Adhyaya 16
Kāliya-damana: Kṛṣṇa Subdues the Serpent and Purifies the Yamunā
शुकदेवः परीक्षितः प्रश्नान् प्रत्युत्तरयन् कथयति यथा कालियह्रदविषेण यमुनाजलं दग्धं विषवायुभिश्च दूषितं जातम्; तद् शुद्ध्यर्थं श्रीकृष्णः कदम्बवृक्षात् ह्रदे अवतीर्य कालियं प्रकोपयामास। कालियेन बद्धे सति व्रजवासिनः गोपगोप्यः वृद्धाः पशवश्च शोकमूर्च्छिताः, निमित्तानि मृत्युसूचकानि मन्यन्ते; परं कृष्णैश्वर्यं विदित्वा बलरामः तान् निवारयति। ततः कृष्णः स्वदेहं विस्तार्य बन्धनं भित्त्वा कालियस्य बहुफणेषु नृत्यन् तं दमयति, देवैः पुष्पवृष्ट्या स्तूयमानः। नागपत्नीभिः गम्भीरा स्तुतिः कृताः—दण्डोऽपि अनुग्रह इति, भगवत्पादरजः परमभाग्यमिति; कालियः स्वभावं निवेद्य शरणं याचते। कृष्णः तं समुद्रं प्रेषयति, स्वपादचिह्नैः गरुडभयात् रक्षां ददाति, तत्र स्मरणकथनस्नानपूजनादीनां भक्तिफलानि स्थापयति। एवं यमुनापुनः शुद्धा, परेषु व्रजलीलासु भगवतः रक्षणं व्रजप्रेम च अधिकं प्रगाढं भवति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच विलोक्य दूषितां कृष्णां कृष्ण: कृष्णाहिना विभु: । तस्या विशुद्धिमन्विच्छन् सर्पं तमुदवासयत् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच विलोक्य दूषितां कृष्णां कृष्णः कृष्णाहिना विभुः । तस्या विशुद्धिमन्विच्छन् सर्पं तमुदवासयत् ॥ १ ॥
Verse 2
श्रीराजोवाच कथमन्तर्जलेऽगाधे न्यगृह्णाद् भगवानहिम् । स वै बहुयुगावासं यथासीद् विप्र कथ्यताम् ॥ २ ॥
श्रीराजोवाच—कथमन्तर्जलेऽगाधे न्यगृह्णाद् भगवानहिम् । स वै बहुयुगावासं यथासीद् विप्र कथ्यताम् ॥
Verse 3
ब्रह्मन् भगवतस्तस्य भूम्न: स्वच्छन्दवर्तिन: । गोपालोदारचरितं कस्तृप्येतामृतं जुषन् ॥ ३ ॥
ब्रह्मन् भगवतस्तस्य भूम्नः स्वच्छन्दवर्तिनः । गोपालोदारचरितं कस्तृप्येतामृतं जुषन् ॥
Verse 4
श्रीशुक उवाच कालिन्द्यां कालियस्यासीद् ह्रद: कश्चिद् विषाग्निना । श्रप्यमाणपया यस्मिन् पतन्त्युपरिगा: खगा: ॥ ४ ॥
श्रीशुक उवाच—कालिन्द्यां कालियस्यासीद् ह्रदः कश्चिद् विषाग्निना । श्रप्यमाणपया यस्मिन् पतन्त्युपरिगाः खगाः ॥
Verse 5
विप्रुष्मता विषदोर्मिमारुतेनाभिमर्शिता: । म्रियन्ते तीरगा यस्य प्राणिन: स्थिरजङ्गमा: ॥ ५ ॥
विप्रुष्मता विषदोर्मिमारुतेनाभिमर्शिताः । म्रियन्ते तीरगा यस्य प्राणिनः स्थिरजङ्गमाः ॥
Verse 6
तं चण्डवेगविषवीर्यमवेक्ष्य तेन दुष्टां नदीं च खलसंयमनावतार: । कृष्ण: कदम्बमधिरुह्य ततोऽतितुङ्ग- मास्फोट्य गाढरशनो न्यपतद् विषोदे ॥ ६ ॥
तं चण्डवेगविषवीर्यमवेक्ष्य तेन दुष्टां नदीं च खलसंयमनावतारः । कृष्णः कदम्बमधिरुह्य ततोऽतितुङ्गमास्फोट्य गाढरशनो न्यपतद् विषोदे ॥
Verse 7
सर्पह्रद: पुरुषसारनिपातवेग- सङ्क्षोभितोरगविषोच्छ्वसिताम्बुराशि: । पर्यक्प्लुतो विषकषायबिभीषणोर्मि- र्धावन् धनु:शतमनन्तबलस्य किं तत् ॥ ७ ॥
यदा भगवान् अनन्तबलः सर्पह्रदे अवतीर्णः, तदा तत्रोरगाः अतिक्षुब्धाः सन्तो विषोच्छ्वासैः अम्बुराशिं विषेण अधिकं दूषयामासुः। तस्य प्रवेशवेगेन ह्रदः सर्वतः पर्यक्प्लुतः, विषकषायभीषणोर्मयः धनुःशतपर्यन्तं भूमिं प्लावयामासुः। अनन्तशक्तेः प्रभोः एतत् न किमपि आश्चर्यम्॥
