Adhyaya 21
Kardama Muni’s Penance, Viṣṇu’s Darśana, and the Arrangement of Devahūti’s Marriage
विदुरो मैत्रेयम् स्वायम्भुवमन्वन्तरस्य वंशविस्तरं पृच्छति, विशेषतः देवहूत्याः कर्दमेन सह विवाहं मनोर्दुहितॄणां च सन्ततिं। मैत्रेयः सरस्वत्याः तीरे बिन्दुसरोवरे कर्दममुनेर्दशसहस्रवर्षपर्यन्तं तपः कथयति, यत्फले गरुडारूढो भगवान् विष्णुः साक्षात् प्रादुरभवत्। कर्दमः भक्तिभावेन स्तौति, योग्यभार्यालाभे स्वकामनां च निवेदयति; कालस्वरूपं स्रष्टारं मोक्षदं च प्रभुं चक्रेण जगदधिष्ठातारं वर्णयति, यत् भक्तान् न क्षपयति। भगवान् तस्य तपोभक्तिं प्रशंसन् मनुं शतरूपां देवहूतिं च आगमिष्यन्तीति व्याहरति, नव दुहितॄः प्रदास्यामीति वदति, स्वांशावतारं कपिलं साङ्ख्यतत्त्वोपदेशार्थं घोषयति। ततः वैकुण्ठं प्रयाते भगवति, यथोक्तकाले मनुरागच्छति; बिन्दुसरोवरस्य पावनसौन्दर्यं वर्ण्यते, कर्दमस्य मनोः सत्कारः च, येन विवाहविचाराः गृहस्थधर्मविस्तारश्च कपिलोपदेशस्य हेतुर्भवति।
Shlokas
Verse 1
विदुर उवाच स्वायम्भुवस्य च मनोर्वंश: परमसम्मत: । कथ्यतां भगवन् यत्र मैथुनेनैधिरे प्रजा: ॥ १ ॥
विदुर उवाच—स्वायम्भुवमनोर् वंशः परमसम्मतः। भगवन्, कथ्यतां स वंशो यत्र मैथुनेन प्रजाः प्रववृधिरे॥
Verse 2
प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ स्वायम्भुवस्य वै । यथाधर्मं जुगुपतु: सप्तद्वीपवतीं महीम् ॥ २ ॥
प्रियव्रतोत्तानपादौ स्वायम्भुवस्य वै सुतौ। यथाधर्मं सप्तद्वीपवतीं महीम् अजुगुपताम्॥
Verse 3
तस्य वै दुहिता ब्रह्मन्देवहूतीति विश्रुता । पत्नी प्रजापतेरुक्ता कर्दमस्य त्वयानघ ॥ ३ ॥
तस्य वै दुहिता ब्रह्मन् देवहूतीति विश्रुता। कर्दमस्य प्रजापतेः पत्नी त्वयोक्ता, अनघ॥
Verse 4
तस्यां स वै महायोगी युक्तायां योगलक्षणै: । ससर्ज कतिधा वीर्यं तन्मे शुश्रूषवे वद ॥ ४ ॥
तस्यां स महायोगी योगलक्षणैः सम्यग्युक्तायां कति धा वीर्यं ससर्ज? तत् मे शुश्रूषवे वद।
Verse 5
रुचिर्यो भगवान् ब्रह्मन्दक्षो वा ब्रह्मण: सुत: । यथा ससर्ज भूतानि लब्ध्वा भार्यां च मानवीम् ॥ ५ ॥
हे ब्रह्मन्, रुचिर्यः पूज्यः भगवान् तथा ब्रह्मणः सुतो दक्षः—स्वायम्भुवमनोरन्ये द्वे दुहितरे मानवीं भार्यां लब्ध्वा यथा भूतानि प्रजाः ससर्जतुः, तन्मे ब्रूहि॥
Verse 6
मैत्रेय उवाच प्रजा: सृजेति भगवान् कर्दमो ब्रह्मणोदित: । सरस्वत्यां तपस्तेपे सहस्राणां समा दश ॥ ६ ॥
मैत्रेय उवाच—भगवान् कर्दमो ब्रह्मणोदितः ‘प्रजाः सृज’ इति; सरस्वत्यां तट उपविष्टः सहस्राणां समा दश तपस्तेपे॥
Verse 7
