Adhyaya 10
Daśa-lakṣaṇam: The Ten Topics, Virāṭ-Puruṣa Sense-Manifestation, and the Supreme Shelter (Āśraya)
अध्यायेऽस्मिन् स्कन्धद्वितीयस्य व्याख्यात्मक-सन्धिरूपेण श्रीशुकदेवगोस्वामी भागवतस्य दश-लक्षणानि निर्दिशति, नव विषयाः दशमस्य—आश्रयस्य परमात्मनः—महिम-प्रकाशनार्था इति स्पष्टयति। सर्गं (तत्त्वेन्द्रियादीनां प्राथमिक-सृष्टिः) विसर्गं च (गुण-संयोगजन्य द्वितीय-सृष्टिः) भेदयति, मन्वन्तर-पोषणादि शासन-विषयान् अपि संक्षेपेण निरूपयति। ततः महाविष्णोः प्रत्येकं ब्रह्माण्डं गर्भोदकशायी-रूपेण प्रवेशनं, ‘नारायण’शब्दस्य व्युत्पत्तिं, तथा काल-गुण-जीव-उपादानादीनां सर्वेषां भगवत्कृपाधीनत्वं प्रतिपादयति। अनन्तरं विराट्पुरुषस्य ‘देह-रचना’क्रमेण इन्द्रियाणि, विषयाः, तेषां अधिदेवताश्च तस्येच्छया प्रादुर्भवन्ति इति वर्णयति। अन्ते स्थूल-विराट्-रूपात् परं गत्वा शुद्धभक्ताः भगवतः सच्चिदानन्द-स्वरूपं व्यक्तं रूपं गृह्णन्तीति निश्चिनोति, तथा विदुर-मैत्रेयसंवादस्य भूमिकां कृत्वा परविभागस्य जिज्ञासामय-प्रवचनं प्रस्थापयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूतय: । मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रय: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेवगोस्वामी उवाच—अस्मिन् श्रीमद्भागवते दश लक्षणानि निरूप्यन्ते—सर्गो विसर्गश्च, स्थानं, पोषणम्, ऊतयः, मन्वन्तराणि, ईशानुकथा, निरोधः, मुक्तिः, आश्रयश्च।
Verse 2
दशमस्य विशुद्ध्यर्थं नवानामिह लक्षणम् । वर्णयन्ति महात्मान: श्रुतेनार्थेन चाञ्जसा ॥ २ ॥
दशमस्य आश्रयस्य विशुद्ध्यर्थं नवानामिह लक्षणं महात्मभिः क्वचिद् श्रुतेन, क्वचिदर्थेन, क्वचिदाञ्जसा संक्षेपेण च वर्ण्यते।
Verse 3
भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृत: । ब्रह्मणो गुणवैषम्याद्विसर्ग: पौरुष: स्मृत: ॥ ३ ॥
भूतमात्रेन्द्रियधियां षोडशविधस्य जन्म यः सर्ग इति उदाहृतः; ब्रह्मणो गुणवैषम्यादुत्पन्नः पौरुषो विसर्गः स्मृतः।
Verse 4
स्थितिर्वैकुण्ठविजय: पोषणं तदनुग्रह: । मन्वन्तराणि सद्धर्म ऊतय: कर्मवासना: ॥ ४ ॥
स्थितिर्वैकुण्ठविजयः, पोषणं तदनुग्रहः; मन्वन्तराणि सद्धर्मः, ऊतयः कर्मवासना इति।
Verse 5
अवतारानुचरितं हरेश्चास्यानुवर्तिनाम् । पुंसामीशकथा: प्रोक्ता नानाख्यानोपबृंहिता: ॥ ५ ॥
अवतारानुचरितं हरेश्चास्यानुवर्तिनाम् । पुंसामीशकथाः प्रोक्ता नानाख्यानोपबृंहिताः ॥
Verse 6
निरोधोऽस्यानुशयनमात्मन: सह शक्तिभि: । मुक्तिर्हित्वान्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थिति: ॥ ६ ॥
निरोधो नाम जीवस्य सशक्तिकस्य महाविष्णोः योगनिद्रायां लयः, जगत्सृष्टेः संहृतिः। मुक्तिः तु स्थूलसूक्ष्मदेहौ त्यक्त्वा जीवस्य स्वस्वरूपेण नित्यं स्थितिः॥
Verse 7
आभासश्च निरोधश्च यतोऽस्त्यध्यवसीयते । स आश्रय: परं ब्रह्म परमात्मेति शब्द्यते ॥ ७ ॥
