Adhyaya 4
Soma Pacifies the Pracetās; Dakṣa’s Haṁsa-guhya Prayers; Hari Grants Creative Power
परीक्षितो विसर्गस्य विस्तरं श्रोतुमिच्छन्, शुकदेवः प्रचेतसां दीर्घतपसः पश्चादागमनं पूर्वसृष्टिवृत्तान्तैः संयोजयति। पृथिवीं वृक्षैः आक्रान्तां दृष्ट्वा ते क्रुद्धाः वह्निवायू प्रेष्य वनानि दग्धुमुद्यताः। तदा सोमो वनस्पतिपतिश्चन्द्रदेवश्च आगत्य राजधर्मं सर्वप्रजाः—वृक्षादीनपि—रक्षणरूपं दर्शयन्, चराचरभूतेषु परमात्मस्थितिं प्रतिपादयति। स वृक्षैः पोषिता मारीषां दत्त्वा, तस्यां प्रचेतसो दक्षं जनयन्ति, यः लोकान् प्रजाभिः पूरयिष्यति। दक्षः प्रथमं मनसा सृष्टिं कृत्वा अल्पतां ज्ञात्वा अघमर्षणे तीव्रं तपः कृत्वा हंसगुह्यस्तोत्रैः भगवन्तं गुणातीतं प्रमाणातीतं च, तथापि अन्तर्यामी परमात्मानं स्तौति। प्रसन्नो हरिः अष्टभुजमहाविभूत्या प्रादुर्भूय सृष्टेः प्रयोजनं उपदिश्य, असिक्नीं भार्यां दत्त्वा प्रजननशक्तिं प्रददाति; ततो वंशविस्तारस्य परम्परा प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् । सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ १ ॥ तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा । अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् पर: ॥ २ ॥
श्रीराजोवाच—देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम्। स्वायम्भुवेऽन्तरे यः सामासिकस्त्वया प्रोक्तः॥ तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा। अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् परः॥
Verse 2
श्रीराजोवाच देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् । सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ १ ॥ तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा । अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् पर: ॥ २ ॥
श्रीराजोवाच—देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम्। स्वायम्भुवेऽन्तरे यः सामासिकस्त्वया प्रोक्तः॥ तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा। अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् परः॥
Verse 3
श्रीसूत उवाच इति सम्प्रश्नमाकर्ण्य राजर्षेर्बादरायणि: । प्रतिनन्द्य महायोगी जगाद मुनिसत्तमा: ॥ ३ ॥
श्रीसूत उवाच—इति राजर्षेः सम्प्रश्नमाकर्ण्य बादरायणिः। प्रतिनन्द्य महायोगी जगाद मुनिसत्तमः॥
Verse 4
श्रीशुक उवाच यदा प्रचेतस: पुत्रा दश प्राचीनबर्हिष: । अन्त:समुद्रादुन्मग्ना ददृशुर्गां द्रुमैर्वृताम् ॥ ४ ॥
श्रीशुक उवाच—यदा प्रचेतसः प्राचीनबर्हिषः पुत्रा दश तपसि निमग्नाः समुद्रान्तःसमुद्रादुन्मग्नाः, तदा ते ददृशुः यत् समग्रं भूतलं द्रुमैः परिवृतम् आसीत्।
Verse 5
द्रुमेभ्य: क्रुध्यमानास्ते तपोदीपितमन्यव: । मुखतो वायुमग्निं च ससृजुस्तद्दिधक्षया ॥ ५ ॥
