Adhyaya 57
The Murder of Satrājit and the Recovery of the Syamantaka Jewel
पूर्वस्य स्यामन्तक-विवादस्य अनुवर्तनेऽस्मिन्नध्याये श्रीकृष्णबलरामौ पाण्डवानां कुन्त्याश्च निधनवार्तां श्रुत्वा (स्वयमेव ज्ञात्वापि) कुलधर्मपालनार्थं हस्तिनापुरं गच्छतः, कुरूणां शोकं नरलिलया सह अनुभवन्तौ। तयोः अनुपस्थितौ अक्रूरः कृतवर्मा च शतधन्वानं लोभद्वेषाभ्यां प्रेरयतः; स सत्राजितं हत्वा स्यामन्तकं मणिं गृहीत्वा पलायते। सत्यभामा पितुः देहं तैले संरक्षितं कृत्वा कृष्णाय नयति; कृष्णो द्वारकां प्रत्यागत्य शतधन्वानं अनुधाव्य हत्वा मणिं न लभते। बलरामो मिथिलायां जनकसमीपे तिष्ठति, तत्र दुर्योधनः गदायुद्धं शिक्षते। कृष्णः सत्राजितस्य अन्त्येष्टिं कृत्वा अक्रूरनिर्वासनजनितं जनक्षोभं शमयितुं तमाहूय स्वसर्वज्ञत्वं मृदु प्रकाशयन् मणिं याचते, स्वजनानां शान्त्यर्थं दर्शयति, आरोपान् निरस्य पुनरपि अक्रूराय प्रत्यर्पयति—अग्रिमाध्यायस्य द्वारकानीत्याः मणिप्रसङ्गस्य च भूमिका।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच विज्ञातार्थोऽपि गोविन्दो दग्धानाकर्ण्य पाण्डवान् । कुन्तीं च कुल्यकरणे सहरामो ययौ कुरून् ॥ १ ॥
श्रीबादरायणिरुवाच—विज्ञातार्थोऽपि गोविन्दो दग्धानाकर्ण्य पाण्डवान् कुन्तीं च कुल्यकरणे सहरामो ययौ कुरून्।
Verse 2
भीष्मं कृपं सविदुरं गान्धारीं द्रोणमेव च । तुल्यदु:खौ च सङ्गम्य हा कष्टमिति होचतु: ॥ २ ॥
भीष्मं कृपं सविदुरं गान्धारीं द्रोणमेव च । तुल्यदु:खौ च सङ्गम्य हा कष्टमिति होचतु: ॥ २ ॥
Verse 3
लब्ध्वैतदन्तरं राजन् शतधन्वानमूचतु: । अक्रूरकृतवर्माणौ मनि: कस्मान्न गृह्यते ॥ ३ ॥
लब्ध्वैतदन्तरं राजन् शतधन्वानमूचतु: । अक्रूरकृतवर्माणौ मनि: कस्मान्न गृह्यते ॥ ३ ॥
Verse 4
योऽस्मभ्यं सम्प्रतिश्रुत्य कन्यारत्नं विगर्ह्य न: । कृष्णायादान्न सत्राजित् कस्माद् भ्रातरमन्वियात् ॥ ४ ॥
योऽस्मभ्यं सम्प्रतिश्रुत्य कन्यारत्नं विगर्ह्य न: । कृष्णायादान्न सत्राजित् कस्माद् भ्रातरमन्वियात् ॥ ४ ॥
Verse 5
एवं भिन्नमतिस्ताभ्यां सत्राजितमसत्तम: । शयानमवधील्लोभात् स पाप: क्षीणजीवित: ॥ ५ ॥
एवं भिन्नमतिस्ताभ्यां सत्राजितमसत्तम: । शयानमवधील्लोभात् स पाप: क्षीणजीवित: ॥ ५ ॥
Verse 6
स्त्रीणां विक्रोशमानानां क्रन्दन्तीनामनाथवत् । हत्वा पशून् सौनिकवन्मणिमादाय जग्मिवान् ॥ ६ ॥