Verse 8
तस्य ह्रदे विहरतो भुजदण्डघूर्ण- वार्घोषमङ्ग वरवारणविक्रमस्य । आश्रुत्य तत् स्वसदनाभिभवं निरीक्ष्य चक्षु:श्रवा: समसरत्तदमृष्यमाण: ॥ ८ ॥
तस्य ह्रदे विहरतः वरवारणविक्रमस्य भुजदण्डघूर्णवार्घोषं श्रुत्वा, स्वसदनाभिभवं निरीक्ष्य चक्षु:श्रवाः अमृष्यमाणः तत्र समसरत्॥
Verse 9
तं प्रेक्षणीयसुकुमारघनावदातं श्रीवत्सपीतवसनं स्मितसुन्दरास्यम् । क्रीडन्तमप्रतिभयं कमलोदराङ्घ्रि सन्दश्य मर्मसु रुषा भुजया चछाद ॥ ९ ॥
तं प्रेक्षणीयं सुकुमारं घनावदातं श्रीवत्सलाञ्छनवक्षसं पीतवसनं स्मितसुन्दरास्यं कमलोदराङ्घ्रिं जलमध्ये क्रीडन्तं निरभयं दृष्ट्वा, कालीयः ईर्ष्यया रुषा मर्मसु ददंश, ततः भुजया सर्वतः चछाद॥
Verse 10
तं नागभोगपरिवीतमदृष्टचेष्ट- मालोक्य तत्प्रियसखा: पशुपा भृशार्ता: । कृष्णेऽर्पितात्मसुहृदर्थकलत्रकामा दु:खानुशोकभयमूढधियो निपेतु: ॥ १० ॥
तं नागभोगपरिवीतम् अदृष्टचेष्टं दृष्ट्वा तत्प्रियसखाः पशुपाः भृशार्ताः अभवन्। ये कृष्णे अर्पितात्मसुहृदर्थकलत्रकामाः, ते कालीयग्रस्तं प्रभुं दृष्ट्वा दुःखानुशोकभयमूढधियः भूमौ निपेतुः॥
Verse 11
गावो वृषा वत्सतर्य: क्रन्दमाना: सुदु:खिता: । कृष्णे न्यस्तेक्षणा भीता रुदन्त्य इव तस्थिरे ॥ ११ ॥
गावो वृषा वत्सतर्यश्च सुदुःखिताः क्रन्दमानाः कृष्णे न्यस्तेक्षणा भीताः रुदन्त्य इव तस्थिरे॥
Verse 12
अथ व्रजे महोत्पातास्त्रिविधा ह्यतिदारुणा: । उत्पेतुर्भुवि दिव्यात्मन्यासन्नभयशंसिन: ॥ १२ ॥
अथ व्रजे महोत्पातास्त्रिविधा ह्यतिदारुणाः । उत्पेतुर्भुवि दिव्यात्मन्यासन्नभयशंसिनः ॥
Verse 13
तानालक्ष्य भयोद्विग्ना गोपा नन्दपुरोगमा: । विना रामेण गा: कृष्णं ज्ञात्वा चारयितुं गतम् ॥ १३ ॥ तैर्दुर्निमित्तैर्निधनं मत्वा प्राप्तमतद्विद: । तत्प्राणास्तन्मनस्कास्ते दु:खशोकभयातुरा: ॥ १४ ॥ आबालवृद्धवनिता: सर्वेऽङ्ग पशुवृत्तय: । निर्जग्मुर्गोकुलाद् दीना: कृष्णदर्शनलालसा: ॥ १५ ॥
तानालक्ष्य भयोद्विग्ना गोपा नन्दपुरोगमाः । विना रामेण गाः कृष्णं ज्ञात्वा चारयितुं गतम् ॥
Verse 14
तानालक्ष्य भयोद्विग्ना गोपा नन्दपुरोगमा: । विना रामेण गा: कृष्णं ज्ञात्वा चारयितुं गतम् ॥ १३ ॥ तैर्दुर्निमित्तैर्निधनं मत्वा प्राप्तमतद्विद: । तत्प्राणास्तन्मनस्कास्ते दु:खशोकभयातुरा: ॥ १४ ॥ आबालवृद्धवनिता: सर्वेऽङ्ग पशुवृत्तय: । निर्जग्मुर्गोकुलाद् दीना: कृष्णदर्शनलालसा: ॥ १५ ॥
तैर्दुर्निमित्तैर्निधनं मत्वा प्राप्तमतद्विदः । तत्प्राणास्तन्मनस्कास्ते दुःखशोकभयातुराः ॥
Verse 15
तानालक्ष्य भयोद्विग्ना गोपा नन्दपुरोगमा: । विना रामेण गा: कृष्णं ज्ञात्वा चारयितुं गतम् ॥ १३ ॥ तैर्दुर्निमित्तैर्निधनं मत्वा प्राप्तमतद्विद: । तत्प्राणास्तन्मनस्कास्ते दु:खशोकभयातुरा: ॥ १४ ॥ आबालवृद्धवनिता: सर्वेऽङ्ग पशुवृत्तय: । निर्जग्मुर्गोकुलाद् दीना: कृष्णदर्शनलालसा: ॥ १५ ॥
आबालवृद्धवनिताः सर्वेऽङ्ग पशुवृत्तयः । निर्जग्मुर्गोकुलाद् दीनाः कृष्णदर्शनलालसाः ॥
Verse 16
तांस्तथा कातरान् वीक्ष्य भगवान् माधवो बल: । प्रहस्य किञ्चिन्नोवाच प्रभावज्ञोऽनुजस्य स: ॥ १६ ॥
तांस्तथा कातरान् वीक्ष्य भगवान् माधवो बलः । प्रहस्य किञ्चिन्नोवाच प्रभावज्ञोऽनुजस्य सः ॥