तत: समाधियुक्तेन क्रियायोगेन कर्दम: । सम्प्रपेदे हरिं भक्त्या प्रपन्नवरदाशुषम् ॥ ७ ॥
ततः समाधियुक्तेन क्रियायोगेन कर्दमः भक्त्या हरिं सम्प्रपेदे—प्रपन्नवरदः आशु यः, तं भगवान्॥
Verse 8
तावत्प्रसन्नो भगवान् पुष्कराक्ष: कृते युगे । दर्शयामास तं क्षत्त: शाब्दं ब्रह्म दधद्वपु: ॥ ८ ॥
तावत् कृतयुगे पुष्कराक्षो भगवान् प्रसन्नः, क्षत्तः, तं कर्दमं दर्शयामास—शाब्दं ब्रह्म दधद्वपुः, वेदैरेव बोध्यम्॥
Verse 9
स तं विरजमर्काभं सितपद्मोत्पलस्रजम् । स्निग्धनीलालकव्रातवक्त्राब्जं विरजोऽम्बरम् ॥ ९ ॥
स तं विरजम् अर्काभं सितपद्मोत्पलस्रजं, स्निग्धनीलालकव्रात-वक्त्राब्जं, विरजोऽम्बरं ददर्श॥
Verse 10
किरीटिनं कुण्डलिनं शङ्खचक्रगदाधरम् । श्वेतोत्पलक्रीडनकं मन:स्पर्शस्मितेक्षणम् ॥ १० ॥
किरीट-कुण्डल-विभूषितो भगवान् शङ्ख-चक्र-गदाधरः, चतुर्थहस्ते श्वेतोत्पलं धारयन्, मनोहर-स्मितेक्षणेन भक्तहृदयानि मोहयामास।
Verse 11
विन्यस्तचरणाम्भोजमंसदेशे गरुत्मत: । दृष्ट्वा खेऽवस्थितं वक्ष:श्रियं कौस्तुभकन्धरम् ॥ ११ ॥
गरुत्मतः अंसदेशे विन्यस्त-पादाम्भोजः, कण्ठात् लम्बमान-कौस्तुभमणिः, वक्षसि श्रीवత్స-लाञ्छन-शोभितः, स भगवान् खेऽवस्थितो बभौ।
Verse 12
जातहर्षोऽपतन्मूर्ध्ना क्षितौ लब्धमनोरथ: । गीर्भिस्त्वभ्यगृणात्प्रीतिस्वभावात्मा कृताञ्जलि: ॥ १२ ॥
भगवतः साक्षात् दर्शनात् कर्दमः जातहर्षः लब्धमनोरथः सन्, मूर्ध्ना क्षितौ अपतत्; प्रीतिस्वभावात्मा कृताञ्जलिः सन् स्तुतिभिः प्रभुमतोषयत्।
Verse 13
ऋषिरुवाच जुष्टं बताद्याखिलसत्त्वराशे: सांसिद्ध्यमक्ष्णोस्तव दर्शनान्न: । यद्दर्शनं जन्मभिरीड्य सद्भि- राशासते योगिनो रूढयोगा: ॥ १३ ॥
ऋषिरुवाच—जुष्टं बत अद्य अखिलसत्त्वराशेः, नः अक्ष्णोः सांसिद्ध्यम् तव दर्शनात्। यत् दर्शनं जन्मभिः ईड्यं सद्भिः, आशासते योगिनः रूढयोगाः॥
Verse 14
ये मायया ते हतमेधसस्त्वत्- पादारविन्दं भवसिन्धुपोतम् । उपासते कामलवाय तेषां रासीश कामान्निरयेऽपि ये स्यु: ॥ १४ ॥
ये तु मायया हतमेधसः तव पादारविन्दं भवसिन्धुपोतं कामलवाय उपासते, तेषां रासीश कामाः निरयेऽपि स्युः; तथापि प्रभो, त्वं दयालुः तेष्वपि कृपां वितनोषि।
Verse 15
तथा स चाहं परिवोढुकाम: समानशीलां गृहमेधधेनुम् । उपेयिवान्मूलमशेषमूलं दुराशय: कामदुघाङ्घ्रिपस्य ॥ १५ ॥
तस्मादहं समानशीलां गृहमेधधेनुं परिणेतुमिच्छन्, कामदुघाङ्घ्रिपस्य तव पदपद्मयोः शरणं प्रपन्नोऽस्मि; त्वमेव सर्वमूलमूलम्॥
Verse 16
प्रजापतेस्ते वचसाधीश तन्त्या लोक: किलायं कामहतोऽनुबद्ध: । अहं च लोकानुगतो वहामि बलिं च शुक्लानिमिषाय तुभ्यम् ॥ १६ ॥