दीर्घं जलमध्ये तपः कृत्वा ते प्रचेतसः द्रुमेभ्यः क्रुध्यमानाः तपोदीप्तमन्यवः, तान् दिधक्षवः स्वमुखतो वायुमग्निं च ससृजुः।
Verse 6
ताभ्यां निर्दह्यमानांस्तानुपलभ्य कुरूद्वह । राजोवाच महान् सोमो मन्युं प्रशमयन्निव ॥ ६ ॥
हे कुरूद्वह! ताभ्यां वाय्वग्निभ्यां निर्दह्यमानान् द्रुमान् उपलभ्य महान् सोमः—वनस्पतीनां राजा—मन्युं प्रशमयन्निव राजोवाच।
Verse 7
न द्रुमेभ्यो महाभागा दीनेभ्यो द्रोग्धुमर्हथ । विवर्धयिषवो यूयं प्रजानां पतय: स्मृता: ॥ ७ ॥
महाभागाः! दीनेभ्यः द्रुमेभ्यः न द्रोग्धुमर्हथ; यूयं प्रजानां विवर्धयिषवः, प्रजानां पतयः स्मृताः।
Verse 8
अहो प्रजापतिपतिर्भगवान् हरिरव्यय: । वनस्पतीनोषधीश्च ससर्जोर्जमिषं विभु: ॥ ८ ॥
अहो! प्रजापतिपतिः भगवान् हरिरव्ययः विभुः; स एव वनस्पतीन् ओषधीश्च ससर्ज, अन्येषां भूतानां भक्ष्यत्वेन ऊर्जामिषं च।
Verse 9
अन्नं चराणामचरा ह्यपद: पादचारिणाम् । अहस्ता हस्तयुक्तानां द्विपदां च चतुष्पद: ॥ ९ ॥
प्रकृतिनियमेन फलपुष्पाणि कीटपक्षिणामन्नं, तृणादयश्चापदां चतुष्पदपशूनां; अग्रपादानहस्तानां पशूनां व्याघ्रादीनां भक्ष्यत्वं, तथा मृगाजावयवधान्यानि च मनुष्याणामन्नं भवन्ति।
Verse 10
यूयं च पित्रान्वादिष्टा देवदेवेन चानघा: । प्रजासर्गाय हि कथं वृक्षान्निर्दग्धुमर्हथ ॥ १० ॥
यूयं च पित्रा प्राचीनबर्हिषा देवदेवेन चानघाः प्रजासर्गाय नियुक्ताः; तस्मात् प्रजापालनार्थं आवश्यकान् वृक्षौषधीन् कथं दग्धुमर्हथ?
Verse 11
आतिष्ठत सतां मार्गं कोपं यच्छत दीपितम् । पित्रा पितामहेनापि जुष्टं व: प्रपितामहै: ॥ ११ ॥
सतां मार्गमातिष्ठत—यो वः पित्रा पितामहेन प्रपितामहैश्च सेवितः; स मार्गः प्रजानां नरपशुवृक्षादीनां पालनरूपः। अकारणं दीपितं कोपं यच्छत; तस्मात् क्रोधं निगृह्णीत।
Verse 12
तोकानां पितरौ बन्धू दृश: पक्ष्म स्त्रिया: पति: । पति: प्रजानां भिक्षूणां गृह्यज्ञानां बुध: सुहृत् ॥ १२ ॥
यथा तोकानां पितरौ बन्धू, यथा दृशः पक्ष्म रक्षकं, यथा स्त्रियाः पतिर्भर्ता, यथा गृहस्थो भिक्षूणां पालकः, यथा बुधोऽज्ञानां सुहृत्; तथा राजा सर्वप्रजानां प्राणदः पालकश्च। वृक्षाश्च प्रजाः; तस्मात् ते रक्षणीयाः।
Verse 13
अन्तर्देहेषु भूतानामात्मास्ते हरिरीश्वर: । सर्वं तद्धिष्ण्यमीक्षध्वमेवं वस्तोषितो ह्यसौ ॥ १३ ॥
अन्तर्देहेषु सर्वभूतानामात्मा हरिरीश्वरः स्थितः—चराचरेषु। तस्मात् सर्वं देहं तद्धिष्ण्यं मन्दिरमिव पश्यत; एवं दृष्ट्या स भगवान् तोष्यते। अतः वृक्षरूपेषु भूतानि क्रोधेन मा हन्यत।
Verse 14
य: समुत्पतितं देह आकाशान्मन्युमुल्बणम् । आत्मजिज्ञासया यच्छेत्स गुणानतिवर्तते ॥ १४ ॥
यः आत्मजिज्ञासया देहे आकाशादिव सहसा समुत्पतितं मन्युमुल्बणं यच्छति, स गुणान् अतिक्रम्य त्रिगुणातीतो भवति।
Verse 15
अलं दग्धैर्द्रुमैर्दीनै: खिलानां शिवमस्तु व: । वार्क्षी ह्येषा वरा कन्या पत्नीत्वे प्रतिगृह्यताम् ॥ १५ ॥