स्त्रीणां विक्रोशमानानां क्रन्दन्तीनामनाथवत् । हत्वा पशून् सौनिकवन्मणिमादाय जग्मिवान् ॥ ६ ॥
Verse 7
सत्यभामा च पितरं हतं वीक्ष्य शुचार्पिता । व्यलपत्तात तातेति हा हतास्मीति मुह्यती ॥ ७ ॥
सत्यभामा पितरं हतं दृष्ट्वा शोकसमर्पिता । “तात तात” इति विलप्य “हा हतास्मि” इति मूर्च्छिता ॥
Verse 8
तैलद्रोण्यां मृतं प्रास्य जगाम गजसाह्वयम् । कृष्णाय विदितार्थाय तप्ताचख्यौ पितुर्वधम् ॥ ८ ॥
तैलद्रोण्यां मृतं निक्षिप्य जगाम गजसाह्वयम् । विदितार्थाय कृष्णाय शोकतप्ताऽब्रवीत् पितुर्वधम् ॥
Verse 9
तदाकर्ण्येश्वरौ राजन्ननुसृत्य नृलोकताम् । अहो न: परमं कष्टमित्यस्राक्षौ विलेपतु: ॥ ९ ॥
तदाकर्ण्येश्वरौ राजन् नृलोकतामनुसृत्य तौ । “अहो नः परमं कष्टम्” इत्यश्रुपूर्णेक्षणौ विलेपतुः ॥
Verse 10
आगत्य भगवांस्तस्मात् सभार्य: साग्रज: पुरम् । शतधन्वानमारेभे हन्तुं हर्तुं मणिं तत: ॥ १० ॥
आगत्य भगवान् तस्मात् सभार्यः साग्रजः पुरम् । द्वारकां प्राप्य शतधन्वानं हन्तुं मणिं हर्तुं चोद्यममकरोत् ॥
Verse 11
सोऽपि कृतोद्यमं ज्ञात्वा भीत: प्राणपरीप्सया । साहाय्ये कृतवर्माणमयाचत स चाब्रवीत् ॥ ११ ॥
सोऽपि कृतोद्यमं ज्ञात्वा भीतः प्राणपरीप्सया । साहाय्ये कृतवर्माणं याचितवान् स चोवाच ॥
Verse 12
नाहमीस्वरयो: कुर्यां हेलनं रामकृष्णयो: । को नु क्षेमाय कल्पेत तयोर्वृजिनमाचरन् ॥ १२ ॥ कंस: सहानुगोऽपीतो यद्द्वेषात्त्याजित: श्रिया । जरासन्ध: सप्तदश संयुगाद् विरथो गत: ॥ १३ ॥
कृतवर्मोवाच—नाहमीश्वरयो रामकृष्णयोर्हेलनां कुर्याम्। तयोर्वृजिनमाचरन् कः क्षेमाय कल्पेत? कंसः सहानुगो द्वेषात् श्रिया त्याजितोऽपीतः; जरासन्धश्च सप्तदशसंयुगाद् विरथो गतः।
Verse 13
नाहमीस्वरयो: कुर्यां हेलनं रामकृष्णयो: । को नु क्षेमाय कल्पेत तयोर्वृजिनमाचरन् ॥ १२ ॥ कंस: सहानुगोऽपीतो यद्द्वेषात्त्याजित: श्रिया । जरासन्ध: सप्तदश संयुगाद् विरथो गत: ॥ १३ ॥
कृतवर्मोवाच—नाहमीश्वरयो रामकृष्णयोर्हेलनां कुर्याम्। तयोर्वृजिनमाचरन् कः क्षेमाय कल्पेत? कंसः सहानुगो द्वेषात् श्रिया त्याजितोऽपीतः; जरासन्धश्च सप्तदशसंयुगाद् विरथो गतः।
Verse 14
प्रत्याख्यात: स चाक्रूरं पार्ष्णिग्राहमयाचत । सोऽप्याह को विरुध्येत विद्वानीश्वरयोर्बलम् ॥ १४ ॥
प्रत्याख्यातः स शतधन्वा चाक्रूरं पार्ष्णिग्राहमयाचत। सोऽप्याह—को विरुध्येत विद्वानीश्वरयोर्बलम्?