अधीश, प्रजापतेस्तव वचसा तन्त्या बद्ध इवायं लोकः कामहतोऽनुबद्धः; अहं च लोकानुगतः तुभ्यं शुक्लानिमिषाय कालरूपाय बलिं वहामि॥
Verse 17
लोकांश्च लोकानुगतान् पशूंश्च हित्वा श्रितास्ते चरणातपत्रम् । परस्परं त्वद्गुणवादसीधु- पीयूषनिर्यापितदेहधर्मा: ॥ १७ ॥
लोकान् लोकानुगतान् पशूंश्च हित्वा ये ते चरणातपत्रं श्रिताः, परस्परं त्वद्गुणवादसीधुपीयूषपानात् निर्यापितदेहधर्मा भवन्ति॥
Verse 18
न तेऽजराक्षभ्रमिरायुरेषां त्रयोदशारं त्रिशतं षष्टिपर्व । षण्नेम्यनन्तच्छदि यत्त्रिणाभि करालस्रोतो जगदाच्छिद्य धावत् ॥ १८ ॥
तव चक्रं त्रिणाभि त्रयोदशारं त्रिशतं षष्टिपर्व षण्नेमि अनन्तच्छदि; अजराक्षभ्रमिरायुरक्षे ब्रह्मणि परिभ्रमन् करालस्रोतो जगदायुराच्छिद्य धावति, भक्तायुषो न स्पृशति॥
Verse 19
एक: स्वयं सञ्जगत: सिसृक्षया- द्वितीययात्मन्नधियोगमायया । सृजस्यद: पासि पुनर्ग्रसिष्यसे यथोर्णनाभिर्भगवन् स्वशक्तिभि: ॥ १९ ॥
भगवन्, त्वमेवैकः सञ्जगतः सिसृक्षया द्वितीयया योगमायया आत्मन् अधियोगमाश्रित्य सृजसि; सृजसि, पासि, पुनर्ग्रसिष्यसे च—यथोर्णनाभिः स्वशक्तिभिः जालं सृजति पुनश्च संहरति॥
Verse 20
नैतद्बताधीश पदं तवेप्सितं यन्मायया नस्तनुषे भूतसूक्ष्मम् । अनुग्रहायास्त्वपि यर्ही मायया लसत्तुलस्या भगवान् विलक्षित: ॥ २० ॥
नैतद्बताधीश पदं तवेप्सितं यन्मायया नस्तनुषे भूतसूक्ष्मम् । अनुग्रहायास्त्वपि यर्हि मायया लसत्तुलस्या भगवान् विलक्षितः ॥
Verse 21
तं त्वानुभूत्योपरतक्रियार्थं स्वमायया वर्तितलोकतन्त्रम् । नमाम्यभीक्ष्णं नमनीयपाद- सरोजमल्पीयसि कामवर्षम् ॥ २१ ॥
तं त्वानुभूत्योपरतक्रियार्थं स्वमायया वर्तितलोकतन्त्रम् । नमाम्यभीक्ष्णं नमनीयपादसरोजमल्पीयसि कामवर्षम् ॥
Verse 22
ऋषिरुवाच इत्यव्यलीकं प्रणुतोऽब्जनाभ- स्तमाबभाषे वचसामृतेन । सुपर्णपक्षोपरि रोचमान: प्रेमस्मितोद्वीक्षणविभ्रमद्भ्रू: ॥ २२ ॥
ऋषिरुवाच इत्यव्यलीकं प्रणुतोऽब्जनाभस्तमाबभाषे वचसामृतेन । सुपर्णपक्षोपरि रोचमानः प्रेमस्मितोद्वीक्षणविभ्रमद्भ्रूः ॥
Verse 23
श्रीभगवानुवाच विदित्वा तव चैत्यं मे पुरैव समयोजि तत् । यदर्थमात्मनियमैस्त्वयैवाहं समर्चित: ॥ २३ ॥
श्रीभगवानुवाच विदित्वा तव चैत्यं मे पुरैव समयोजि तत् । यदर्थमात्मनियमैस्त्वयैवाहं समर्चितः ॥
Verse 24
न वै जातु मृषैव स्यात्प्रजाध्यक्ष मदर्हणम् । भवद्विधेष्वतितरां मयि संगृभितात्मनाम् ॥ २४ ॥
न वै जातु मृषैव स्यात्प्रजाध्यक्ष मदर्हणम् । भवद्विधेष्वतितरां मयि संगृभितात्मनाम् ॥
Verse 25
प्रजापतिसुत: सम्राण्मनुर्विख्यातमङ्गल: । ब्रह्मावर्तं योऽधिवसन् शास्ति सप्तार्णवां महीम् ॥ २५ ॥