अलं दग्धैर्दीनैर्द्रुमैः; ये शिष्टाः, तेषां शिवमस्तु वः, यूयमपि सुखिनो भवत। एषा च वार्क्षी वरा कन्या मरीषा नाम, द्रुमैर्दुहितेव पोषिता; पत्नीत्वे प्रतिगृह्यताम्।
Verse 16
इत्यामन्त्र्य वरारोहां कन्यामाप्सरसीं नृप । सोमो राजा ययौ दत्त्वा ते धर्मेणोपयेमिरे ॥ १६ ॥
इति आमन्त्र्य वरारोहां कन्यामाप्सरसीं, नृप, सोमो राजा ययौ दत्त्वा; ते च धर्मेणोपयेमिरे।
Verse 17
तेभ्यस्तस्यां समभवद् दक्ष: प्राचेतस: किल । यस्य प्रजाविसर्गेण लोका आपूरितास्त्रय: ॥ १७ ॥
तेभ्यः तस्यां समभवद् दक्षः प्राचेतसः किल, यस्य प्रजाविसर्गेण त्रयो लोका आपूरिताः।
Verse 18
यथा ससर्ज भूतानि दक्षो दुहितृवत्सल: । रेतसा मनसा चैव तन्ममावहित: शृणु ॥ १८ ॥
यथा ससर्ज भूतानि दक्षो दुहितृवत्सलः, रेतसा मनसा चैव—तन्ममावहितः शृणु।
Verse 19
मनसैवासृजत्पूर्वं प्रजापतिरिमा: प्रजा: । देवासुरमनुष्यादीन्नभ:स्थलजलौकस: ॥ १९ ॥
प्रजापतिर्दक्षः पूर्वं मनसैव नानाविधान् प्रजान् असृजत्—देवान् असुरान् मनुष्यादीन्, नभःस्थलजलौकसश्च।
Verse 20
तमबृंहितमालोक्य प्रजासर्गं प्रजापति: । विन्ध्यपादानुपव्रज्य सोऽचरद्दुष्करं तप: ॥ २० ॥
स प्रजापतिः प्रजासर्गं यथावत् न प्रवर्धमानं दृष्ट्वा विन्ध्यसमीपस्थं गिरिं गत्वा तत्र दुष्करं तपः अचरत्।
Verse 21
तत्राघमर्षणं नाम तीर्थं पापहरं परम् । उपस्पृश्यानुसवनं तपसातोषयद्धरिम् ॥ २१ ॥
तत्र विन्ध्यसमीपे ‘अघमर्षण’ इति नाम परमं पापहरं तीर्थम् आसीत्। तत्र सः अनुसवनम् उपस्पृश्य तपसा हरिं तोषयामास।
Verse 22
अस्तौषीद्धंसगुह्येन भगवन्तमधोक्षजम् । तुभ्यं तदभिधास्यामि कस्यातुष्यद्यथा हरि: ॥ २२ ॥
स दक्षः हंसगुह्येन अधोक्षजं भगवन्तम् अस्तौषीत्। राजन्, तदहं ते सम्यग् वक्ष्यामि—यैः स्तोत्रैः हरिः तस्मै अतुष्यत्।
Verse 23
श्रीप्रजापतिरुवाच नम: परायावितथानुभूतये गुणत्रयाभासनिमित्तबन्धवे । अदृष्टधाम्ने गुणतत्त्वबुद्धिभि- र्निवृत्तमानाय दधे स्वयम्भुवे ॥ २३ ॥
श्रीप्रजापतिरुवाच—पराय नमोऽस्तु अवितथानुभूतये, गुणत्रयाभासनिमित्तबन्धवे; अदृष्टधाम्ने गुणतत्त्वबुद्धिभिः निवृत्तमानाय, दधे स्वयम्भुवे।
Verse 24
न यस्य सख्यं पुरुषोऽवैति सख्यु: सखा वसन् संवसत: पुरेऽस्मिन् । गुणो यथा गुणिनो व्यक्तदृष्टे- स्तस्मै महेशाय नमस्करोमि ॥ २४ ॥
यथा विषयाः इन्द्रियाणां ग्रहणं न जानन्ति, तथा देहे सह वसन्नपि जीवः परमात्मनः इन्द्रियनियमनं न अवैति। तस्मै सृष्ट्यधीशाय परमपुरुषाय महेशाय नमस्करोमि॥
Verse 25
देहोऽसवोऽक्षा मनवो भूतमात्रा- मात्मानमन्यं च विदु: परं यत् । सर्वं पुमान् वेद गुणांश्च तज्ज्ञो न वेद सर्वज्ञमनन्तमीडे ॥ २५ ॥
देहप्राणेन्द्रियमनांसि भूतमात्राणि च जडत्वात् स्वस्वरूपं परस्परं च नियन्तॄंश्च न विदुः। जीवस्तु चेतनत्वात् एतान् गुणांश्च वेत्ति, तथापि सर्वज्ञमनन्तं परमेश्वरं न पश्यति; तमहं नमामि॥
Verse 26
यदोपरामो मनसो नामरूप- रूपस्य दृष्टस्मृतिसम्प्रमोषात् । य ईयते केवलया स्वसंस्थया हंसाय तस्मै शुचिसद्मने नम: ॥ २६ ॥