यतः सृष्ट्याभासः संहृतिश्चाध्यवसीयते स एवाश्रयः। स परं ब्रह्म, परमात्मा इति च कीर्त्यते—सर्वस्य परमकारणं सत्यं तत्त्वम्॥
Verse 8
योऽध्यात्मिकोऽयं पुरुष: सोऽसावेवाधिदैविक: । यस्तत्रोभयविच्छेद: पुरुषो ह्याधिभौतिक: ॥ ८ ॥
इन्द्रियकरणैः सहितो योऽयं जीवः स अध्यात्मिकः पुरुषः। इन्द्रियाणां नियन्ता देवता अधिदैविकः। तत्रोभयविच्छेदरूपः स्थूलदेहधारी पुरुषोऽधिभौतिकः॥
Verse 9
एकमेकतराभावे यदा नोपलभामहे । त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रय: ॥ ९ ॥
एकस्याभावेऽपरं नोपलभ्यते—एतत् त्रितयं परस्पराश्रितम्। यस्तु तेषां सर्वेषां साक्षी, आश्रयस्याप्याश्रयः, स आत्मा स्वतन्त्रः परमाश्रयः॥
Verse 10
पुरुषोऽण्डं विनिर्भिद्य यदासौ स विनिर्गत: । आत्मनोऽयनमन्विच्छन्नपोऽस्राक्षीच्छुचि: शुची: ॥ १० ॥
पुरुषो महाविष्णुः कारणार्णवाद् उद्भूयाण्डं विनिर्भिद्य बहुधा विभज्य, प्रत्येकाण्डे शयनस्थानमन्विच्छन् शुचिः शुचीनि गर्भोदकानि ससर्ज, तेषु प्रविवेश॥
Verse 11
तास्ववात्सीत् स्वसृष्टासु सहस्रंपरिवत्सरान् । तेन नारायणो नाम यदाप: पुरुषोद्भवा: ॥ ११ ॥
सहस्रं परिवत्सरान् स्वसृष्टास्वप्सु स भगवान् अवात्सीत्। तस्मात् पुरुषोद्भवा आपो ‘नाराः’ इति, तासु शयितत्वात् स ‘नारायणः’ इति ख्यातः॥
Verse 12
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहत: सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया ॥ १२ ॥
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च—एते सर्वे तदनुग्रहात् सन्ति; तदुपेक्षया तु क्षणेनैव न सन्ति॥
Verse 13
एको नानात्वमन्विच्छन् योगतल्पात् समुत्थित: । वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत् त्रिधा ॥ १३ ॥
एको भगवान् योगनिद्रातल्पात् समुत्थितः, नानात्वं स्रष्टुमिच्छन्। स मायया हिरण्मयं पौरुषं वीर्यं त्रिधा व्यसृजत्॥
Verse 14
अधिदैवमथाध्यात्ममधिभूतमिति प्रभु: । अथैकं पौरुषं वीर्यं त्रिधाभिद्यत तच्छृणु ॥ १४ ॥
अधिदैवम् अथाध्यात्मम् अधिभूतम् इति प्रभुः। एकं पौरुषं वीर्यं त्रिधा भिनत्ति—तत् मे शृणु॥
Verse 15
अन्त:शरीर आकाशात् पुरुषस्य विचेष्टत: । ओज: सहो बलं जज्ञे तत: प्राणो महानसु: ॥ १५ ॥
पुरुषस्य दिव्यशरीरान्तःस्थितादाकाशात् विचेष्टतः ओजः सहो बलं च जज्ञे। ततः प्राणो महान् असुः—प्राणशक्तेः समष्टिरपि—समुदभवत्॥
Verse 16
अनुप्राणन्ति यं प्राणा: प्राणन्तं सर्वजन्तुषु । अपानन्तमपानन्ति नरदेवमिवानुगा: ॥ १६ ॥
यथा नरदेवस्य अनुगा नृपं अनुगच्छन्ति, तथा यं प्राणाः अनुप्राणन्ति स सर्वजन्तुषु प्राणन्तं प्रेरयति; तस्य निवृत्तौ सर्वेऽपि अपानन्ति, इन्द्रियव्यापाराः शमं यान्ति।
Verse 17
प्राणेनाक्षिपता क्षुत् तृडन्तरा जायते विभो: । पिपासतो जक्षतश्च प्राङ्मुखं निरभिद्यत ॥ १७ ॥
विराट्पुरुषस्य प्राणेनाक्षिपता क्षुत् तृष्णा च अन्तराऽजायत; स पिपासतो जक्षतश्च प्राङ्मुखं निरभिद्यत्।
Verse 18
मुखतस्तालु निर्भिन्नं जिह्वा तत्रोपजायते । ततो नानारसो जज्ञे जिह्वया योऽधिगम्यते ॥ १८ ॥