ब्रह्मपुत्रः प्रजापतिसुतः सम्राट् स्वायम्भुवो मनुः, विख्यातमङ्गलाचारः, ब्रह्मावर्ते निवसन् सप्तार्णवां महीम् अधिशास्ति।
Verse 26
स चेह विप्र राजर्षिर्महिष्या शतरूपया । आयास्यति दिदृक्षुस्त्वां परश्वो धर्मकोविद: ॥ २६ ॥
सः च इह विप्र राजर्षिः धर्मकोविदः, महिष्या शतरूपया सह, त्वां दिदृक्षुः परश्वोऽयास्यति।
Verse 27
आत्मजामसितापाङ्गीं वय:शीलगुणान्विताम् । मृगयन्तीं पतिं दास्यत्यनुरूपाय ते प्रभो ॥ २७ ॥
आत्मजां असितापाङ्गीं वयःशीलगुणान्विताम्, पतिं मृगयन्तीं, तेऽनुरूपाय प्रभो दास्यति।
Verse 28
समाहितं ते हृदयं यत्रेमान् परिवत्सरान् । सा त्वां ब्रह्मन्नृपवधू: काममाशु भजिष्यति ॥ २८ ॥
समाहितं ते हृदयं यत्रेमान् परिवत्सरान्; सा त्वां ब्रह्मन् नृपवधूः कामम् आशु भजिष्यति।
Verse 29
या त आत्मभृतं वीर्यं नवधा प्रसविष्यति । वीर्ये त्वदीये ऋषय आधास्यन्त्यञ्जसात्मन: ॥ २९ ॥
या त आत्मभृतं वीर्यं नवधा प्रसविष्यति; वीर्ये त्वदीये ऋषयः अञ्जसा आत्मनः प्रजाः आधास्यन्ति।
Verse 30
त्वं च सम्यगनुष्ठाय निदेशं म उशत्तम: । मयि तीर्थीकृताशेषक्रियार्थो मां प्रपत्स्यसे ॥ ३० ॥
त्वं च मम निदेशं सम्यगनुष्ठाय, अशेषकर्मफलानि मयि समर्प्य, तीर्थीकृतहृदयः सन् अन्ते मामेव प्रपत्स्यसे।
Verse 31
कृत्वा दयां च जीवेषु दत्त्वा चाभयमात्मवान् । मय्यात्मानं सह जगद् द्रक्ष्यस्यात्मनि चापि माम् ॥ ३१ ॥
जीवेषु दयां कृत्वा चाभयं दत्त्वा आत्मवान्, मयि जगत्सहितं आत्मानं द्रक्ष्यसि, आत्मनि च मामपि पश्यसि।
Verse 32
सहाहं स्वांशकलया त्वद्वीर्येण महामुने । तव क्षेत्रे देवहूत्यां प्रणेष्ये तत्त्वसंहिताम् ॥ ३२ ॥
महामुने, अहं स्वांशकलया तव वीर्येण देवहूत्यां तव क्षेत्रे प्रादुर्भूय, नवकन्यासहितः, तत्त्वसंहितां तस्यै उपदेक्ष्यामि।
Verse 33
मैत्रेय उवाच एवं तमनुभाष्याथ भगवान् प्रत्यगक्षज: । जगाम बिन्दुसरस: सरस्वत्या परिश्रितात् ॥ ३३ ॥
मैत्रेय उवाच—एवं कर्दमं मुनिमनुभाष्य भगवान् प्रत्यगक्षजः, सरस्वत्या परिश्रितात् बिन्दुसरसः जगाम।
Verse 34
निरीक्षतस्तस्य ययावशेष- सिद्धेश्वराभिष्टुतसिद्धमार्ग: । आकर्णयन् पत्ररथेन्द्रपक्षै- रुच्चारितं स्तोममुदीर्णसाम ॥ ३४ ॥
तस्य निरीक्षतः सिद्धेश्वराभिष्टुतसिद्धमार्गेण वैकुण्ठपथेन भगवान् ययौ; पत्ररथेन्द्रपक्षैः समुच्चारितं स्तोमम्, उदीर्णसाम, स शुश्राव।
Verse 35
अथ सम्प्रस्थिते शुक्ले कर्दमो भगवानृषि: । आस्ते स्म बिन्दुसरसि तं कालं प्रतिपालयन् ॥ ३५ ॥