Verse 17
तेऽन्वेषमाणा दयितं कृष्णं सूचितया पदै: । भगवल्लक्षणैर्जग्मु: पदव्या यमुनातटम् ॥ १७ ॥
तेऽन्वेषमाणा दयितं कृष्णं सूचितया पदैः । भगवल्लक्षणैर्जग्मुः पदव्या यमुनातटम् ॥
Verse 18
ते तत्र तत्राब्जयवाङ्कुशाशनि- ध्वजोपपन्नानि पदानि विश्पते: । मार्गे गवामन्यपदान्तरान्तरे निरीक्षमाणा ययुरङ्ग सत्वरा: ॥ १८ ॥
ते तत्र तत्राब्जयवाङ्कुशाशनि-ध्वजोपपन्नानि पदानि विश्पतेः । मार्गे गवामन्यपदान्तरान्तरे निरीक्षमाणा ययुरङ्ग सत्वराः ॥
Verse 19
अन्तर्ह्रदे भुजगभोगपरीतमारात् कृष्णं निरीहमुपलभ्य जलाशयान्ते । गोपांश्च मूढधिषणान् परित: पशूंश्च सङ्क्रन्दत: परमकश्मलमापुरार्ता: ॥ १९ ॥
अन्तर्ह्रदे भुजगभोगपरीतमारात् कृष्णं निरीहमुपलभ्य जलाशयान्ते । गोपांश्च मूढधिषणान् परितः पशूंश्च सङ्क्रन्दतः परमकश्मलमापुरार्ताः ॥
Verse 20
गोप्योऽनुरक्तमनसो भगवत्यनन्ते तत्सौहृदस्मितविलोकगिर: स्मरन्त्य: । ग्रस्तेऽहिना प्रियतमे भृशदु:खतप्ता: शून्यं प्रियव्यतिहृतं ददृशुस्त्रिलोकम् ॥ २० ॥
गोप्योऽनुरक्तमनसो भगवत्यनन्ते तत्सौहृदस्मितविलोकगिरः स्मरन्त्यः । ग्रस्तेऽहिना प्रियतमे भृशदुःखतप्ताḥ शून्यं प्रियव्यतिहृतं ददृशुस्त्रिलोकम् ॥
Verse 21
ता: कृष्णमातरमपत्यमनुप्रविष्टां तुल्यव्यथा: समनुगृह्य शुच: स्रवन्त्य: । तास्ता व्रजप्रियकथा: कथयन्त्य आसन् कृष्णाननेऽर्पितदृशो मृतकप्रतीका: ॥ २१ ॥
ताः कृष्णमातरमपत्यमनुप्रविष्टां तुल्यव्यथाः समनुगृह्य शुचः स्रवन्त्यः । तास्ता व्रजप्रियकथाः कथयन्त्य आसन् कृष्णाननेऽर्पितदृशो मृतकप्रतीकाः ॥
Verse 22
कृष्णप्राणान्निर्विशतो नन्दादीन् वीक्ष्य तं ह्रदम् । प्रत्यषेधत् स भगवान् राम: कृष्णानुभाववित् ॥ २२ ॥
तदा कृष्णप्राणान् नन्दादीन् गोपान् तं सर्पह्रदं प्रविशन्तो दृष्ट्वा, कृष्णानुभाववित् स भगवान् बलरामः तान् प्रत्यषेधत्॥
Verse 23
इत्थं स्वगोकुलमनन्यगतिं निरीक्ष्य सस्त्रीकुमारमतिदु:खितमात्महेतो: । आज्ञाय मर्त्यपदवीमनुवर्तमान: स्थित्वा मुहूर्तमुदतिष्ठदुरङ्गबन्धात् ॥ २३ ॥
एवं स्वगोकुलं स्त्रीकुमारादिसहितं आत्महेतोः अतिदुःखितं निरीक्ष्य, मर्त्यपदवीमनुवर्तमानो भगवान् मुहूर्तं सर्पबन्धे स्थित्वा ततः कालीयोरङ्गबन्धात् उदतिष्ठत्॥
Verse 24
तत्प्रथ्यमानवपुषा व्यथितात्मभोग- स्त्यक्त्वोन्नमय्य कुपित: स्वफणान् भुजङ्ग: । तस्थौ श्वसञ्छ्वसनरन्ध्रविषाम्बरीष- स्तब्धेक्षणोल्मुकमुखो हरिमीक्षमाण: ॥ २४ ॥
भगवतो वपुषा प्रवर्धमानेन व्यथितात्मभोगः कालीयो हरिं त्यक्त्वा, कुपितः स्वफणानुन्नमय्य तस्थौ श्वसन्; तस्य श्वसनरन्ध्राणि विषाम्बरीषवत्, स्तब्धेक्षणं मुखमुल्मुकवत्, हरिमीक्षमाणः॥
Verse 25
तं जिह्वया द्विशिखया परिलेलिहानं द्वे सृक्वणी ह्यतिकरालविषाग्निदृष्टिम् । क्रीडन्नमुं परिससार यथा खगेन्द्रो बभ्राम सोऽप्यवसरं प्रसमीक्षमाण: ॥ २५ ॥
द्विशिखया जिह्वया सृक्वणी परिलेलिहानं, अतिकरालविषाग्निदृष्टिं तं कालीयं हरिः क्रीडन् खगेन्द्र इव परिससार; सोऽपि अवसरं प्रसमीक्षमाणो बभ्राम॥
Verse 26
एवं परिभ्रमहतौजसमुन्नतांस- मानम्य तत्पृथुशिर:स्वधिरूढ आद्य: । तन्मूर्धरत्ननिकरस्पर्शातिताम्र- पादाम्बुजोऽखिलकलादिगुरुर्ननर्त ॥ २६ ॥
