Adhyaya 12
Aghāsura-vadha: The Killing and Deliverance of Aghāsura
व्रजकौमारलीलासु कृष्णः सखिभिः सह वत्सैश्च वनं गत्वा पिकनिकं करोति; तत्र भोजनपुटहरणं, पक्षिपश्वनुकरणं, कृष्णस्पर्शार्थं धावनं च सख्यरसस्य पराकाष्ठां दर्शयति। ततः कंसप्रेषितः पूतनाबकासुरबान्धवोऽघासुरो महाव्यालरूपेण गुहावत् मुखं प्रसार्य पथि शयितः। बालाः कृष्णरक्षणे निश्चिन्ताः तन्मुखं प्रविशन्ति; कृष्णोऽपि तान् रक्षितुं प्रविश्य कण्ठे विस्तारं कृत्वा तस्य प्राणान् मस्तकच्छिद्रेण निर्गमयामास। ततः स वत्सबालान् जीवयामास, अघासुरश्च सायूज्यसदृशं सारूप्यमुक्तिं प्राप्य तेजोभूतः कृष्णदेहे लीनः, देवैः स्तुत्युत्सवश्चाभवत्। एषा घटना व्रजे वर्षानन्तरमेव प्रकटिता; तेन पारिक्षितः कालभेदं पृच्छति, यत् पराध्याये ब्रह्महस्तक्षेपकृष्णयोगमायाव्याख्यानाय सेतुर्भवति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच क्वचिद् वनाशाय मनो दधद्व्रजात् प्रात: समुत्थाय वयस्यवत्सपान् । प्रबोधयञ्छृङ्गरवेण चारुणा विनिर्गतो वत्सपुर:सरो हरि: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—क्वचिद् वनाशाय मनो दधद् व्रजात् प्रातः समुत्थाय वयस्यवत्सपान्। प्रबोधयन् शृङ्गरवेण चारुणा विनिर्गतो वत्सपुरःसरो हरिः॥
Verse 2
तेनैव साकं पृथुका: सहस्रश: स्निग्धा: सुशिग्वेत्रविषाणवेणव: । स्वान् स्वान् सहस्रोपरिसङ्ख्ययान्वितान् वत्सान् पुरस्कृत्य विनिर्ययुर्मुदा ॥ २ ॥
तेनैव साकं पृथुकाः सहस्रशः स्निग्धाः सुशिग्वेत्रविषाणवेणवः। स्वान् स्वान् सहस्रोपरिसङ्ख्ययान्वितान् वत्सान् पुरस्कृत्य विनिर्ययुर्मुदा॥
Verse 3
कृष्णवत्सैरसङ्ख्यातैर्यूथीकृत्य स्ववत्सकान् । चारयन्तोऽर्भलीलाभिर्विजह्रुस्तत्र तत्र ह ॥ ३ ॥
कृष्णोऽसङ्ख्यातवत्सैः सह गोपवत्सैश्च स्ववत्सकान् यूथीकृत्य तत्र तत्र वनेऽर्भलीलाभिर्विजह्रुः।
Verse 4
फलप्रबालस्तवकसुमन:पिच्छधातुभि: । काचगुञ्जामणिस्वर्णभूषिता अप्यभूषयन् ॥ ४ ॥
मातृभिः काचगुञ्जामणिस्वर्णभूषणैः पूर्वमेव भूषिताः सन्तोऽपि ते वने फलप्रबालस्तवकसुमनःपिच्छधातुभिः पुनरप्यात्मानं भूषयामासुः।
Verse 5
मुष्णन्तोऽन्योन्यशिक्यादीन्ज्ञातानाराच्च चिक्षिपु: । तत्रत्याश्च पुनर्दूराद्धसन्तश्च पुनर्ददु: ॥ ५ ॥
अन्योन्यस्य शिक्यादीन् मुष्णन्तो ज्ञाते सति तान् दूराद्दूरं चिक्षिपुः; तत्रत्याश्च पुनर्दूराद्धसन्तः पुनर्ददुः।
Verse 6
यदि दूरं गत: कृष्णो वनशोभेक्षणाय तम् । अहं पूर्वमहं पूर्वमिति संस्पृश्य रेमिरे ॥ ६ ॥
