिनम् / वसिष्ठानुमते राजा यौवराज्ये ऽभ्यषेचयत्
अंशुमन्तं ततः पौत्रं मुदा विनयशालिनं वसिष्ठानुमते राजा यौवराज्येऽभ्यषेचयत्।
Verse 23
पौरजानपदानां तु बन्धूनां सुहृदामपि / स प्रियो ऽभवदत्यर्थमुदारैश्च गुणैर्नृपः
पौरजानपदानां बन्धूनां सुहृदां च स नृपः उदारगुणैः अत्यर्थं प्रियः अभवत्।
Verse 24
प्रजास्तमन्वरज्यन्त बालमप्यमितौजसम् / नवं च शुक्लपक्षादौशीतांशुमचिरोदितम्
प्रजाः तम् अन्वरज्यन्त; बालमपि अमितौजसं, शुक्लपक्षादौ नवचन्द्रमिव अचिरोदितं शीतांशुम्।
Verse 25
स तेन सहितः श्रीमान्सुत्दृद्भिश्च नृपोत्तमः / भार्याभ्यामनुरूपाभ्यां रममाणो ऽवसच्चिरम्
स तेन सहितः श्रीमान् नृपोत्तमः सुदृढैः सुतैश्च; अनुरूपाभ्यां भार्याभ्यां सह रममाणः चिरम् अवसत्।
Verse 26
युवैव राजशार्दूलः साक्षाद्धर्म इवापरः / पालयामास वसुधां सशैलवनकाननाम्
युवैव स राजशार्दूलः साक्षाद् अपरः धर्म इव; सशैलवनकाननां वसुधां पालयामास।
Verse 27
एवं महानहिमदीधितिवंशमौलिरत्नाय यमानवपुरुत्तरकोसलेशः / पूर्णेन्दुवत्सकललोकमनो ऽभिरामः सार्द्ध प्रजाभिरखिलाभिरलं जहर्ष
एवं महा-नहिम-दीधिति-वंश-मौलिरत्नाय यमानवपुरोत्तरकोसलेशः; पूर्णेन्दुवत् सकललोकमनोऽभिरामः, सार्द्धं प्रजाभिरखिलाभिरलं जहर्ष।
Frequently Asked Questions
In the provided verses, the emphasis is not a Vamsha catalogue but a ritual closure sequence (yajña → dakṣiṇā → avabhṛtha). Any lineage data would likely be contextual or in adjacent chapters rather than explicitly enumerated in this excerpt.
The chapter stresses vedapāragā officiants, a properly prepared vedi and vessels (pātrāṇi), orderly completion (kramāt samāpanam), prescribed dakṣiṇā to ṛtviks/sadasyas, and the avabhṛtha-snāna—together forming the canonical closure and validation of the sacrifice.
Sarayū anchors the rite in sacred geography, while the procession with bards, Vedic chants, and civic decoration externalizes ritual success into public order—encoding how dharma is made visible and politically operative after the sacrificial act.