मुखतः तालु निर्भिन्नं, तत्र जिह्वा उपजायते; ततः नानारसाः जज्ञिरे, ये जिह्वया आस्वाद्यन्ते।
Verse 19
विवक्षोर्मुखतो भूम्नो वह्निर्वाग् व्याहृतं तयो: । जले चैतस्य सुचिरं निरोध: समजायत ॥ १९ ॥
विवक्षोः भूम्नो मुखतो वाक् व्याहृता, तयोः वह्निर्नियन्ता देवः अजायत; किन्तु जले शयाने तस्य एताः क्रियाः सुचिरं निरुद्धाः आसन्।
Verse 20
नासिके निरभिद्येतां दोधूयति नभस्वति । तत्र वायुर्गन्धवहो घ्राणो नसि जिघृक्षत: ॥ २० ॥
नासिके निरभिद्येतां, दोधूयति नभस्वति; तत्र वायुः गन्धवहः, घ्राणो नासि जिघृक्षतः अजायत।
Verse 21
यदात्मनि निरालोकमात्मानं च दिदृक्षत: । निर्भिन्ने ह्यक्षिणी तस्य ज्योतिश्चक्षुर्गुणग्रह: ॥ २१ ॥
यदा सर्वं तमसि निमग्नं तदा भगवान् आत्मानं च सृष्टं च द्रष्टुमैच्छत्। तस्याक्षिणी निर्भिन्ने; आदित्यः ज्योतिः, चक्षुः शक्तिः, दृश्यं च गुणग्रहश्च प्रादुरभवत्॥
Verse 22
बोध्यमानस्य ऋषिभिरात्मनस्तज्जिघृक्षत: । कर्णौ च निरभिद्येतां दिश: श्रोत्रं गुणग्रह: ॥ २२ ॥
ऋषिभिरात्मतत्त्वं बोध्यमानस्य तज्जिघृक्षतो भगवानः। कर्णौ च निरभिद्येतां दिशः श्रोत्रं गुणग्रहश्च प्रादुरभवत्॥
Verse 23
वस्तुनो मृदुकाठिन्यलघुगुर्वोष्णशीतताम् । जिघृक्षतस्त्वङ् निर्भिन्ना तस्यां रोममहीरुहा: । तत्र चान्तर्बहिर्वातस्त्वचा लब्धगुणो वृत: ॥ २३ ॥
वस्तुनो मृदुतां काठिन्यं लघुतां गुरुतामुष्णतां शीततां च जिघृक्षतः। तस्य त्वङ् निर्भिन्ना, तस्यां रोममहीरुहाश्च प्रादुरभवन्; तत्र चान्तर्बहिर्वातस्त्वचा लब्धगुणो वृतः॥
Verse 24
हस्तौ रुरुहतुस्तस्य नानाकर्मचिकीर्षया । तयोस्तु बलवानिन्द्र आदानमुभयाश्रयम् ॥ २४ ॥
नानाकर्मचिकीर्षया तस्य हस्तौ रुरुहतुः। तयोस्तु बलवानिन्द्र आदानमुभयाश्रयं च प्रादुरभवत्॥
Verse 25
गतिं जिगीषत: पादौ रुरुहातेऽभिकामिकाम् । पद्भ्यां यज्ञ: स्वयं हव्यं कर्मभि: क्रियते नृभि: ॥ २५ ॥
गतिं जिगीषतः पादौ रुरुहातेऽभिकामिकाम्। पद्भ्यां विष्णुर्नामाधिष्ठाता प्रादुरभवत्; तेनैव यज्ञः स्वयं हव्यं कर्मभिः क्रियते नृभिः॥
Verse 26
निरभिद्यत शिश्नो वै प्रजानन्दामृतार्थिन: । उपस्थ आसीत् कामानां प्रियं तदुभयाश्रयम् ॥ २६ ॥
ततः प्रजानन्दामृतार्थिनः कामार्थं प्रजोत्पत्त्यर्थं च भगवान् शिश्नं निरभिद्यत; उपस्थः कामानां प्रियं तदुभयाश्रयम्।
Verse 27
उत्सिसृक्षोर्धातुमलं निरभिद्यत वै गुदम् । तत: पायुस्ततो मित्र उत्सर्ग उभयाश्रय: ॥ २७ ॥
उत्सिसृक्षोर्धातुमलं भगवान् गुदं निरभिद्यत; ततः पायुः, ततो मित्रोऽधिदेवता, उत्सर्ग उभयाश्रयः।
Verse 28
आसिसृप्सो: पुर: पुर्या नाभिद्वारमपानत: । तत्रापानस्ततो मृत्यु: पृथक्त्वमुभयाश्रयम् ॥ २८ ॥
आसिसृप्सोः पुरः पुर्या नाभिद्वारमपानतः; तत्रापानस्ततो मृत्यु: पृथक्त्वमुभयाश्रयम्।
Verse 29
आदित्सोरन्नपानानामासन् कुक्ष्यन्त्रनाडय: । नद्य: समुद्राश्च तयोस्तुष्टि: पुष्टिस्तदाश्रये ॥ २९ ॥