यदा मनसो नामरूपकल्पनायाः दृष्टिस्मृत्योः च सम्प्रमोषात् उपरामो भवति, न च जाग्रत्स्वप्नवत् विक्षेपः, न च सुषुप्तिवत् लयः—तदा समाधौ केवलया स्वसंस्थया परमहंसः प्रकाशते। तस्मै शुचिसद्मने नमः॥
Verse 27
मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भि: । वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम् ॥ २७ ॥ स वै ममाशेषविशेषमाया निषेधनिर्वाणसुखानुभूति: । स सर्वनामा स च विश्वरूप: प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्ति: ॥ २८ ॥
यथा दारुणि गूढं वह्निं पञ्चदशसामिधेनीमन्त्रैर्मनीषिणो निष्कर्षन्ति, तथा हृदि निहितं स्वशक्त्या परमात्मानं योगिनो ध्यानेन पश्यन्ति। त्रिगुणैर्नवभिश्च तत्त्वैः पञ्चभूतैर्दशेन्द्रियैश्च हृदयं आवृतम्; एषा भगवतो बहिरङ्गशक्तिः। स परमात्मा मयि प्रसीदतु॥
Verse 28
मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भि: । वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम् ॥ २७ ॥ स वै ममाशेषविशेषमाया निषेधनिर्वाणसुखानुभूति: । स सर्वनामा स च विश्वरूप: प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्ति: ॥ २८ ॥
स वै मम अशेषविशेषमायानिषेधनिर्वाणसुखानुभूतिः। स सर्वनामा स च विश्वरूपः; प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्तिः॥
Verse 29
यद्यन्निरुक्तं वचसा निरूपितं धियाक्षभिर्वा मनसोत यस्य । मा भूत्स्वरूपं गुणरूपं हि तत्तत् स वै गुणापायविसर्गलक्षण: ॥ २९ ॥
यद् वाङ्मयैः शब्दैर्निरुक्तं यच्च धिया निश्चितं यच्चाक्षैर्मनसा च अनुभूतं, तत् सर्वं प्रकृतेर्गुणविकार एव; तेन तद् भगवतः परमार्थस्वरूपं न स्पृशति। स भगवान् गुणानां स्रष्टा सर्गस्य च कारणं, सर्गात् पूर्वं सर्गोत्तरं च स्थितः। तस्मै कारणकारणाय नमो नमः।
Verse 30
यस्मिन्यतो येन च यस्य यस्मै यद्यो यथा कुरुते कार्यते च । परावरेषां परमं प्राक् प्रसिद्धं तद् ब्रह्म तद्धेतुरनन्यदेकम् ॥ ३० ॥
यस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यतो येन च सर्वं प्रवर्तते, यस्य सर्वं स्वं यस्मै सर्वं समर्प्यते; यः स्वयम् करोति कारयति च—स एव परं ब्रह्म प्राक् प्रसिद्धम्। परापरकारणानां कारणं तद् अनन्यदेकं, तद्धेतुः। तस्मै नमो नमः।
Verse 31
यच्छक्तयो वदतां वादिनां वै विवादसंवादभुवो भवन्ति । कुर्वन्ति चैषां मुहुरात्ममोहं तस्मै नमोऽनन्तगुणाय भूम्ने ॥ ३१ ॥
यस्य शक्तयः वादिनां वदतां हृदयेषु स्थित्वा विवादसंवादयोः कारणं भवन्ति, त एव मुहुरात्ममोहं कुर्वन्ति; येन ते निर्णयं न प्राप्नुवन्ति। तस्मै अनन्तगुणाय सर्वव्यापिने भूम्ने नमो नमः।
Verse 32
अस्तीति नास्तीति च वस्तुनिष्ठयो- रेकस्थयोर्भिन्नविरुद्धधर्मणो: । अवेक्षितं किञ्चन योगसाङ्ख्ययो: समं परं ह्यनुकूलं बृहत्तत् ॥ ३२ ॥