अथ भगवतः प्रस्थिते शुक्ले कर्दमो भगवानृषिः । बिन्दुसरसि तीरे तं कालं प्रतिपालयन्नास्ते स्म ॥
Verse 36
मनु: स्यन्दनमास्थाय शातकौम्भपरिच्छदम् । आरोप्य स्वां दुहितरं सभार्य: पर्यटन्महीम् ॥ ३६ ॥
मनुः स्यन्दनमास्थाय शातकौम्भपरिच्छदम् । सभार्यः स्वां दुहितरमारोप्य महीम् पर्यटत् ॥
Verse 37
तस्मिन् सुधन्वन्नहनि भगवान् यत्समादिशत् । उपायादाश्रमपदं मुने: शान्तव्रतस्य तत् ॥ ३७ ॥
तस्मिन् सुधन्वन्नहनि भगवान् यत्समादिशत् । उपायादाश्रमपदं मुनेः शान्तव्रतस्य तत् ॥
Verse 38
यस्मिन् भगवतो नेत्रान्न्यपतन्नश्रुबिन्दव: । कृपया सम्परीतस्य प्रपन्नेऽर्पितया भृशम् ॥ ३८ ॥ तद्वै बिन्दुसरो नाम सरस्वत्या परिप्लुतम् । पुण्यं शिवामृतजलं महर्षिगणसेवितम् ॥ ३९ ॥
यस्मिन् भगवतो नेत्रान्न्यपतन्नश्रुबिन्दवः कृपया सम्परीतस्य प्रपन्नेऽर्पितया भृशम् । तद्वै बिन्दुसरो नाम सरस्वत्या परिप्लुतं पुण्यं शिवामृतजलं महर्षिगणसेवितम् ॥
Verse 39
यस्मिन् भगवतो नेत्रान्न्यपतन्नश्रुबिन्दव: । कृपया सम्परीतस्य प्रपन्नेऽर्पितया भृशम् ॥ ३८ ॥ तद्वै बिन्दुसरो नाम सरस्वत्या परिप्लुतम् । पुण्यं शिवामृतजलं महर्षिगणसेवितम् ॥ ३९ ॥
तद्वै बिन्दुसरो नाम सरस्वत्या परिप्लुतम् । पुण्यं शिवामृतजलं महर्षिगणसेवितम् ॥
Verse 40
पुण्यद्रुमलताजालै: कूजत्पुण्यमृगद्विजै: । सर्वर्तुफलपुष्पाढ्यं वनराजिश्रियान्वितम् ॥ ४० ॥
सरसस्तटं पुण्यद्रुमलताजालैः परिवृतं, सर्वर्तुफलपुष्पसमृद्धं, पुण्यमृगद्विजैः कूजद्भिः आश्रितं, वनराजिश्रिया विराजितम्।
Verse 41
मत्तद्विजगणैर्घुष्टं मत्तभ्रमरविभ्रमम् । मत्तबर्हिनटाटोपमाह्वयन्मत्तकोकिलम् ॥ ४१ ॥
मत्तद्विजगणैर्घुष्टं मत्तभ्रमरविभ्रमं, मत्तबर्हिनटाटोपं, परस्परमाह्वयन्मत्तकोकिलम्।
Verse 42
कदम्बचम्पकाशोककरञ्जबकुलासनै: । कुन्दमन्दारकुटजैश्चूतपोतैरलङ्कृतम् ॥ ४२ ॥ कारण्डवै: प्लवैर्हंसै: कुररैर्जलकुक्कुटै: । सारसैश्चक्रवाकैश्च चकोरैर्वल्गु कूजितम् ॥ ४३ ॥
बिन्दुसरः कदम्बचम्पकाशोककरञ्जबकुलासनैः, कुन्दमन्दारकुटजैः चूतपोतैश्च अलङ्कृतम्। कारण्डवैः प्लवैर्हंसैः कुररैर्जलकुक्कुटैः, सारसैश्चक्रवाकैश्च चकोरैश्च वल्गु कूजितम्।
Verse 43
कदम्बचम्पकाशोककरञ्जबकुलासनै: । कुन्दमन्दारकुटजैश्चूतपोतैरलङ्कृतम् ॥ ४२ ॥ कारण्डवै: प्लवैर्हंसै: कुररैर्जलकुक्कुटै: । सारसैश्चक्रवाकैश्च चकोरैर्वल्गु कूजितम् ॥ ४३ ॥
बिन्दुसरः कदम्बचम्पकाशोककरञ्जबकुलासनैः, कुन्दमन्दारकुटजैः चूतपोतैश्च अलङ्कृतम्। कारण्डवैः प्लवैर्हंसैः कुररैर्जलकुक्कुटैः, सारसैश्चक्रवाकैश्च चकोरैश्च वल्गु कूजितम्।
Verse 44