एवं परिभ्रमणेन कालीयस्य ओजः क्षपयित्वा, आद्यः श्रीकृष्णः तस्य उन्नतांसमानं नमयित्वा पृथुशिरःसु अधिरूढः। तन्मूर्धरत्ननिकरस्पर्शात् अतिताम्रपादाम्बुजः अखिलकलादिगुरुः ननर्त॥
Verse 27
तं नर्तुमुद्यतमवेक्ष्य तदा तदीय- गन्धर्वसिद्धमुनिचारणदेववध्व: । प्रीत्या मृदङ्गपणवानकवाद्यगीत- पुष्पोपहारनुतिभि: सहसोपसेदु: ॥ २७ ॥
तं नर्तुमुद्यतमवेक्ष्य तदा तदीय- गन्धर्वसिद्धमुनिचारणदेववध्व: । प्रीत्या मृदङ्गपणवानकवाद्यगीत- पुष्पोपहारनुतिभि: सहसोपसेदु: ॥ २७ ॥
Verse 28
यद् यच्छिरो न नमतेऽङ्ग शतैकशीर्ष्ण- स्तत्तन् ममर्द खरदण्डधरोऽङ्घ्रिपातै: । क्षीणायुषो भ्रमत उल्बणमास्यतोऽसृङ् नस्तो वमन् परमकश्मलमाप नाग: ॥ २८ ॥
यद् यच्छिरो न नमतेऽङ्ग शतैकशीर्ष्ण- स्तत्तन् ममर्द खरदण्डधरोऽङ्घ्रिपातै: । क्षीणायुषो भ्रमत उल्बणमास्यतोऽसृङ् नस्तो वमन् परमकश्मलमाप नाग: ॥ २८ ॥
Verse 29
तस्याक्षिभिर्गरलमुद्वमत: शिर:सु यद् यत् समुन्नमति नि:श्वसतो रुषोच्चै: । नृत्यन् पदानुनमयन् दमयां बभूव पुष्पै: प्रपूजित इवेह पुमान् पुराण: ॥ २९ ॥
तस्याक्षिभिर्गरलमुद्वमत: शिर:सु यद् यत् समुन्नमति नि:श्वसतो रुषोच्चै: । नृत्यन् पदानुनमयन् दमयां बभूव पुष्पै: प्रपूजित इवेह पुमान् पुराण: ॥ २९ ॥
Verse 30
तच्चित्रताण्डवविरुग्नफणासहस्रो रक्तं मुखैरुरु वमन्नृप भग्नगात्र: । स्मृत्वा चराचरगुरुं पुरुषं पुराणं नारायणं तमरणं मनसा जगाम ॥ ३० ॥
तच्चित्रताण्डवविरुग्नफणासहस्रो रक्तं मुखैरुरु वमन्नृप भग्नगात्र: । स्मृत्वा चराचरगुरुं पुरुषं पुराणं नारायणं तमरणं मनसा जगाम ॥ ३० ॥
Verse 31
कृष्णस्य गर्भजगतोऽतिभरावसन्नं पार्ष्णिप्रहारपरिरुग्नफणातपत्रम् । दृष्ट्वाहिमाद्यमुपसेदुरमुष्य पत्न्य आर्ता: श्लथद्वसनभूषणकेशबन्धा: ॥ ३१ ॥
कृष्णस्य गर्भजगतोऽतिभरावसन्नं पार्ष्णिप्रहारपरिरुग्नफणातपत्रम् । दृष्ट्वाहिमाद्यमुपसेदुरमुष्य पत्न्य आर्ता: श्लथद्वसनभूषणकेशबन्धा: ॥ ३१ ॥
Verse 32
तास्तं सुविग्नमनसोऽथ पुरस्कृतार्भा: कायं निधाय भुवि भूतपतिं प्रणेमु: । साध्व्य: कृताञ्जलिपुटा: शमलस्य भर्तु- र्मोक्षेप्सव: शरणदं शरणं प्रपन्ना: ॥ ३२ ॥
ताः सुविग्नमनसोऽथ पुरस्कृतार्भाः स्वकायं निधाय भुवि भूतपतिं प्रणेमुः। साध्व्यः कृताञ्जलिपुटाः शमलस्य भर्तुर्मोक्षेप्सवः शरणदं शरणं प्रपन्नाः॥
Verse 33
नागपत्न्य ऊचु: न्याय्यो हि दण्ड: कृतकिल्बिषेऽस्मिं- स्तवावतार: खलनिग्रहाय । रिपो: सुतानामपि तुल्यदृष्टि- र्धत्से दमं फलमेवानुशंसन् ॥ ३३ ॥
नागपत्न्य ऊचुः—न्याय्यो हि दण्डः कृतकिल्बिषेऽस्मिंस्तवावतारः खलनिग्रहाय। रिपोः सुतानामपि तुल्यदृष्टिर्धत्से दमं फलमेवानुशंसन्॥
Verse 34
अनुग्रहोऽयं भवत: कृतो हि नो दण्डोऽसतां ते खलु कल्मषापह: । यद् दन्दशूकत्वममुष्य देहिन: क्रोधोऽपि तेऽनुग्रह एव सम्मत: ॥ ३४ ॥
अनुग्रहोऽयं भवतः कृतो हि नो दण्डोऽसतां ते खलु कल्मषापहः। यद् दन्दशूकत्वममुष्य देहिनः क्रोधोऽपि तेऽनुग्रह एव सम्मतः॥
Verse 35
तप: सुतप्तं किमनेन पूर्वं निरस्तमानेन च मानदेन । धर्मोऽथ वा सर्वजनानुकम्पया यतो भवांस्तुष्यति सर्वजीव: ॥ ३५ ॥