अस्तीति नास्तीति चेति वस्तुनिष्ठयोः पक्षयोरेकस्थयोर्भिन्नाविरुद्धधर्मणोः, योगसाङ्ख्ययोः किञ्चन अवेक्षितं समं परं बृहत्तत्। विरोधवचनैरपि तयोः लक्ष्यं परमकारणं, तदेव परं ब्रह्म; तस्मै नमो नमः।
Verse 33
योऽनुग्रहार्थं भजतां पादमूल- मनामरूपो भगवाननन्त: । नामानि रूपाणि च जन्मकर्मभि- र्भेजे स मह्यं परम: प्रसीदतु ॥ ३३ ॥
योऽनुग्रहार्थं भजतां पादमूलं, अनामरूपोऽपि भगवाननन्तः; स नामरूपाणि जन्मकर्मभिः भक्तानां हिताय भजते। स सच्चिदानन्दविग्रहः परमः भगवान् मह्यं प्रसीदतु।
Verse 34
य: प्राकृतैर्ज्ञानपथैर्जनानां यथाशयं देहगतो विभाति । यथानिल: पार्थिवमाश्रितो गुणं स ईश्वरो मे कुरुतां मनोरथम् ॥ ३४ ॥
यः प्राकृतैर्ज्ञानमार्गैर्जनानां यथाशयं देहगतो विभाति। यथानिलः पार्थिवमाश्रितो गुणं, स ईश्वरो मे कुरुतां मनोरथम्॥
Verse 35
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
श्रीशुक उवाच—इति स्तुतः संस्तुवतः स तस्मिन्नघमर्षणे प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सलः॥
Verse 36
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
कृतपादः सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुजः। चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनुःपाशगदाधरः॥
Verse 37
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
पीतवासा घनश्यामः प्रसन्नवदनेक्षणः। वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभः॥
Verse 38
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
महाकिरीटकटकः स्फुरन्मकरकुण्डलः। काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषितः॥
Verse 39
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
श्रीशुक उवाच—दक्षेण कृताभिः स्तुतिभिः स भगवान् भक्तवत्सलः हरिरघमर्षणतीर्थे प्रादुरभवत्। गरुडस्कन्धे न्यस्तपादः, अष्टभिर्महाबाहुभिः शोभमानः, चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनुःपाशगदाधरः। पीतवासा घनश्यामः प्रसन्नवदनेक्षणः, वनमालाविभूषितः, श्रीवत्सकौस्तुभलाञ्छितवक्षाः। महाकिरीटः स्फुरन्मकरकुण्डलः, काञ्ची-अङ्गुलीय-वलय-नूपुर-अङ्गदादिभिः भूषितः। त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रन् त्रिभुवनेश्वरः नारदनन्दादिभिः पार्षदैः, इन्द्रप्रमुखैः सुरयूथपैः, सिद्धगन्धर्वचारणैश्च स्तूयमानोऽनुगायमानश्च परिवृतोऽभवत्।
Verse 40
रूपं तन्महदाश्चर्यं विचक्ष्यागतसाध्वस: । ननाम दण्डवद्भूमौ प्रहृष्टात्मा प्रजापति: ॥ ४० ॥
तस्य भगवतो महदाश्चर्यं तेजोमयं रूपं दृष्ट्वा प्रजापतिर्दक्षः प्रथमं साध्वसयुक्तः, पश्चात् प्रहृष्टात्मा भूत्वा भूमौ दण्डवन्ननाम।
Verse 41
न किञ्चनोदीरयितुमशकत् तीव्रया मुदा । आपूरितमनोद्वारैर्ह्रदिन्य इव निर्झरै: ॥ ४१ ॥
तीव्रया मुदा आपूरितमनोद्वारः प्रजापतिर्दक्षो न किञ्चन उदीरयितुमशकत्; यथा गिरिनिर्झरैः नद्यः पूर्यन्ते तथा तस्येन्द्रियाणि आनन्देन पूरितानि।
Verse 42