Verse 15
य इदं लीलया विश्वं सृजत्यवति हन्ति च । चेष्टां विश्वसृजो यस्य न विदुर्मोहिताजया ॥ १५ ॥
य इदं विश्वं लीलया सृजति पालयति हन्ति च; यस्य चेष्टां विश्वसृजोऽपि न विदुर्मोहिताः अजया।
Verse 16
य: सप्तहायन: शैलमुत्पाट्यैकेन पाणिना । दधार लीलया बाल उच्छिलीन्ध्रमिवार्भक: ॥ १६ ॥
यः सप्तहायनः बालः शैलमुत्पाट्यैकेन पाणिना लीलया दधार—उच्छिलीन्ध्रमिव अर्भकः।
Verse 17
नमस्तस्मै भगवते कृष्णायाद्भुतकर्मणे । अनन्तायादिभूताय कूटस्थायात्मने नम: ॥ १७ ॥
नमस्तस्मै भगवते कृष्णायाद्भुतकर्मणे । अनन्तायादिभूताय कूटस्थायात्मने नम: ॥ १७ ॥
Verse 18
प्रत्याख्यात: स तेनापि शतधन्वा महामणिम् । तस्मिन् न्यस्याश्वमारुह्य शतयोजनगं ययौ ॥ १८ ॥
प्रत्याख्यात: स तेनापि शतधन्वा महामणिम् । तस्मिन् न्यस्याश्वमारुह्य शतयोजनगं ययौ ॥ १८ ॥
Verse 19
गरुडध्वजमारुह्य रथं रामजनार्दनौ । अन्वयातां महावेगैरश्वै राजन् गुरुद्रुहम् ॥ १९ ॥
गरुडध्वजमारुह्य रथं रामजनार्दनौ । अन्वयातां महावेगैरश्वै राजन् गुरुद्रुहम् ॥ १९ ॥
Verse 20
मिथिलायामुपवने विसृज्य पतितं हयम् । पद्भ्यामधावत् सन्त्रस्त: कृष्णोऽप्यन्वद्रवद् रुषा ॥ २० ॥
मिथिलायामुपवने विसृज्य पतितं हयम् । पद्भ्यामधावत् सन्त्रस्त: कृष्णोऽप्यन्वद्रवद् रुषा ॥ २० ॥
Verse 21
पदातेर्भगवांस्तस्य पदातिस्तिग्मनेमिना । चक्रेण शिर उत्कृत्य वाससोर्व्यचिनोन्मणिम् ॥ २१ ॥
पदातेर्भगवांस्तस्य पदातिस्तिग्मनेमिना । चक्रेण शिर उत्कृत्य वाससोर्व्यचिनोन्मणिम् ॥ २१ ॥
Verse 22
अलब्धमणिरागत्य कृष्ण आहाग्रजान्तिकम् । वृथा हत: शतधनुर्मणिस्तत्र न विद्यते ॥ २२ ॥
मणिम् अलब्ध्वा भगवान् श्रीकृष्णोऽग्रजसमीपमागत्य प्राह—वृथा शतधनुर्हतः; अत्र मणिर्न विद्यते॥
Verse 23
तत आह बलो नूनं स मणि: शतधन्वना । कस्मिंश्चित् पुरुषे न्यस्तस्तमन्वेष पुरं व्रज ॥ २३ ॥
ततः श्रीबलदेव आह—नूनं शतधन्वना स मणिः कस्मिंश्चित् पुरुषे न्यस्तः; त्वं पुरं व्रज, तं चान्वेषय॥
Verse 24
अहं वैदेहमिच्छामि द्रष्टुं प्रियतमं मम । इत्युक्त्वा मिथिलां राजन् विवेश यदुनन्दन: ॥ २४ ॥
अहं वैदेहं प्रियतमं मम द्रष्टुमिच्छामि—इत्युक्त्वा, राजन्, यदुनन्दनः श्रीबलदेवो मिथिलां प्रविवेश॥
Verse 25
तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय मैथिल: प्रीतमानस: । अर्हयामास विधिवदर्हणीयं समर्हणै: ॥ २५ ॥