तपः सुतप्तं किमनेन पूर्वं निरस्तमानेन च मानदेन। धर्मोऽथ वा सर्वजनानुकम्पया यतो भवांस्तुष्यति सर्वजीवः॥
Verse 36
कस्यानुभावोऽस्य न देव विद्महे तवाङ्घ्रिरेणुस्परशाधिकार: । यद्वाञ्छया श्रीर्ललनाचरत्तपो विहाय कामान् सुचिरं धृतव्रता ॥ ३६ ॥
कस्यानुभावोऽस्य न देव विद्महे तवाङ्घ्रिरेणुस्परशाधिकारः। यद्वाञ्छया श्रीर्ललनाचरत्तपो विहाय कामान् सुचिरं धृतव्रता॥
Verse 37
न नाकपृष्ठं न च सार्वभौमं न पारमेष्ठ्यं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा वाञ्छन्ति यत्पादरज:प्रपन्ना: ॥ ३७ ॥
ये तव पदपङ्कजरजः शरणं प्रपन्नाः, ते न नाकपृष्ठराज्यं न सार्वभौम्यं न पारमेष्ठ्यं न रसाधिपत्यं वाञ्छन्ति; न योगसिद्धीर्नापि अपुनर्भवं मोक्षं वा स्पृहयन्ति।
Verse 38
तदेष नाथाप दुरापमन्यै- स्तमोजनि: क्रोधवशोऽप्यहीश: । संसारचक्रे भ्रमत: शरीरिणो यदिच्छत: स्याद् विभव: समक्ष: ॥ ३८ ॥
हे नाथ, एष कालीयः तमोजनिḥ क्रोधवशोऽपि अहीशः, अन्यैर्दुरापं तदिदानीं प्राप्तवान्। संसारचक्रे कामपूर्णा भ्रमतः शरीरिणः, तव पदपङ्कजरजः प्राप्य समक्षमेव विभवाः स्युः।
Verse 39
नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महात्मने । भूतावासाय भूताय पराय परमात्मने ॥ ३९ ॥
नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महात्मने। भूतावासाय भूताय पराय परमात्मने॥
Verse 40
ज्ञानविज्ञाननीधये ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अगुणायाविकाराय नमस्ते प्राकृताय च ॥ ४० ॥
ज्ञानविज्ञाननिधये ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये। अगुणायाविकाराय नमस्ते प्राकृताय च॥
Verse 41
कालाय कालनाभाय कालावयवसाक्षिणे । विश्वाय तदुपद्रष्ट्रे तत्कर्त्रे विश्वहेतवे ॥ ४१ ॥
कालाय कालनाभाय कालावयवसाक्षिणे। विश्वाय तदुपद्रष्ट्रे तत्कर्त्रे विश्वहेतवे॥
Verse 42
भूतमात्रेन्द्रियप्राणमनोबुद्ध्याशयात्मने । त्रिगुणेनाभिमानेन गूढस्वात्मानुभूतये ॥ ४२ ॥ नमोऽनन्ताय सूक्ष्माय कूटस्थाय विपश्चिते । नानावादानुरोधाय वाच्यवाचकशक्तये ॥ ४३ ॥
भूतमात्रेन्द्रियप्राणमनोबुद्ध्याशयात्मने नमः। त्रिगुणाभिमानेन जीवस्य स्वात्मानुभूतिः गूढा भवति; अनन्तसूक्ष्मकूटस्थविपश्चिते, नानावादानुरोधाय वाच्यवाचकशक्तये नमो नमः।
Verse 43
भूतमात्रेन्द्रियप्राणमनोबुद्ध्याशयात्मने । त्रिगुणेनाभिमानेन गूढस्वात्मानुभूतये ॥ ४२ ॥ नमोऽनन्ताय सूक्ष्माय कूटस्थाय विपश्चिते । नानावादानुरोधाय वाच्यवाचकशक्तये ॥ ४३ ॥
भूतमात्रेन्द्रियप्राणमनोबुद्ध्याशयात्मने नमः। त्रिगुणाभिमानेन जीवस्य स्वात्मानुभूतिः गूढा भवति; अनन्तसूक्ष्मकूटस्थविपश्चिते, नानावादानुरोधाय वाच्यवाचकशक्तये नमो नमः।
Verse 44
नम: प्रमाणमूलाय कवये शास्त्रयोनये । प्रवृत्ताय निवृत्ताय निगमाय नमो नम: ॥ ४४ ॥
प्रमाणमूलाय कवये शास्त्रयोनये नमः। प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपाय निगमाय नमो नमः॥
Verse 45
नम: कृष्णाय रामाय वसुदेवसुताय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय सात्वतां पतये नम: ॥ ४५ ॥
नमः कृष्णाय रामाय वसुदेवसुताय च। प्रद्युम्नायानिरुद्धाय सात्वतां पतये नमः॥
Verse 46