तं तथावनतं भक्तं प्रजाकामं प्रजापतिम् । चित्तज्ञ: सर्वभूतानामिदमाह जनार्दन: ॥ ४२ ॥
तं तथा अवनतं भक्तं प्रजाकामं प्रजापतिं दक्षं दृष्ट्वा सर्वभूतचित्तज्ञो जनार्दन इदमुवाच।
Verse 43
श्रीभगवानुवाच प्राचेतस महाभाग संसिद्धस्तपसा भवान् । यच्छ्रद्धया मत्परया मयि भावं परं गत: ॥ ४३ ॥
श्रीभगवानुवाच—प्राचेतस महाभाग, तपसा भवान् संसिद्धः। यत् श्रद्धया मत्परया मयि परं भावं गतः, तस्मात् तव जीवनं कृतार्थं पूर्णसिद्धिं च प्राप्तम्।
Verse 44
प्रीतोऽहं ते प्रजानाथ यत्तेऽस्योद्बृंहणं तप: । ममैष कामो भूतानां यद्भूयासुर्विभूतय: ॥ ४४ ॥
प्रीतोऽहं ते प्रजानाथ, यत् त्वया लोकस्योद्बृंहणार्थं घोरं तपः कृतम्। ममापि कामोऽयं यत् सर्वे भूताः सुखिनो भूयुः; तस्मात् तव परितुष्टोऽस्मि, यतो ममाभिलाषं लोकहिताय पूरयसि॥
Verse 45
ब्रह्मा भवो भवन्तश्च मनवो विबुधेश्वरा: । विभूतयो मम ह्येता भूतानां भूतिहेतव: ॥ ४५ ॥
ब्रह्मा भवो भवन्तश्च मनवो विबुधेश्वराः। एते हि मम विभूतयः, भूतानां भूतिहेतवः, सर्वेषां हिताय प्रवर्तन्ते॥
Verse 46
तपो मे हृदयं ब्रह्मंस्तनुर्विद्या क्रियाकृति: । अङ्गानि क्रतवो जाता धर्म आत्मासव: सुरा: ॥ ४६ ॥
तपो मे हृदयं ब्रह्मन्, तनुर्विद्या क्रियाकृतिः। अङ्गानि क्रतवो जाता, धर्म आत्मा, असवः सुराः॥
Verse 47
अहमेवासमेवाग्रे नान्यत् किञ्चान्तरं बहि: । संज्ञानमात्रमव्यक्तं प्रसुप्तमिव विश्वत: ॥ ४७ ॥
अहमेवासमेवाग्रे नान्यत् किञ्चान्तरं बहिः। संज्ञानमात्रमव्यक्तं प्रसुप्तमिव विश्वतः॥
Verse 48
मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतो गुणविग्रह: । यदासीत्तत एवाद्य: स्वयम्भू: समभूदज: ॥ ४८ ॥
मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतो गुणविग्रहः। यदासीत्तत एवाद्यः स्वयम्भूः समभूदजः॥
Verse 49
स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहित: । मेने खिलमिवात्मानमुद्यत: स्वर्गकर्मणि ॥ ४९ ॥ अथ मेऽभिहितो देवस्तपोऽतप्यत दारुणम् । नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभु: ॥ ५० ॥
स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहित: । मेने खिलमिवात्मानमुद्यत: स्वर्गकर्मणि ॥
Verse 50
स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहित: । मेने खिलमिवात्मानमुद्यत: स्वर्गकर्मणि ॥ ४९ ॥ अथ मेऽभिहितो देवस्तपोऽतप्यत दारुणम् । नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभु: ॥ ५० ॥
अथ मेऽभिहितो देवस्तपोऽतप्यत दारुणम् । नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभु: ॥
Verse 51
एषा पञ्चजनस्याङ्ग दुहिता वै प्रजापते: । असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम् ॥ ५१ ॥
एषा पञ्चजनस्याङ्ग दुहिता वै प्रजापते: । असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम् ॥
Verse 52
मिथुनव्यवायधर्मस्त्वं प्रजासर्गमिमं पुन: । मिथुनव्यवायधर्मिण्यां भूरिशो भावयिष्यसि ॥ ५२ ॥