कदा चिद्वनशोभेक्षणाय कृष्णो दूरं गतः; तदा अन्येऽहं पूर्वम् अहं पूर्वमिति स्पृशन्तो रेमिरे।
Verse 7
केचिद्वेणून्वादयन्तो ध्मान्त: शृङ्गाणि केचन । केचिद्भृङ्गै: प्रगायन्त: कूजन्त: कोकिलै: परे ॥ ७ ॥ विच्छायाभि: प्रधावन्तो गच्छन्त: साधु हंसकै: । बकैरुपविशन्तश्च नृत्यन्तश्च कलापिभि: ॥ ८ ॥ विकर्षन्त: कीशबालानारोहन्तश्च तैर्द्रुमान् । विकुर्वन्तश्च तै: साकं प्लवन्तश्च पलाशिषु ॥ ९ ॥ साकं भेकैर्विलङ्घन्त: सरित: स्रवसम्प्लुता: । विहसन्त: प्रतिच्छाया: शपन्तश्च प्रतिस्वनान् ॥ १० ॥ इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदैवतेन । मायाश्रितानां नरदारकेण साकं विजह्रु: कृतपुण्यपुञ्जा: ॥ ११ ॥
केचिद्वेणून् वादयन्तोऽन्ये शृङ्गाणि ध्मान्तः, केचिद्भृङ्गकूजनं प्रगायन्तः, परे कोकिलस्वरं कूजन्तः। छायाभिः प्रधावन्तो हंसगतिं साधयन्तः, बकैः सहोपविशन्तो, कलापिभिर्नृत्यन्तः। कीशबालान् विकर्षन्तो द्रुमानारोहन्तः तैः साकं विकुर्वन्तः पलाशिषु प्लवन्तः। भेकैः सह सरितः स्रवसम्प्लुताः विलङ्घन्तः, प्रतिच्छायाः विहसन्तः, प्रतिस्वनान् शपन्तः। इत्थं कृतपुण्यपुञ्जा गोपदारका मायाश्रितानां नरदारकेण, सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या परदैवतेन, दास्यं गतानां प्रभुणा कृष्णेन साकं विजह्रुः।
Verse 8
केचिद्वेणून्वादयन्तो ध्मान्त: शृङ्गाणि केचन । केचिद्भृङ्गै: प्रगायन्त: कूजन्त: कोकिलै: परे ॥ ७ ॥ विच्छायाभि: प्रधावन्तो गच्छन्त: साधु हंसकै: । बकैरुपविशन्तश्च नृत्यन्तश्च कलापिभि: ॥ ८ ॥ विकर्षन्त: कीशबालानारोहन्तश्च तैर्द्रुमान् । विकुर्वन्तश्च तै: साकं प्लवन्तश्च पलाशिषु ॥ ९ ॥ साकं भेकैर्विलङ्घन्त: सरित: स्रवसम्प्लुता: । विहसन्त: प्रतिच्छाया: शपन्तश्च प्रतिस्वनान् ॥ १० ॥ इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदैवतेन । मायाश्रितानां नरदारकेण साकं विजह्रु: कृतपुण्यपुञ्जा: ॥ ११ ॥
केचित् व्रजकुमाराः वेणून् वादयन्ति, केचन शृङ्गाणि ध्मान्ति; केचित् भृङ्गनिनादं प्रगायन्ति, परे कोकिलकूजनं कुर्वन्ति। केचित् पक्षिच्छायाभिः प्रधावन्ति, केचित् हंसगतिं शोभनां अनुयान्ति; केचित् बकैः सहोपविशन्ति, केचित् कलापिभिः सह नृत्यन्ति। केचित् कीशबालान् विकर्षन्ति, तैः सह द्रुमानारोहन्ति, तैः सह विकुर्वन्ति, पलाशिषु प्लवन्ति। केचित् भेकैः सह सरितः स्रवसम्प्लुताः विलङ्घन्ति; प्रतिच्छायाः दृष्ट्वा विहसन्ति, प्रतिस्वनान् शपन्ति। एवं कृतपुण्यपुञ्जाः गोपबालाः मायाश्रितानां नरदारकवत् दृश्येन, सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या, दास्यं गतानां परदैवतेन श्रीकृष्णेन सह विजह्रुः।