नमो गुणप्रदीपाय गुणात्मच्छादनाय च । गुणवृत्त्युपलक्ष्याय गुणद्रष्ट्रे स्वसंविदे ॥ ४६ ॥
नमो गुणप्रदीपाय गुणात्मच्छादनाय च। गुणवृत्त्युपलक्ष्याय गुणद्रष्ट्रे स्वसंविदे॥
Verse 47
अव्याकृतविहाराय सर्वव्याकृतसिद्धये । हृषीकेश नमस्तेऽस्तु मुनये मौनशीलिने ॥ ४७ ॥
अव्याकृतविहाराय सर्वव्याकृतसिद्धये । हृषीकेश नमस्तेऽस्तु मुनये मौनशीलिने ॥
Verse 48
परावरगतिज्ञाय सर्वाध्यक्षाय ते नम: । अविश्वाय च विश्वाय तद्द्रष्ट्रेऽस्य च हेतवे ॥ ४८ ॥
परावरगतिज्ञाय सर्वाध्यक्षाय ते नम: । अविश्वाय च विश्वाय तद्द्रष्ट्रेऽस्य च हेतवे ॥
Verse 49
त्वं ह्यस्य जन्मस्थितिसंयमान् विभो गुणैरनीहोऽकृतकालशक्तिधृक् । तत्तत्स्वभावान् प्रतिबोधयन् सत: समीक्षयामोघविहार ईहसे ॥ ४९ ॥
त्वं ह्यस्य जन्मस्थितिसंयमान् विभो गुणैरनीहोऽकृतकालशक्तिधृक् । तत्तत्स्वभावान् प्रतिबोधयन् सत: समीक्षयामोघविहार ईहसे ॥
Verse 50
तस्यैव तेऽमूस्तनवस्त्रिलोक्यां शान्ता अशान्ता उत मूढयोनय: । शान्ता: प्रियास्ते ह्यधुनावितुं सतां स्थातुश्च ते धर्मपरीप्सयेहत: ॥ ५० ॥
तस्यैव तेऽमूस्तनवस्त्रिलोक्यां शान्ता अशान्ता उत मूढयोनय: । शान्ता: प्रियास्ते ह्यधुनावितुं सतां स्थातुश्च ते धर्मपरीप्सयेहत: ॥
Verse 51
अपराध: सकृद् भर्त्रा सोढव्य: स्वप्रजाकृत: । क्षन्तुमर्हसि शान्तात्मन् मूढस्य त्वामजानत: ॥ ५१ ॥
अपराध: सकृद् भर्त्रा सोढव्य: स्वप्रजाकृत: । क्षन्तुमर्हसि शान्तात्मन् मूढस्य त्वामजानत: ॥
Verse 52
अनुगृह्णीष्व भगवन् प्राणांस्त्यजति पन्नग: । स्त्रीणां न: साधुशोच्यानां पति: प्राण: प्रदीयताम् ॥ ५२ ॥
अनुगृह्णीष्व भगवन्; अयं पन्नगः प्राणान् त्यजति। साधवो हि नः शोक्यास्त्रीणां दयां कुर्वन्ति; अस्माकं प्राणभूतः पतिः पुनः प्रदीयताम्॥
Verse 53
विधेहि ते किङ्करीणामनुष्ठेयं तवाज्ञया । यच्छ्रद्धयानुतिष्ठन् वै मुच्यते सर्वतोभयात् ॥ ५३ ॥
विधेहि नः किङ्करीणाम् अनुष्ठेयं तवाज्ञया। यत् श्रद्धया अनुतिष्ठन् वै मुच्यते सर्वतोभयात्॥
Verse 54
श्रीशुक उवाच इत्थं स नागपत्नीभिर्भगवान् समभिष्टुत: । मूर्च्छितं भग्नशिरसं विससर्जाङ्घ्रिकुट्टनै: ॥ ५४ ॥
श्रीशुक उवाच—इत्थं नागपत्नीभिः समभिष्टुतो भगवान्। मूर्च्छितं भग्नशिरसं कालियं स्वपादाङ्घ्रिकुट्टनैर्विससर्ज॥
Verse 55
प्रतिलब्धेन्द्रियप्राण: कालिय: शनकैर्हरिम् । कृच्छ्रात् समुच्छ्वसन् दीन: कृष्णं प्राह कृताञ्जलि: ॥ ५५ ॥
प्रतिलब्धेन्द्रियप्राणः कालियः शनकैर्हरिम्। कृच्छ्रात् समुच्छ्वसन् दीनः कृष्णं प्राह कृताञ्जलिः॥
Verse 56
कालिय उवाच वयं खला: सहोत्पत्त्या तामसा दीर्घमन्यव: । स्वभावो दुस्त्यजो नाथ लोकानां यदसद्ग्रह: ॥ ५६ ॥
कालिय उवाच—वयं खलाः सहोत्पत्त्या तामसाः दीर्घमन्यवः। स्वभावो दुस्त्यजो नाथ लोकानां यदसद्ग्रहः॥
Verse 57
त्वया सृष्टमिदं विश्वं धातर्गुणविसर्जनम् । नानास्वभाववीर्यौजोयोनिबीजाशयाकृति ॥ ५७ ॥
हे धातर् परमे स्रष्टः, त्वयैवेदं जगत् सृष्टं गुणविसर्जनरूपम्। तत्र नानास्वभाव-वीर्य-ओजः-योनि-बीज-आशय-आकृतयः प्रकटिताः॥
Verse 58
वयं च तत्र भगवन् सर्पा जात्युरुमन्यव: । कथं त्यजामस्त्वन्मायां दुस्त्यजां मोहिता: स्वयम् ॥ ५८ ॥
