Shloka 1
यज्ञसमापन-दक्षिणा-आवभृथस्नान-वर्णनम्
Completion of the Sacrifice, Gifts, and Avabhṛtha Bath
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे कपिलाश्रमस्थाश्वानयनं नाम चतुष्पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः // ५४// äः अभिनन्द्याशिषात्यर्थं लालयन्प्रशशंस ह
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde kapilāśramasthāśvānayanaṃ nāma catuṣpañcāśattamo 'dhyāyaḥ // 54// Äḥ abhinandyāśiṣātyarthaṃ lālayanpraśaśaṃsa ha
Translation
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीयोपोद्धातपादे ‘कपिलाश्रमस्थाश्वानयनम्’ नाम चतुṣ्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः। अथ स तं अभिनन्द्य, अत्यर्थमाशिषा लालयन् प्रशशंस ह।
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय, समाप्त्यर्थ (closing particle)
श्री-ब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्री-ब्रह्माण्डे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; कर्मधारय (श्रीमत् ब्रह्माण्डम्)
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक: महा + पुराण)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; कर्मधारय
वायुप्रोक्तेspoken by Vāyu
वायुप्रोक्ते:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवायु (प्रातिपदिक) + प्रोक्त (प्रातिपदिक; प्र-√वच् + क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (वायोः प्रोक्ते)
मध्यमभागेin the middle section
मध्यमभागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमध्यम-भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; कर्मधारय/तत्पुरुष-प्राय (मध्यमः भागः)
तृतीयthird
तृतीय:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; क्रमवाचक (ordinal)
उपोद्धातपादेin the introductory quarter/section
उपोद्धातपादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउपोद्धात-पाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (उपोद्धातस्य पादे)
कपिलाश्रमस्थाश्वानयनम्the bringing of the horses that were at Kapila’s hermitage
कपिलाश्रमस्थाश्वानयनम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकपिल-आश्रम-स्थ-अश्व-आनयन (प्रातिपदिक-समूह)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष (कपिलाश्रमे स्थाः अश्वाः तेषाम् आनयनम्)
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formअव्यय, नामनिर्देश (naming particle)
चतुःपञ्चाशत्तमःfifty-fourth
चतुःपञ्चाशत्तमः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुःपञ्चाशत् (संख्या-प्रातिपदिक) + तमप् (तद्धित)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; द्विगु-समास (चतुः + पञ्चाशत् = 54) + तम (ordinal)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अः(corrupt/unclear reading)
अः:
Unclear (अनिश्चित)
TypeNoun
Rootअ (प्रातिपदिक/अक्षर-निर्देश; पाठदोष-सम्भाव्य)
Formअस्पष्ट-पाठः; प्रथमा, एकवचन (अनिश्चित)
अभिनन्द्यhaving congratulated; having welcomed
अभिनन्द्य:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootअभि-नन्द् (धातु)
Formक्त्वान्त अव्यय (Gerund/Absolutive)
आशिषाwith a blessing
आशिषा:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootआशिष् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
अत्यर्थम्exceedingly; greatly
अत्यर्थम्:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootअत्यर्थम् (अव्यय; अत्यर्थ-प्रातिपदिकस्य अव्ययीभाव/अव्ययीकरण)
Formअव्यय, परिमाणवाचक (intensifier adverb: exceedingly)
लालयन्caressing; fondling
लालयन्:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootलल्/लालय् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त (Present Active Participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
प्रशशंसpraised
प्रशशंस:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र-शंस् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
हindeed; (particle)
ह:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootह (अव्यय)
Formअव्यय, स्मरण/वृत्तान्तसूचक (expletive/particle)