Verse 9
केचिद्वेणून्वादयन्तो ध्मान्त: शृङ्गाणि केचन । केचिद्भृङ्गै: प्रगायन्त: कूजन्त: कोकिलै: परे ॥ ७ ॥ विच्छायाभि: प्रधावन्तो गच्छन्त: साधु हंसकै: । बकैरुपविशन्तश्च नृत्यन्तश्च कलापिभि: ॥ ८ ॥ विकर्षन्त: कीशबालानारोहन्तश्च तैर्द्रुमान् । विकुर्वन्तश्च तै: साकं प्लवन्तश्च पलाशिषु ॥ ९ ॥ साकं भेकैर्विलङ्घन्त: सरित: स्रवसम्प्लुता: । विहसन्त: प्रतिच्छाया: शपन्तश्च प्रतिस्वनान् ॥ १० ॥ इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदैवतेन । मायाश्रितानां नरदारकेण साकं विजह्रु: कृतपुण्यपुञ्जा: ॥ ११ ॥
केचित् व्रजकुमाराः वेणून् वादयन्ति, केचन शृङ्गाणि ध्मान्ति; केचित् भृङ्गनिनादं प्रगायन्ति, परे कोकिलकूजनं कुर्वन्ति। केचित् पक्षिच्छायाभिः प्रधावन्ति, केचित् हंसगतिं शोभनां अनुयान्ति; केचित् बकैः सहोपविशन्ति, केचित् कलापिभिः सह नृत्यन्ति। केचित् कीशबालान् विकर्षन्ति, तैः सह द्रुमानारोहन्ति, तैः सह विकुर्वन्ति, पलाशिषु प्लवन्ति। केचित् भेकैः सह सरितः स्रवसम्प्लुताः विलङ्घन्ति; प्रतिच्छायाः दृष्ट्वा विहसन्ति, प्रतिस्वनान् शपन्ति। एवं कृतपुण्यपुञ्जाः गोपबालाः श्रीकृष्णेन सह विजह्रुः।
Verse 10
केचिद्वेणून्वादयन्तो ध्मान्त: शृङ्गाणि केचन । केचिद्भृङ्गै: प्रगायन्त: कूजन्त: कोकिलै: परे ॥ ७ ॥ विच्छायाभि: प्रधावन्तो गच्छन्त: साधु हंसकै: । बकैरुपविशन्तश्च नृत्यन्तश्च कलापिभि: ॥ ८ ॥ विकर्षन्त: कीशबालानारोहन्तश्च तैर्द्रुमान् । विकुर्वन्तश्च तै: साकं प्लवन्तश्च पलाशिषु ॥ ९ ॥ साकं भेकैर्विलङ्घन्त: सरित: स्रवसम्प्लुता: । विहसन्त: प्रतिच्छाया: शपन्तश्च प्रतिस्वनान् ॥ १० ॥ इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदैवतेन । मायाश्रितानां नरदारकेण साकं विजह्रु: कृतपुण्यपुञ्जा: ॥ ११ ॥
केचित् कीशबालान् विकर्षन्ति, केचित् तैः सह द्रुमानारोहन्ति; केचित् तैः सह विकुर्वन्ति, पलाशिषु प्लवन्ति। केचित् भेकैः सह सरितः स्रवसम्प्लुताः विलङ्घन्ति; प्रतिच्छायाः दृष्ट्वा विहसन्ति, प्रतिस्वनान् शपन्ति। एवं गोपबालाः श्रीकृष्णेन सह क्रीडां कुर्वन्ति।
Verse 11