आदित्सोरन्नपानानामासन् कुक्ष्यन्त्रनाडयः; नद्यः समुद्राश्च तयोस्तुष्टिः पुष्टिस्तदाश्रये।
Verse 30
निदिध्यासोरात्ममायां हृदयं निरभिद्यत । ततो मनश्चन्द्र इति सङ्कल्प: काम एव च ॥ ३० ॥
निदिध्यासोरात्ममायां हृदयं निरभिद्यत; ततो मनश्चन्द्र इति सङ्कल्पः काम एव च।
Verse 31
त्वक्चर्ममांसरुधिरमेदोमज्जास्थिधातव: । भूम्यप्तेजोमया: सप्त प्राणो व्योमाम्बुवायुभि: ॥ ३१ ॥
त्वक्चर्ममांसरुधिरमेदोमज्जास्थिधातवः सप्त भूम्यप्तेजोमयाः; प्राणस्तु व्योमाम्बुवायुभिः समुत्पद्यते।
Verse 32
गुणात्मकानीन्द्रियाणि भूतादिप्रभवा गुणा: । मन: सर्वविकारात्मा बुद्धिर्विज्ञानरूपिणी ॥ ३२ ॥
गुणात्मकानीन्द्रियाणि भूतादिप्रभवा गुणाः; मनः सर्वविकारात्मा बुद्धिर्विज्ञानरूपिणी।
Verse 33
एतद्भगवतो रूपं स्थूलं ते व्याहृतं मया । मह्यादिभिश्चावरणैरष्टभिर्बहिरावृतम् ॥ ३३ ॥
एतद्भगवतो रूपं स्थूलं ते मया व्याहृतम्; मह्यादिभिश्चावरणैरष्टभिर्बहिरावृतम्।
Verse 34
अत: परं सूक्ष्मतममव्यक्तं निर्विशेषणम् । अनादिमध्यनिधनं नित्यं वाङ्मनस: परम् ॥ ३४ ॥
अतः परं सूक्ष्मतममव्यक्तं निर्विशेषणम्; अनादिमध्यनिधनं नित्यं वाङ्मनसः परम्।
Verse 35
अमुनी भगवद्रूपे मया ते ह्यनुवर्णिते । उभे अपि न गृह्णन्ति मायासृष्टे विपश्चित: ॥ ३५ ॥
अमुनी भगवद्रूपे मया ते ह्यनुवर्णिते; उभे अपि न गृह्णन्ति मायासृष्टे विपश्चितः।
Verse 36
स वाच्यवाचकतया भगवान् ब्रह्मरूपधृक् । नामरूपक्रिया धत्ते सकर्माकर्मक: पर: ॥ ३६ ॥
स भगवान् ब्रह्मरूपधृक् वाच्यवाचकतया नामरूपगुणलीलापरिवारवैचित्र्यं धत्ते; सकर्माकर्मकः परोऽपि तासु क्रियास्विव प्रवर्तते॥
Verse 37
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
हे नृप, प्रजापतीन् मनून् देवानृषीन् पितृगणान् सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान् नरान् मातृरक्षःपिशाचान् प्रेतभूतविनायकान् कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहान् खगान् मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन् सरीसृपान्—एतान् सर्वान् स्वकर्मानुसारतः परमेश्वरः सृजति॥
Verse 38
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
हे नृप, किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान् नरान्, मातृलोकान् रक्षःपिशाचान् प्रेतभूतविनायकान्—एतान् सर्वान् परमेश्वरः स्वकर्मानुसारतः सृजति॥
Verse 39
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
हे नृप, कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि, खगान् मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन् सरीसृपान्—एतान् सर्वान् परमेश्वरः कर्मानुसारतः सृजति॥
Verse 40
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
हे नृप, येऽन्ये जलस्थलनभौकसः द्विविधाश्चतुर्विधाश्च, कुशलाकुशला मिश्राश्च—एषा कर्मणां गतिः; सर्वेऽपि स्वकर्मानुसारतः परमेश्वरेण सृज्यन्ते॥
Verse 41