तं समागच्छन्तं दृष्ट्वा मैथिलः सहसोत्थाय प्रीतमानसः; विधिवद् अर्हणीयं तं समर्हणैरर्चयामास॥
Verse 26
उवास तस्यां कतिचिन्मिथिलायां समा विभु: । मानित: प्रीतियुक्तेन जनकेन महात्मना । ततोऽशिक्षद् गदां काले धार्तराष्ट्र: सुयोधन: ॥ २६ ॥
विभुः श्रीबलदेवः कतिचित् समा मिथिलायामुवास; प्रीतियुक्तेन महात्मना जनकेन मानितः। तदा धार्तराष्ट्रः सुयोधनः काले गदायुद्धविद्यामशिक्षत॥
Verse 27
केशवो द्वारकामेत्य निधनं शतधन्वन: । अप्राप्तिं च मणे: प्राह प्रियाया: प्रियकृद् विभु: ॥ २७ ॥
केशवो द्वारकामेत्य शतधन्वनो निधनं स्वयमाचचक्षे। स्यामन्तकस्य मणेः अप्राप्तिं च प्राह, प्रियायाः सत्यभामायाः प्रियकृद् विभुः॥
Verse 28
तत: स कारयामास क्रिया बन्धोर्हतस्य वै । साकं सुहृद्भिर्भगवान् या या: स्यु: साम्परायिकी: ॥ २८ ॥
ततः स भगवान् सुहृद्भिः सह हतस्य बन्धोः सत्राजितः क्रियाः कारयामास। याः याः स्युस्तस्य साम्परायिकीः॥
Verse 29
अक्रूर: कृतवर्मा च श्रुत्वा शतधनोर्वधम् । व्यूषतुर्भयवित्रस्तौ द्वारकाया: प्रयोजकौ ॥ २९ ॥
अक्रूरः कृतवर्मा च शतधनोर् वधं श्रुत्वा भयवित्रस्तौ। द्वारकायाः प्रयोजकौ व्यूषतुः अन्यत्र निवासं चक्रतुः॥
Verse 30
अक्रूरे प्रोषितेऽरिष्टान्यासन् वै द्वारकौकसाम् । शारीरा मानसास्तापा मुहुर्दैविकभौतिका: ॥ ३० ॥
अक्रूरे प्रोषिते द्वारकौकसाम् अरिष्टानि आसन्। शारीरा मानसास्तापा मुहुः दैविकभौतिकाः॥
Verse 31
इत्यङ्गोपदिशन्त्येके विस्मृत्य प्रागुदाहृतम् । मुनिवासनिवासे किं घटेतारिष्टदर्शनम् ॥ ३१ ॥
इति अङ्ग उपदिशन्ति केचित् प्रागुदाहृतं विस्मृत्य। मुनिवासनिवासे भगवति स्थिते किं घटेत अरिष्टदर्शनम्॥
Verse 32
देवेऽवर्षति काशीश: श्वफल्कायागताय वै । स्वसुतां गान्दिनीं प्रादात् ततोऽवर्षत् स्म काशिषु ॥ ३२ ॥
देवेऽवर्षति काशीशः श्वफल्कायागताय वै । स्वसुतां गान्दिनीं प्रादात् ततोऽवर्षत् स्म काशिषु ॥
Verse 33
तत्सुतस्तत्प्रभावोऽसावक्रूरो यत्र यत्र ह । देवोऽभिवर्षते तत्र नोपतापा न मारीका: ॥ ३३ ॥
तत्सुतस्तत्प्रभावोऽसावक्रूरो यत्र यत्र ह । देवोऽभिवर्षते तत्र नोपतापा न मारीकाः ॥
Verse 34
इति वृद्धवच: श्रुत्वा नैतावदिह कारणम् । इति मत्वा समानाय्य प्राहाक्रूरं जनार्दन: ॥ ३४ ॥
इति वृद्धवचः श्रुत्वा नैतावदिह कारणम् । इति मत्वा समानाय्य प्राहाक्रूरं जनार्दनः ॥
Verse 35