केचिद्वेणून्वादयन्तो ध्मान्त: शृङ्गाणि केचन । केचिद्भृङ्गै: प्रगायन्त: कूजन्त: कोकिलै: परे ॥ ७ ॥ विच्छायाभि: प्रधावन्तो गच्छन्त: साधु हंसकै: । बकैरुपविशन्तश्च नृत्यन्तश्च कलापिभि: ॥ ८ ॥ विकर्षन्त: कीशबालानारोहन्तश्च तैर्द्रुमान् । विकुर्वन्तश्च तै: साकं प्लवन्तश्च पलाशिषु ॥ ९ ॥ साकं भेकैर्विलङ्घन्त: सरित: स्रवसम्प्लुता: । विहसन्त: प्रतिच्छाया: शपन्तश्च प्रतिस्वनान् ॥ १० ॥ इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदैवतेन । मायाश्रितानां नरदारकेण साकं विजह्रु: कृतपुण्यपुञ्जा: ॥ ११ ॥
इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदैवतेन । मायाश्रितानां नरदारकेण साकं विजह्रुः कृतपुण्यपुञ्जाः ॥
Verse 12
यत्पादपांसुर्बहुजन्मकृच्छ्रतो धृतात्मभिर्योगिभिरप्यलभ्य: । स एव यद् दृग्विषय: स्वयं स्थित: किं वर्ण्यते दिष्टमतो व्रजौकसाम् ॥ १२ ॥
यत्पादपांसुः बहुजन्मकृच्छ्रतः धृतात्मभिर्योगिभिरप्यलभ्यः। स एव यद् दृग्विषयः स्वयं स्थितः किं वर्ण्यते दिष्टमतो व्रजौकसाम्॥
Verse 13
अथाघनामाभ्यपतन्महासुर- स्तेषां सुखक्रीडनवीक्षणाक्षम: । नित्यं यदन्तर्निजजीवितेप्सुभि: पीतामृतैरप्यमरै: प्रतीक्ष्यते ॥ १३ ॥
अथाघनामाभ्यपतन्महासुर- स्तेषां सुखक्रीडनवीक्षणाक्षम: । नित्यं यदन्तर्निजजीवितेप्सुभि: पीतामृतैरप्यमरै: प्रतीक्ष्यते ॥ १३ ॥
Verse 14
दृष्ट्वार्भकान् कृष्णमुखानघासुर: कंसानुशिष्ट: स बकीबकानुज: । अयं तु मे सोदरनाशकृत्तयो- र्द्वयोर्ममैनं सबलं हनिष्ये ॥ १४ ॥
दृष्ट्वार्भकान् कृष्णमुखानघासुर: कंसानुशिष्ट: स बकीबकानुज: । अयं तु मे सोदरनाशकृत्तयो- र्द्वयोर्ममैनं सबलं हनिष्ये ॥ १४ ॥
Verse 15
एते यदा मत्सुहृदोस्तिलाप: कृतास्तदा नष्टसमा व्रजौकस: । प्राणे गते वर्ष्मसु का नु चिन्ता प्रजासव: प्राणभृतो हि ये ते ॥ १५ ॥
एते यदा मत्सुहृदोस्तिलाप: कृतास्तदा नष्टसमा व्रजौकस: । प्राणे गते वर्ष्मसु का नु चिन्ता प्रजासव: प्राणभृतो हि ये ते ॥ १५ ॥
Verse 16
इति व्यवस्याजगरं बृहद् वपु: स योजनायाममहाद्रिपीवरम् । धृत्वाद्भुतं व्यात्तगुहाननं तदा पथि व्यशेत ग्रसनाशया खल: ॥ १६ ॥
इति व्यवस्याजगरं बृहद् वपु: स योजनायाममहाद्रिपीवरम् । धृत्वाद्भुतं व्यात्तगुहाननं तदा पथि व्यशेत ग्रसनाशया खल: ॥ १६ ॥
Verse 17
धराधरोष्ठो जलदोत्तरोष्ठो दर्याननान्तो गिरिशृङ्गदंष्ट्र: । ध्वान्तान्तरास्यो वितताध्वजिह्व: परुषानिलश्वासदवेक्षणोष्ण: ॥ १७ ॥
धराधरोष्ठो जलदोत्तरोष्ठो दर्याननान्तो गिरिशृङ्गदंष्ट्र: । ध्वान्तान्तरास्यो वितताध्वजिह्व: परुषानिलश्वासदवेक्षणोष्ण: ॥ १७ ॥
Verse 18