सत्त्वं रजस्तम इति तिस्र: सुरनृनारका: । तत्राप्येकैकशो राजन् भिद्यन्ते गतयस्त्रिधा । यदैकैकतरोऽन्याभ्यां स्वभाव उपहन्यते ॥ ४१ ॥
सत्त्वं रजस्तम इति त्रिगुणभेदेन देवा मनुष्याश्च नारकाः सन्ति। राजन्, एकैकगुणोऽपि अन्यद्वयसंयोगात् त्रिधा भिद्यते; यदा एको गुणोऽन्याभ्यां स्वभावेनोपहन्यते तदा तदनुरूपा गतयो भवन्ति॥
Verse 42
स एवेदं जगद्धाता भगवान् धर्मरूपधृक् । पुष्णाति स्थापयन् विश्वं तिर्यङ्नरसुरादिभि: ॥ ४२ ॥
स एव भगवान् जगद्धाता धर्मरूपधृक्। सृष्टिं स्थापयित्वा विश्वं तिर्यङ्-नर-सुरादिभिः पुष्णाति, अवतारैश्च बद्धजीवान् पुनरुद्धरति॥
Verse 43
तत: कालाग्निरुद्रात्मा यत्सृष्टमिदमात्मन: । संनियच्छति तत् काले घनानीकमिवानिल: ॥ ४३ ॥
ततः कल्पान्ते कालाग्निरुद्रात्मा भगवान् स्वसृष्टमिदं जगत् काले संनियच्छति, यथा अनिलो घनानीकं विक्षिपति॥
Verse 44
इत्थंभावेन कथितो भगवान् भगवत्तम: । नेत्थंभावेन हि परं द्रष्टुमर्हन्ति सूरय: ॥ ४४ ॥
एवंभावेन भगवान् भगवत्तमः कथितः। परं तु शुद्धभक्ताः एतद्भावातीतं महत्तरं दिव्यं दर्शनं द्रष्टुमर्हन्ति॥
Verse 45
नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्यानुविधीयते । कर्तृत्वप्रतिषेधार्थं माययारोपितं हि तत् ॥ ४५ ॥
परस्य भगवतः सृष्ट्यादौ कर्मणि कर्तृत्वं नानुविधीयते। प्रकृतिः कर्त्री इति मतिनिवारणार्थं माया-कल्पितं तद्वेदेषु वर्ण्यते॥
Verse 46
अयं तु ब्रह्मण: कल्प: सविकल्प उदाहृत: । विधि: साधारणो यत्र सर्गा: प्राकृतवैकृता: ॥ ४६ ॥
अयं तु ब्रह्मणः कल्पः सविकल्प उदाहृतः; यत्र सर्गाः प्राकृत-वैकृताः साधारण-विधिना प्रवर्तन्ते, ब्रह्मणोऽह्नि यावद् नियमनं भवति, तथा महत्तत्त्व-सृष्टौ प्रकृतिव्याप्तिः।
Verse 47
परिमाणं च कालस्य कल्पलक्षणविग्रहम् । यथा पुरस्ताद्व्याख्यास्ये पाद्मं कल्पमथो शृणु ॥ ४७ ॥
कालस्य परिमाणं च स्थूल-सूक्ष्म-लक्षण-विग्रहम् अहं यथाक्रमं पुरस्ताद् व्याख्यास्ये; इदानीं तु पाद्मं कल्पं शृणु, राजन्।
Verse 48
शौनक उवाच यदाह नो भवान् सूत क्षत्ता भागवतोत्तम: । चचार तीर्थानि भुवस्त्यक्त्वा बन्धून् सुदुस्त्यजान् ॥ ४८ ॥
शौनक उवाच—यदाह नो भवान् सूत, क्षत्ता भागवतोत्तमः; सुदुस्त्यजान् बन्धून् त्यक्त्वा भुवस् तीर्थानि चचार—तद् विदुरं प्रति पृच्छामि।
Verse 49
क्षत्तु: कौशारवेस्तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रित: । यद्वा स भगवांस्तस्मै पृष्टस्तत्त्वमुवाच ह ॥ ४९ ॥ ब्रूहि नस्तदिदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् । बन्धुत्यागनिमित्तं च यथैवागतवान् पुन: ॥ ५० ॥
क्षत्तुः कौशारवेस्तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रितः; यद्वा स भगवांस्तस्मै पृष्टस्तत्त्वमुवाच ह। ब्रूहि नस्तदिदं सौम्य—विदुरस्य विचेष्टितं, बन्धुत्यागनिमित्तं च, यथैवागतवान् पुनः, तीर्थेषु च यदाचरितम्।
Verse 50