भगवन्, तव सृष्टौ जातिषु वयं सर्पा जात्यैव उरुमन्यवः। दुस्त्यजया त्वन्मायया स्वयमेव मोहिता वयं कथं तां त्यजेम?॥
Verse 59
भवान् हि कारणं तत्र सर्वज्ञो जगदीश्वर: । अनुग्रहं निग्रहं वा मन्यसे तद् विधेहि न: ॥ ५९ ॥
भवान् हि तत्र कारणं सर्वज्ञो जगदीश्वरः। अनुग्रहं निग्रहं वा यन्मन्यसे तद् विधेहि नः॥
Verse 60
श्रीशुक उवाच इत्याकर्ण्य वच: प्राह भगवान् कार्यमानुष: । नात्र स्थेयं त्वया सर्प समुद्रं याहि मा चिरम् । स्वज्ञात्यपत्यदाराढ्यो गोनृभिर्भुज्यते नदी ॥ ६० ॥
श्रीशुक उवाच—इति कालीयवचः श्रुत्वा भगवान् कार्यमानुषः प्रत्युवाच। हे सर्प, नात्र त्वया स्थेयम्; समुद्रं याहि मा चिरम्, स्वज्ञात्यपत्यदारादिभिः सहितः। अयं नदी गोनृभिर्भुज्यताम्॥
Verse 61
य एतत् संस्मरेन्मर्त्यस्तुभ्यं मदनुशासनम् । कीर्तयन्नुभयो: सन्ध्योर्न युष्मद् भयमाप्नुयात् ॥ ६१ ॥
यः कश्चिन्मर्त्य एतन्मदनुशासनं तुभ्यं संस्मरेत्, उभयोः सन्ध्योः कीर्तयन्, स युष्मद्भयं नाप्नुयात्॥
Verse 62
योऽस्मिन् स्नात्वा मदाक्रीडे देवादींस्तर्पयेज्जलै: । उपोष्य मां स्मरन्नर्चेत् सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ ६२ ॥
योऽस्मिन् मदाक्रीडास्थाने स्नात्वा देवादींस्तर्पयेज्जलैः, अथवा उपोष्य मां स्मरन्नर्चेत्—स सर्वपापैः प्रमुच्यते।
Verse 63
द्वीपं रमणकं हित्वा ह्रदमेतमुपाश्रित: । यद्भयत्स सुपर्णस्त्वां नाद्यान्मत्पादलाञ्छितम् ॥ ६३ ॥
सुपर्णभयात् त्वं रमणकद्वीपं हित्वा ह्रदमेतमुपाश्रितः; इदानीं तु मत्पादलाञ्छितस्त्वां गरुडो नाद्यात्।
Verse 64
श्रीऋषिरुवाच मुक्तो भगवता राजन् कृष्णेनाद्भुतकर्मणा । तं पूजयामास मुदा नागपत्न्यश्च सादरम् ॥ ६४ ॥
श्रीऋषिरुवाच—राजन्, अद्भुतकर्मणा भगवता कृष्णेन मुक्तः स कालीयः, नागपत्न्यश्च सह मुदा सादरं तं पूजयामास।
Verse 65
दिव्याम्बरस्रङ्मणिभि: परार्ध्यैरपि भूषणै: । दिव्यगन्धानुलेपैश्च महत्योत्पलमालया ॥ ६५ ॥ पूजयित्वा जगन्नाथं प्रसाद्य गरुडध्वजम् । तत: प्रीतोऽभ्यनुज्ञात: परिक्रम्याभिवन्द्य तम् ॥ ६६ ॥ सकलत्रसुहृत्पुत्रो द्वीपमब्धेर्जगाम ह । तदैव सामृतजला यमुना निर्विषाभवत् । अनुग्रहाद् भगवत: क्रीडामानुषरूपिण: ॥ ६७ ॥
दिव्याम्बरस्रङ्मणिभिः परार्ध्यैरपि भूषणैः, दिव्यगन्धानुलेपैश्च महत्योत्पलमालया जगन्नाथं पूजयित्वा गरुडध्वजं प्रसाद्य; ततः प्रीतोऽभ्यनुज्ञातः परिक्रम्याभिवन्द्य तं, सकलत्रसुहृत्पुत्रोऽब्धेर्द्वीपं जगाम। तदैव यमुना सामृतजला निर्विषाभवत्—क्रीडामानुषरूपिणो भगवतोऽनुग्रहात्।
Verse 66
दिव्याम्बरस्रङ्मणिभि: परार्ध्यैरपि भूषणै: । दिव्यगन्धानुलेपैश्च महत्योत्पलमालया ॥ ६५ ॥ पूजयित्वा जगन्नाथं प्रसाद्य गरुडध्वजम् । तत: प्रीतोऽभ्यनुज्ञात: परिक्रम्याभिवन्द्य तम् ॥ ६६ ॥ सकलत्रसुहृत्पुत्रो द्वीपमब्धेर्जगाम ह । तदैव सामृतजला यमुना निर्विषाभवत् । अनुग्रहाद् भगवत: क्रीडामानुषरूपिण: ॥ ६७ ॥
दिव्याम्बरस्रङ्मणिभिः परार्ध्यैरपि भूषणैः, दिव्यगन्धानुलेपैश्च महत्योत्पलमालया जगन्नाथं पूजयित्वा गरुडध्वजं प्रसाद्य; ततः प्रीतोऽभ्यनुज्ञातः परिक्रम्याभिवन्द्य तं, सकलत्रसुहृत्पुत्रोऽब्धेर्द्वीपं जगाम। तदैव यमुना सामृतजला निर्विषाभवत्—क्रीडामानुषरूपिणो भगवतोऽनुग्रहात्।