पूजयित्वाभिभाष्यैनं कथयित्वा प्रिया: कथा: । विज्ञाताखिलचित्तज्ञ: स्मयमान उवाच ह ॥ ३५ ॥ ननु दानपते न्यस्तस्त्वय्यास्ते शतधन्वना । स्यमन्तको मनि: श्रीमान् विदित: पूर्वमेव न: ॥ ३६ ॥
पूजयित्वाभिभाष्यैनं कथयित्वा प्रियाः कथाः । विज्ञाताखिलचित्तज्ञः स्मयमान उवाच ह ॥ ननु दानपते न्यस्तस्त्वय्यास्ते शतधन्वना । स्यमन्तको मणिः श्रीमान् विदितः पूर्वमेव नः ॥
Verse 36
पूजयित्वाभिभाष्यैनं कथयित्वा प्रिया: कथा: । विज्ञाताखिलचित्तज्ञ: स्मयमान उवाच ह ॥ ३५ ॥ ननु दानपते न्यस्तस्त्वय्यास्ते शतधन्वना । स्यमन्तको मनि: श्रीमान् विदित: पूर्वमेव न: ॥ ३६ ॥
पूजयित्वाभिभाष्यैनं कथयित्वा प्रियाः कथाः । विज्ञाताखिलचित्तज्ञः स्मयमान उवाच ह ॥ ननु दानपते न्यस्तस्त्वय्यास्ते शतधन्वना । स्यमन्तको मणिः श्रीमान् विदितः पूर्वमेव नः ॥
Verse 37
सत्राजितोऽनपत्यत्वाद् गृह्णीयुर्दुहितु: सुता: । दायं निनीयाप: पिण्डान् विमुच्यर्णं च शेषितम् ॥ ३७ ॥
सत्राजितोऽनपत्यत्वात् दुहितुः सुताः एव तस्य दायं गृह्णीयुः। ते उदक-पिण्ड-श्राद्धं कृत्वा पितामहस्य ऋणं विमोच्य शेषं दायं स्वयम् अवशेषयेरन्॥
Verse 38
तथापि दुर्धरस्त्वन्यैस्त्वय्यास्तां सुव्रते मणि: । किन्तु मामग्रज: सम्यङ्न प्रत्येति मणिं प्रति ॥ ३८ ॥ दर्शयस्व महाभाग बन्धूनां शान्तिमावह । अव्युच्छिन्ना मखास्तेऽद्य वर्तन्ते रुक्मवेदय: ॥ ३९ ॥
तथापि मणिः सुव्रते त्वय्येवास्तां, अन्यैर्दुर्धरः। किन्तु मणिं प्रति मया उक्तं सम्यक् मम अग्रजः न प्रत्येति; एकवारं दर्शय। महाभाग, बन्धूनां शान्तिमावह; रुक्मवेदयः तेऽद्य अव्युच्छिन्ना मखाः वर्तन्ते इति प्रसिद्धम्॥
Verse 39
तथापि दुर्धरस्त्वन्यैस्त्वय्यास्तां सुव्रते मणि: । किन्तु मामग्रज: सम्यङ्न प्रत्येति मणिं प्रति ॥ ३८ ॥ दर्शयस्व महाभाग बन्धूनां शान्तिमावह । अव्युच्छिन्ना मखास्तेऽद्य वर्तन्ते रुक्मवेदय: ॥ ३९ ॥
तथापि मणिः सुव्रते त्वय्येवास्तां, अन्यैर्दुर्धरः। किन्तु मणिं प्रति मया उक्तं सम्यक् मम अग्रजः न प्रत्येति; एकवारं दर्शय। महाभाग, बन्धूनां शान्तिमावह; रुक्मवेदयः तेऽद्य अव्युच्छिन्ना मखाः वर्तन्ते इति प्रसिद्धम्॥
Verse 40
एवं सामभिरालब्ध: श्वफल्कतनयो मणिम् । आदाय वाससाच्छन्न: ददौ सूर्यसमप्रभम् ॥ ४० ॥
एवं सामभिरालब्धः श्वफल्कतनयो मणिम्। आदाय वाससा छन्नः सूर्यसमप्रभं प्रभवे ददौ॥
Verse 41
स्यमन्तकं दर्शयित्वा ज्ञातिभ्यो रज आत्मन: । विमृज्य मणिना भूयस्तस्मै प्रत्यर्पयत् प्रभु: ॥ ४१ ॥