तथैव हरिणै: क्रोडै: श्वाविद्गवयकुञ्जरै: । गोपुच्छैर्हरिभिर्मर्कैर्नकुलैर्नाभिभिर्वृतम् ॥ ४४ ॥
तटं तथैव हरिणैः क्रोडैः श्वाविद्गवयकुञ्जरैः, गोपुच्छैर्हरिभिर्मर्कैर्नकुलैर्नाभिभिर्वृतम्।
Verse 45
प्रविश्य तत्तीर्थवरमादिराज: सहात्मज: । ददर्श मुनिमासीनं तस्मिन् हुतहुताशनम् ॥ ४५ ॥ विद्योतमानं वपुषा तपस्युग्रयुजा चिरम् । नातिक्षामं भगवत: स्निग्धापाङ्गावलोकनात् । त द्वयहृतामृतकलापीयूषश्रवणेन च ॥ ४६ ॥ प्रांशुं पद्मपलाशाक्षं जटिलं चीरवाससम् । उपसंश्रित्य मलिनं यथार्हणमसंस्कृतम् ॥ ४७ ॥
आदिराजः स्वायम्भुवो मनुः सहात्मजया तं तीर्थवरं प्रविश्य मुनिमाश्रमे आसीनं ददर्श, यः हुतहुताशनं हविर्भिः सन्तर्प्य समुपविष्टः।
Verse 46
प्रविश्य तत्तीर्थवरमादिराज: सहात्मज: । ददर्श मुनिमासीनं तस्मिन् हुतहुताशनम् ॥ ४५ ॥ विद्योतमानं वपुषा तपस्युग्रयुजा चिरम् । नातिक्षामं भगवत: स्निग्धापाङ्गावलोकनात् । त द्वयहृतामृतकलापीयूषश्रवणेन च ॥ ४६ ॥ प्रांशुं पद्मपलाशाक्षं जटिलं चीरवाससम् । उपसंश्रित्य मलिनं यथार्हणमसंस्कृतम् ॥ ४७ ॥
स मुनिर्वपुषा विद्योतमानः चिरं घोरतपसा युक्तोऽपि नातिक्षामः; भगवतः स्निग्धापाङ्गावलोकनात् तथा तस्य चन्द्रवाक्यामृतपीयूषश्रवणात्।
Verse 47
प्रविश्य तत्तीर्थवरमादिराज: सहात्मज: । ददर्श मुनिमासीनं तस्मिन् हुतहुताशनम् ॥ ४५ ॥ विद्योतमानं वपुषा तपस्युग्रयुजा चिरम् । नातिक्षामं भगवत: स्निग्धापाङ्गावलोकनात् । त द्वयहृतामृतकलापीयूषश्रवणेन च ॥ ४६ ॥ प्रांशुं पद्मपलाशाक्षं जटिलं चीरवाससम् । उपसंश्रित्य मलिनं यथार्हणमसंस्कृतम् ॥ ४७ ॥
स मुनिः प्रांशुः पद्मपलाशाक्षः जटिलः चीरवासाः; मनुः उपसंश्रित्य तं मलिनमिव यथार्हणमसंस्कृतं मणिमिव ददर्श।
Verse 48
अथोटजमुपायातं नृदेवं प्रणतं पुर: । सपर्यया पर्यगृह्णात्प्रतिनन्द्यानुरूपया ॥ ४८ ॥
अथ नृदेवं पुरः प्रणतं ओटजमुपायातं दृष्ट्वा मुनिः प्रतिनन्द्य अनुरूपया सपर्यया तं पर्यगृह्णात्।
Verse 49
गृहीतार्हणमासीनं संयतं प्रीणयन्मुनि: । स्मरन् भगवदादेशमित्याह श्लक्ष्णया गिरा ॥ ४९ ॥
गृहीतार्हणः राजा संयतः आसीनः; मुनिः तं प्रीणयन् भगवदादेशं स्मरन् श्लक्ष्णया गिरा इत्याह।
Verse 50
नूनं चङ्क्रमणं देव सतां संरक्षणाय ते । वधाय चासतां यस्त्वं हरे: शक्तिर्हि पालिनी ॥ ५० ॥
नूनं देव, तव चङ्क्रमणं सतां संरक्षणाय, असतां वधाय च; यतोऽसि श्रीहरेः पालिनी शक्तिः।
Verse 51
योऽर्केन्द्वग्नीन्द्रवायूनां यमधर्मप्रचेतसाम् । रूपाणि स्थान आधत्से तस्मै शुक्लाय ते नम: ॥ ५१ ॥
यदा यदा आवश्यकं तदा त्वम् अर्केन्द्वग्नीन्द्रवायूनां यमधर्मवरुणादीनां रूपाणि स्थान आधत्से; तस्मै शुक्लाय (विष्णवे) ते नमः।