दृष्ट्वा तं तादृशं सर्वे मत्वा वृन्दावनश्रियम् । व्यात्ताजगरतुण्डेन ह्युत्प्रेक्षन्ते स्म लीलया ॥ १८ ॥
दृष्ट्वा तं तादृशं सर्वे वृन्दावनश्रियं मन्यमानाः, व्यात्ताजगरतुण्डेन तेन लीलया ह्युत्प्रेक्षन्ते स्म॥
Verse 19
अहो मित्राणि गदत सत्त्वकूटं पुर: स्थितम् । अस्मत्सङ्ग्रसनव्यात्तव्यालतुण्डायते न वा ॥ १९ ॥
अहो मित्राणि, गदत—सत्त्वकूटं पुरः स्थितम्; अस्मत्सङ्ग्रसनाय व्यात्तव्यालतुण्डायते न वा॥
Verse 20
सत्यमर्ककरारक्तमुत्तराहनुवद् धनम् । अधराहनुवद्रोधस्तत्प्रतिच्छाययारुणम् ॥ २० ॥
सत्यं मित्राणि, अयं जन्तुः सर्वान् नः ग्रसितुं स्थितः। अर्ककरारक्तमिवोत्तराहनुः, अधराहनुरिव च्छायारुणः॥
Verse 21
प्रतिस्पर्धेते सृक्कभ्यां सव्यासव्ये नगोदरे । तुङ्गशृङ्गालयोऽप्येतास्तद्दंष्ट्राभिश्च पश्यत ॥ २१ ॥
सव्यासव्ये सृक्कौ नगोदर-गुहावत् प्रतिस्पर्धेते; तुङ्गशृङ्गालय इव च एताः दंष्ट्राः पश्यत॥
Verse 22
आस्तृतायाममार्गोऽयं रसनां प्रतिगर्जति । एषामन्तर्गतं ध्वान्तमेतदप्यन्तराननम् ॥ २२ ॥
आस्तृतायामिव मार्गोऽयं रसनां प्रतिगर्जति; एषामन्तर्गतं ध्वान्तम्, एतदप्यन्तराननम्॥
Verse 23
दावोष्णखरवातोऽयं श्वासवद्भाति पश्यत । तद्दग्धसत्त्वदुर्गन्धोऽप्यन्तरामिषगन्धवत् ॥ २३ ॥
दावोष्णखरवातोऽयं श्वासवद्भाति पश्यत । तद्दग्धसत्त्वदुर्गन्धोऽप्यन्तरामिषगन्धवत् ॥ २३ ॥
Verse 24
अस्मान् किमत्र ग्रसिता निविष्टा- नयं तथा चेद् बकवद् विनङ्क्ष्यति । क्षणादनेनेति बकार्युशन्मुखं वीक्ष्योद्धसन्त: करताडनैर्ययु: ॥ २४ ॥
अस्मान् किमत्र ग्रसिता निविष्टा- नयं तथा चेद् बकवद् विनङ्क्ष्यति । क्षणादनेनेति बकार्युशन्मुखं वीक्ष्योद्धसन्त: करताडनैर्ययु: ॥ २४ ॥
Verse 25
इत्थं मिथोऽतथ्यमतज्ज्ञभाषितं श्रुत्वा विचिन्त्येत्यमृषा मृषायते । रक्षो विदित्वाखिलभूतहृत्स्थित: स्वानां निरोद्धुं भगवान् मनो दधे ॥ २५ ॥
इत्थं मिथोऽतथ्यमतज्ज्ञभाषितं श्रुत्वा विचिन्त्येत्यमृषा मृषायते । रक्षो विदित्वाखिलभूतहृत्स्थित: स्वानां निरोद्धुं भगवान् मनो दधे ॥ २५ ॥
Verse 26
तावत् प्रविष्टास्त्वसुरोदरान्तरं परं न गीर्णा: शिशव: सवत्सा: । प्रतीक्षमाणेन बकारिवेशनं हतस्वकान्तस्मरणेन रक्षसा ॥ २६ ॥
तावत् प्रविष्टास्त्वसुरोदरान्तरं परं न गीर्णा: शिशव: सवत्सा: । प्रतीक्षमाणेन बकारिवेशनं हतस्वकान्तस्मरणेन रक्षसा ॥ २६ ॥
Verse 27
तान् वीक्ष्य कृष्ण: सकलाभयप्रदो ह्यनन्यनाथान् स्वकरादवच्युतान् । दीनांश्च मृत्योर्जठराग्निघासान् घृणार्दितो दिष्टकृतेन विस्मित: ॥ २७ ॥