क्षत्तु: कौशारवेस्तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रित: । यद्वा स भगवांस्तस्मै पृष्टस्तत्त्वमुवाच ह ॥ ४९ ॥ ब्रूहि नस्तदिदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् । बन्धुत्यागनिमित्तं च यथैवागतवान् पुन: ॥ ५० ॥
ब्रूहि नस्तदिदं सौम्य—विदुरस्य विचेष्टितं, बन्धुत्यागनिमित्तं च, यथैवागतवान् पुनः; तीर्थेषु च यदाचरितं, मैत्रेय-वाक्यं च यथार्थतः।
Verse 51
सूत उवाच राज्ञा परीक्षिता पृष्टो यदवोचन्महामुनि: । तद्वोऽभिधास्ये शृणुत राज्ञ: प्रश्नानुसारत: ॥ ५१ ॥ यच्च व्रजन्त्यनिमिषामृषभानुवृत्त्या दूरेयमा ह्युपरि न: स्पृहणीयशीला: । भर्तुर्मिथ: सुयशस: कथनानुराग- वैक्लव्यबाष्पकलया पुलकीकृताङ्गा: ॥
श्रीसूत उवाच—राज्ञा परीक्षितेन पृष्टं यन्महामुनिना प्रोक्तं तदेव वोऽहं प्रश्नानुसारतः क्रमशः कथयिष्यामि; सावधानं शृणुत।
Frequently Asked Questions
Because āśraya (Bhagavān) is transcendental and independent, the Bhāgavatam uses the dependent categories—creation, time, guṇas, karmic governance, and dissolution—as inferential and direct teaching tools. By showing that sarga/visarga, the worlds (sthāna), and even liberation (mukti) rely on the Supreme, the text isolates the āśraya as the final explanatory ground: the shelter of all shelters.
Sarga is the elementary creation of foundational categories—elements, sense objects, and sense instruments (including mind). Visarga is the subsequent, resultant creation that unfolds through the interaction of the material modes (guṇas), leading to differentiated forms, functions, and living situations within the cosmos.
Nārāyaṇa is the Supreme Person who lies upon the transcendental waters within the universe. The waters are called nāra because they emanate from the Supreme Nara (the personal Absolute), and because He rests upon (ayana) those waters, He is known as Nārāyaṇa.
Adhyātmika refers to the individual embodied experiencer with sense instruments; adhidaivika refers to the presiding deities controlling those senses; adhibhautika refers to the perceivable embodied field/object level. The framework teaches interdependence within conditioned experience, while highlighting that the Supreme Being remains independent as the ultimate shelter beyond all three.
It denies materialistic misreadings that reduce the cosmos to autonomous nature while also clarifying the Lord’s transcendence: material nature operates as His energy under His sanction. Vedic statements of ‘direct’ divine action are presented to negate the misconception that prakṛti is the ultimate creator, not to imply the Lord is forced into mechanical labor like a finite agent.