Verse 52
न यदा रथमास्थाय जैत्रं मणिगणार्पितम् । विस्फूर्जच्चण्डकोदण्डो रथेन त्रासयन्नघान् ॥ ५२ ॥ स्वसैन्यचरणक्षुण्णं वेपयन्मण्डलं भुव: । विकर्षन् बृहतीं सेनां पर्यटस्यंशुमानिव ॥ ५३ ॥ तदैव सेतव: सर्वे वर्णाश्रमनिबन्धना: । भगवद्रचिता राजन् भिद्येरन् बत दस्युभि: ॥ ५४ ॥
यदि त्वं न जैत्रं मणिगणार्पितं रथमारुह्य, चण्डकोदण्डविस्फूर्जनैः रथेन च पापिनो त्रासयेः; यदि च स्वसैन्यचरणक्षुण्णं भुवो मण्डलं वेपयन् बृहतीं सेनां विकर्षन् अंशुमानिव न पर्यटेः—तदा, राजन्, भगवद्रचिताः वर्णाश्रमनिबन्धनाः सर्वे सेतवो दस्युभिः खलु भिद्येरन्।
Verse 53
न यदा रथमास्थाय जैत्रं मणिगणार्पितम् । विस्फूर्जच्चण्डकोदण्डो रथेन त्रासयन्नघान् ॥ ५२ ॥ स्वसैन्यचरणक्षुण्णं वेपयन्मण्डलं भुव: । विकर्षन् बृहतीं सेनां पर्यटस्यंशुमानिव ॥ ५३ ॥ तदैव सेतव: सर्वे वर्णाश्रमनिबन्धना: । भगवद्रचिता राजन् भिद्येरन् बत दस्युभि: ॥ ५४ ॥
यदि त्वं न जैत्रं मणिगणार्पितं रथमारुह्य, चण्डकोदण्डविस्फूर्जनैः रथेन च पापिनो त्रासयेः; यदि च स्वसैन्यचरणक्षुण्णं भुवो मण्डलं वेपयन् बृहतीं सेनां विकर्षन् अंशुमानिव न पर्यटेः—तदा, राजन्, भगवद्रचिताः वर्णाश्रमनिबन्धनाः सर्वे सेतवो दस्युभिः खलु भिद्येरन्।
Verse 54
न यदा रथमास्थाय जैत्रं मणिगणार्पितम् । विस्फूर्जच्चण्डकोदण्डो रथेन त्रासयन्नघान् ॥ ५२ ॥ स्वसैन्यचरणक्षुण्णं वेपयन्मण्डलं भुव: । विकर्षन् बृहतीं सेनां पर्यटस्यंशुमानिव ॥ ५३ ॥ तदैव सेतव: सर्वे वर्णाश्रमनिबन्धना: । भगवद्रचिता राजन् भिद्येरन् बत दस्युभि: ॥ ५४ ॥
यदि त्वं न जैत्रं मणिगणार्पितं रथमारुह्य, चण्डकोदण्डविस्फूर्जनैः रथेन च पापिनो त्रासयेः; यदि च स्वसैन्यचरणक्षुण्णं भुवो मण्डलं वेपयन् बृहतीं सेनां विकर्षन् अंशुमानिव न पर्यटेः—तदा, राजन्, भगवद्रचिताः वर्णाश्रमनिबन्धनाः सर्वे सेतवो दस्युभिः खलु भिद्येरन्।
Verse 55
अधर्मश्च समेधेत लोलुपैर्व्यङ्कुशैर्नृभि: । शयाने त्वयि लोकोऽयं दस्युग्रस्तो विनङ्क्ष्यति ॥ ५५ ॥
त्वयि शयाने लोकचिन्तां परित्यजति सति, लोलुपैः व्यङ्कुशैर्नृभिरधर्मः समेधेत; दस्युग्रस्तोऽयं लोको विनङ्क्ष्यति।
Verse 56
अथापि पृच्छे त्वां वीर यदर्थं त्वमिहागत: । तद्वयं निर्व्यलीकेन प्रतिपद्यामहे हृदा ॥ ५६ ॥
अथापि, हे वीर, त्वं यदर्थमिहागतस्तत् त्वां पृच्छामि; तद्वयं निर्व्यलीकेन हृदा प्रतिपद्यामहे।
Frequently Asked Questions