Verse 67
दिव्याम्बरस्रङ्मणिभि: परार्ध्यैरपि भूषणै: । दिव्यगन्धानुलेपैश्च महत्योत्पलमालया ॥ ६५ ॥ पूजयित्वा जगन्नाथं प्रसाद्य गरुडध्वजम् । तत: प्रीतोऽभ्यनुज्ञात: परिक्रम्याभिवन्द्य तम् ॥ ६६ ॥ सकलत्रसुहृत्पुत्रो द्वीपमब्धेर्जगाम ह । तदैव सामृतजला यमुना निर्विषाभवत् । अनुग्रहाद् भगवत: क्रीडामानुषरूपिण: ॥ ६७ ॥
कालियः परार्ध्यदिव्याम्बरैः स्रङ्मणिभिः भूषणैश्च, दिव्यगन्धानुलेपैः महत्योत्पलमालया च जगन्नाथं गरुडध्वजं पूजयामास। तेन प्रसादितोऽनुज्ञातश्च सन् तं परिक्रम्याभिवन्द्य, पत्नीसुहृत्पुत्रैः सह समुद्रद्वीपं जगाम। तस्मिन् निर्गते तत्क्षणादेव यमुना निर्विषा सामृतजला चाभवत्—क्रीडामानुषरूपिणो भगवतोऽनुग्रहात्।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa acts as the āśraya (ultimate shelter) who restores dharma and protects His devotees. Kāliya’s poison made the Yamunā lethal to birds, vegetation, and Vraja’s animals, so Kṛṣṇa entered the lake to purify the sacred river and subdue the envious force behind the contamination, demonstrating rakṣā (protection) and śuddhi (purification) through līlā.
The Nāgapatnīs argue that Bhagavān’s chastisement removes contamination and ultimately benefits the offender. Since the Lord is impartial and aims at the soul’s welfare, His “anger” functions as dayā (compassion): it breaks pride, burns sin, and creates the conditions for surrender. Thus daṇḍa becomes a purifying grace rather than mere retribution.
The Nāgapatnīs are Kāliya’s wives who approach Kṛṣṇa with their children and offer a sustained hymn describing Him as Supersoul, time, witness, and the source of Vedic revelation. Their stuti is significant because it frames the episode philosophically: Kṛṣṇa is simultaneously immanent and transcendent, and the highest fortune is contact with the dust of His lotus feet—surpassing svarga, siddhis, and even impersonal liberation.
Balarāma fully knows Kṛṣṇa’s true power (aiśvarya) and therefore understands the outcome is under divine control. Vraja’s residents, absorbed in mādhurya-bhāva (intimate love), relate to Kṛṣṇa as their dependent child and friend, so they read omens through affection rather than theology—an intentional contrast that highlights the supremacy of prema.
Kṛṣṇa declares that one who attentively remembers His command to Kāliya (to leave Vṛndāvana for the ocean) and narrates the account at sunrise and sunset will not be afraid of Kāliya. He also states that bathing at the pastime site, offering its water, fasting, and worshiping Him there frees one from sinful reactions—linking līlā-kathā and tīrtha-sevā to spiritual and moral purification.