स्यमन्तकं दर्शयित्वा ज्ञातिभ्यः रज आत्मनः। विमृज्य मणिना भूयः तस्मै प्रत्यर्पयत् प्रभुः॥
Verse 42
यस्त्वेतद् भगवत ईश्वरस्य विष्णो- र्वीर्याढ्यं वृजिनहरं सुमङ्गलं च । आख्यानं पठति शृणोत्यनुस्मरेद् वा दुष्कीर्तिं दुरितमपोह्य याति शान्तिम् ॥ ४२ ॥
एतद् भगवतः परमेश्वरस्य श्रीविष्णोर्वीर्यसमृद्धं वृजिनहरं सुमङ्गलं चाख्यानं यः पठति शृणोत्यनुस्मरेद्वा, स स्वकीयं दुष्कीर्तिं दुरितं चापोह्य शान्तिं याति।
Frequently Asked Questions
Śatadhanvā is incited by Akrūra and Kṛtavarmā, who exploit resentment over Satrājit giving Satyabhāmā to Kṛṣṇa instead of them. The immediate driver is lobha (greed) for the Syamantaka jewel, and the Bhāgavatam frames the act as adharma that shortens his lifespan—showing how corrupted ūti (motivation) produces swift karmic collapse.
The text explicitly notes Kṛṣṇa was fully aware, yet He acts in a humanlike way—mourning with relatives and following social duties. This nara-līlā preserves dharma, teaches proper conduct, and allows His devotees to relate to Him intimately, without compromising His status as sarva-jña (all-knowing).
Śatadhanvā entrusted the jewel to Akrūra before fleeing. Kṛṣṇa later summons Akrūra back to Dvārakā and, through gentle but incisive speech, has him reveal the jewel publicly—clearing Kṛṣṇa of accusations—after which Kṛṣṇa returns the gem to Akrūra for safekeeping.
Balarāma chooses to visit King Videha (Janaka), who honors Him with scriptural worship, and He remains there for years. The narrative notes Duryodhana learns gadā-yuddha from Balarāma, foreshadowing Mahābhārata-era outcomes: the transmission of martial skill becomes part of providential history, linking Kṛṣṇa-līlā to broader dynastic dharma and future conflict.
Elders attribute the city’s miseries to Akrūra’s absence due to his family’s rain-bestowing merit (connected to Śvaphalka and Gāndinī). Kṛṣṇa, though knowing multiple causes, summons Akrūra back to restore social confidence and stability—demonstrating divine governance through both metaphysical truth and practical statecraft.