The chapter presents Viṣṇu’s darśana as the fruit of sustained tapas performed in devotional trance—discipline of mind and senses offered as bhakti, not mere yogic exhibition. In Bhāgavata theology, Bhagavān becomes visible when He is pleased by surrendered service; the appearance confirms that sincere spiritual practice is met by divine reciprocation and that the Lord can redirect mixed motives (including desire for marriage) toward dharma and eventual liberation.
Kardama’s honesty illustrates a key Bhāgavata principle: approaching the Lord, even with mixed desires, is superior to pursuing desires independently. By taking shelter of the Lord’s lotus feet, his personal motive is placed under divine purification. The Lord does not endorse lust as an ideal; He grants a dharmic arrangement (marriage to Devahūti) and simultaneously sets Kardama on a trajectory of detachment, culminating in self-realization and the advent of Kapila’s liberating instruction.
Devahūti is Svāyambhuva Manu’s daughter, given to Kardama as part of the manvantara’s dharmic social order. Their union is crucial because it becomes the locus for the Lord’s promised descent as Kapila, who will teach tattva-jñāna (Sāṅkhya) to Devahūti. The narrative thus links household life (gṛhastha-dharma), lineage expansion (nine daughters), and the highest aim (mokṣa) through Bhagavān-centered instruction.
The kāla-cakra imagery depicts time as the Lord’s irresistible governance over the cosmos—measuring creation through cyclic divisions (days, months, seasons, years) and diminishing embodied lifespan. Kardama emphasizes that while time consumes the world’s duration, it cannot ‘touch’ the devotee in the same way, because devotion aligns one with the eternal Lord and grants transcendence over fear and mortality.
The detailed tīrtha description establishes sacred geography as a theological witness: Bindu-sarovara is portrayed as sanctified by the Lord’s compassion (tears) and by the presence of sages, making it an ideal setting for revelation and dharmic transition. In Purāṇic narrative strategy, such descriptions also signal a shift from cosmic discourse to embodied history—where divine encounters occur within the sanctified natural world.