तान् वीक्ष्य कृष्ण: सकलाभयप्रदो ह्यनन्यनाथान् स्वकरादवच्युतान् । दीनांश्च मृत्योर्जठराग्निघासान् घृणार्दितो दिष्टकृतेन विस्मित: ॥ २७ ॥
Verse 28
कृत्यं किमत्रास्य खलस्य जीवनं न वा अमीषां च सतां विहिंसनम् । द्वयं कथं स्यादिति संविचिन्त्य ज्ञात्वाविशत्तुण्डमशेषदृग्घरि: ॥ २८ ॥
अत्र किम् कर्तव्यम्? अस्य खलस्य जीवनं न वा सतां गोपबालानां विहिंसनं—उभयं कथं स्यात् इति सम्यक् विचिन्त्य, अशेषदृक् हरिः उपायं ज्ञात्वा अघासुरस्य तुण्डं प्रविवेश ॥
Verse 29
तदा घनच्छदा देवा भयाद्धाहेति चुक्रुशु: । जहृषुर्ये च कंसाद्या: कौणपास्त्वघबान्धवा: ॥ २९ ॥
तदा घनच्छदाः देवा भयात् “हाहेति” चुक्रुशुः; कंसादयश्च ये दैत्याः अघबान्धवाः कौणपाः तु जहृषुः ॥
Verse 30
तच्छ्रुत्वा भगवान्कृष्णस्त्वव्यय: सार्भवत्सकम् । चूर्णीचिकीर्षोरात्मानं तरसा ववृधे गले ॥ ३० ॥
तद् देवक्रन्दितं श्रुत्वा भगवान् कृष्णोऽव्ययः, चूर्णीचिकीर्षोः तस्य दैत्यस्य, आत्मानं तरसा गले ववृधे—स्वं वत्सकं च गोपबालांश्च रक्षितुम् ॥
Verse 31
ततोऽतिकायस्य निरुद्धमार्गिणो ह्युद्गीर्णदृष्टेर्भ्रमतस्त्वितस्तत: । पूर्णोऽन्तरङ्गे पवनो निरुद्धो मूर्धन् विनिर्भिद्य विनिर्गतो बहि: ॥ ३१ ॥
ततोऽतिकायस्य निरुद्धमार्गिणः, उद्गीर्णदृष्टेः भ्रमतोऽितस्ततः; पूर्णोऽन्तरङ्गे पवनो निरुद्धः, मूर्ध्नि विनिर्भिद्य विनिर्गतो बहिः ॥
Verse 32
तेनैव सर्वेषु बहिर्गतेषु प्राणेषु वत्सान् सुहृद: परेतान् । दृष्टया स्वयोत्थाप्य तदन्वित: पुन- र्वक्त्रान्मुकुन्दो भगवान् विनिर्ययौ ॥ ३२ ॥
तेनैव मूर्ध्नि विवरेण सर्वेषु बहिर्गतेषु प्राणेषु, वत्सान् सुहृदश्च परेतान् मुकुन्दो भगवान् स्वदृष्ट्या उत्थाप्य; तदन्वितः पुनर्वक्त्रात् विनिर्ययौ ॥
Verse 33
पीनाहिभोगोत्थितमद्भुतं मह- ज्ज्योति: स्वधाम्ना ज्वलयद् दिशो दश । प्रतीक्ष्य खेऽवस्थितमीशनिर्गमं विवेश तस्मिन् मिषतां दिवौकसाम् ॥ ३३ ॥
महाजगरस्य देहात् पीनाहिभोगोत्थितं महज्ज्योतिः स्वधाम्ना दिशो दश ज्वलयन् निर्गतम्। तत् खे स्थित्वा ईशनिर्गमं प्रतीक्ष्य, दिवौकसां पश्यतां तस्मिन् श्रीकृष्णे प्रविवेश॥
Verse 34
ततोऽतिहृष्टा: स्वकृतोऽकृतार्हणं पुष्पै: सुगा अप्सरसश्च नर्तनै: । गीतै: सुरा वाद्यधराश्च वाद्यकै: स्तवैश्च विप्रा जयनि:स्वनैर्गणा: ॥ ३४ ॥
ततः सर्वेऽतिहृष्टाः स्वकृतोऽकृतार्हणं कृत्वा नन्दनकाननात् पुष्पवर्षं चक्रुः। अप्सरसः नृत्यैः, गन्धर्वाः गीतैः, वाद्यधराः वाद्यकैः, विप्राः स्तवैः जयनि:स्वनैश्च गणाः समर्चयन्॥