मिथुनव्यवायधर्मस्त्वं प्रजासर्गमिमं पुन: । मिथुनव्यवायधर्मिण्यां भूरिशो भावयिष्यसि ॥
Verse 53
त्वत्तोऽधस्तात्प्रजा: सर्वा मिथुनीभूय मायया । मदीयया भविष्यन्ति हरिष्यन्ति च मे बलिम् ॥ ५३ ॥
त्वत्तोऽधस्तात्प्रजा: सर्वा मिथुनीभूय मायया । मदीयया भविष्यन्ति हरिष्यन्ति च मे बलिम् ॥
Verse 54
श्रीशुक उवाच इत्युक्त्वा मिषतस्तस्य भगवान् विश्वभावन: । स्वप्नोपलब्धार्थ इव तत्रैवान्तर्दधे हरि: ॥ ५४ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं तस्मै दक्षायोक्त्वा भगवान् विश्वभावनः। स्वप्नदृष्टार्थ इव तत्रैव हरिरन्तर्दधे॥
Frequently Asked Questions
After prolonged austerities in water, they emerged to find the earth’s surface densely covered by trees, obstructing intended habitation and agriculture. Their reaction is portrayed as krodha born from frustration; the episode becomes a dharma-lesson that population increase must not be pursued through destructive anger against other prajā.
Soma argues that a ruler’s dharma is poṣaṇa—protection and welfare of all subjects, including forests—because the Lord created vegetation as part of the maintenance system for embodied life. Since Paramātmā resides in trees as well, harming them in anger is spiritually offensive and socially self-defeating.
Māriṣā is presented as a virtuous maiden raised by the trees and offered to the Pracetās. Through her womb, the lineage produces Dakṣa, a major prajāpati. The narrative symbolically links ecological protection (trees) with legitimate population growth (prajā-vṛddhi) under dharma.
The Haṁsa-guhya stuti is Dakṣa’s esoteric praise emphasizing that Bhagavān is beyond material vibration, sense perception, and speculative intellect, yet is realized in purified consciousness and through loving service. The prayers function as a theological key: visarga succeeds when grounded in devotion and divine sanction, not mere technique.
The eight-armed form underscores Hari’s sovereignty over cosmic order and protection. The weapons signify governance, restraint of adharma, and the Lord’s capacity to maintain creation while empowering agents like Dakṣa to perform visarga within dharmic boundaries.
Hari states that before creation He alone existed with His potencies; from His material energy arises the cosmos and Brahmā, who then creates prajāpatis through tapas empowered by the Lord’s guidance. This frames all secondary creators as dependent instruments (śakti-āveśa in function), operating under Bhagavān’s will.