Verse 35
तदद्भुतस्तोत्रसुवाद्यगीतिका- जयादिनैकोत्सवमङ्गलस्वनान् । श्रुत्वा स्वधाम्नोऽन्त्यज आगतोऽचिराद् दृष्ट्वा महीशस्य जगाम विस्मयम् ॥ ३५ ॥
तदद्भुतस्तोत्रसुवाद्यगीतिका-जयादिनैकोत्सवमङ्गलस्वनान् श्रुत्वा ब्रह्मा स्वधाम्नोऽन्त्यजात् अचिराद् आगतः। स श्रीकृष्णस्य महिमानं दृष्ट्वा परमं विस्मयं जगाम॥
Verse 36
राजन्नाजगरं चर्म शुष्कं वृन्दावनेऽद्भुतम् । व्रजौकसां बहुतिथं बभूवाक्रीडगह्वरम् ॥ ३६ ॥
राजन्, वृन्दावने अद्भुतं शुष्कं चर्माजगरं बभूव। तत् व्रजौकसां बहुतिथं दर्शनीयमाक्रीडगह्वरं चाभवत्॥
Verse 37
एतत् कौमारजं कर्म हरेरात्माहिमोक्षणम् । मृत्यो: पौगण्डके बाला दृष्ट्वोचुर्विस्मिता व्रजे ॥ ३७ ॥
एतत् कौमारजं कर्म हरेरात्माहिमोक्षणम्। पौगण्डके पञ्चवर्षे बालेन कृतं, अघासुरस्यापि मोक्षदं च। तत् व्रजे संवत्सरानन्तरं तद्दिनेवाभवत् इव प्रकाशिता, बालाः विस्मिता ऊचुः॥
Verse 38
नैतद् विचित्रं मनुजार्भमायिन: परावराणां परमस्य वेधस: । अघोऽपि यत्स्पर्शनधौतपातक: प्रापात्मसाम्यं त्वसतां सुदुर्लभम् ॥ ३८ ॥
नैतद् विचित्रं मनुजार्भमायिनः परावराणां परमस्य वेधसः। अघोऽपि यत्स्पर्शनधौतपातकः प्रापात्मसाम्यं त्वसतां सुदुर्लभम्॥
Verse 39
सकृद् यदङ्गप्रतिमान्तराहिता मनोमयी भागवतीं ददौ गतिम् । स एव नित्यात्मसुखानुभूत्यभि- व्युदस्तमायोऽन्तर्गतो हि किं पुन: ॥ ३९ ॥
सकृद् यदङ्गप्रतिमान्तराहिता मनोमयी भागवतीं ददौ गतिम्। स एव नित्यात्मसुखानुभूत्यभिव्युदस्तमायोऽन्तर्गतो हि किं पुनः॥
Verse 40
श्रीसूत उवाच इत्थं द्विजा यादवदेवदत्त: श्रुत्वा स्वरातुश्चरितं विचित्रम् । पप्रच्छ भूयोऽपि तदेव पुण्यं वैयासकिं यन्निगृहीतचेता: ॥ ४० ॥
श्रीसूत उवाच—इत्थं द्विजा यादवदेवदत्तः श्रुत्वा स्वरातुश्चरितं विचित्रम्। पप्रच्छ भूयोऽपि तदेव पुण्यं वैयासकिं यन्निगृहीतचेता:॥
Verse 41
श्रीराजोवाच ब्रह्मन्कालान्तरकृतं तत्कालीनं कथं भवेत् । यत् कौमारे हरिकृतं जगु: पौगण्डकेऽर्भका: ॥ ४१ ॥
श्रीराजोवाच—ब्रह्मन् कालान्तरकृतं तत्कालीनं कथं भवेत्। यत् कौमारे हरिकृतं जगुः पौगण्डकेऽर्भकाः॥
Verse 42
तद् ब्रूहि मे महायोगिन्परं कौतूहलं गुरो । नूनमेतद्धरेरेव माया भवति नान्यथा ॥ ४२ ॥
तद् ब्रूहि मे महायोगिन् परं कौतूहलं गुरो। नूनमेतद्धरेरेव माया भवति नान्यथा॥
Verse 43
वयं धन्यतमा लोके गुरोऽपि क्षत्रबन्धव: । वयं पिबामो मुहुस्त्वत्त: पुण्यं कृष्णकथामृतम् ॥ ४३ ॥
वयं लोके धन्यतमा गुरोऽपि क्षत्रबन्धवः; त्वत्तो मुहुः पिबामः पुण्यं कृष्णकथामृतम्।
Verse 44
श्रीसूत उवाच इत्थं स्म पृष्ट: स तु बादरायणि- स्तत्स्मारितानन्तहृताखिलेन्द्रिय: । कृच्छ्रात् पुनर्लब्धबहिर्दृशि: शनै: प्रत्याह तं भागवतोत्तमोत्तम ॥ ४४ ॥
श्रीसूत उवाच—एवं पृष्टः स बादरायणिः कृष्णविषयान् स्मरन् हृताखिलेन्द्रियः; कृच्छ्रात् शनैर्बहिर्दृशिं लब्ध्वा प्रत्याह भागवतोत्तमः।
Frequently Asked Questions
Aghāsura is a major rākṣasa sent by Kaṁsa, and the younger brother of Pūtanā and Bakāsura. Motivated by vengeance for their deaths, he plans to kill Kṛṣṇa and the cowherd boys, believing that Vraja would collapse in grief if its children were destroyed.
Their fearlessness reflects sakhya-bhāva and total dependence on Kṛṣṇa (ananya-śaraṇatā). In Vraja, intimacy overrides awe: they treat extraordinary danger as part of play, confident that Kṛṣṇa—whom they know as their friend and protector—will neutralize any threat, as He did with Bakāsura.
After the boys enter, Kṛṣṇa enters deliberately and expands His form within Aghāsura’s throat, blocking the life-air so the demon suffocates. This act both prevents the boys’ destruction and completes the demon’s death, showing Bhagavān’s simultaneous capacity for rakṣā (protection) and daṇḍa (punishment) under His sovereign will.
The Bhāgavata emphasizes the purifying power of direct contact with Bhagavān: Aghāsura’s consciousness was forcibly fixed on Kṛṣṇa through the encounter, and the Lord’s causeless mercy elevated him beyond ordinary karmic outcomes. The text underscores that even yogīs may not attain the ‘dust of the Lord’s feet,’ yet Vraja’s residents—and even a slain demon touched by Kṛṣṇa—receive extraordinary grace, demonstrating bhakti’s supremacy and the Lord’s independent bestowal of mukti.
Because the chapter states the pastime occurred when Kṛṣṇa was five (kaumāra) but was disclosed in Vraja only after one year, as if it had just happened. This narrative anomaly triggers Parīkṣit’s next question, leading into the subsequent chapter’s theological clarification involving Kṛṣṇa’s yogamāyā and Brahmā’s role.