Adhyaya 9
Mohinī-mūrti Distributes Amṛta; Rāhu is Severed; Results Differ by Shelter
मन्थनानन्तरम् असुराः अमृतकलशं गृहीत्वा परस्परवैरं जग्मुः, भोगैश्वर्याधिष्ठितस्य सङ्घस्य चञ्चलतां प्रकाशयन्तः। तदा भगवान् अतिसुन्दरीं मोहिनीमूर्तिं धृत्वा प्रादुरभवत्; तस्या रूपमाधुर्येण असुरचित्तानि व्याकुलानि। ते कश्यपवंशसम्बन्धं स्मारयन्तः समविभागाय ताम् न्यायनिर्णेत्रीम् अयाचन्त। सा स्वातन्त्र्यवत्याः स्त्रियाः विश्वासो न युक्त इति स्पष्टं चेतयित्वापि, ते मदान्धा मोहिता च कलशं तस्यै दत्त्वा यद् यथाऽन्यायं वा न्यायं वा करिष्यति तत् स्वीकर्तुम् अङ्गीकृतवन्तः। विधिपूर्वकासनव्यवस्थां कृत्वा सा पृथक् पङ्क्तीन् स्थापयित्वा मधुरवाक्यैः असुरान् वञ्चयन्ती देवान् अमृतेन पाययामास, येन ते जरामरणविमुक्तिं लेभिरे। प्रतिज्ञातसमत्वरक्षणाय मोहसम्बन्धरक्षणाय च असुराः मौनं धारयामासुः। राहुः देवपङ्क्तौ प्रविश्य पातुम् आरब्धवान्, किन्तु सूर्यचन्द्राभ्यां प्रकाशितः; हरिः सुदर्शनचक्रेण तस्य शिरश्छित्त्वा अमरं शिरः ग्रहत्वेन स्थापयामास, यत् ग्रहणहेतुः। देवानां पानसमाप्तौ भगवान् स्वस्वरूपं दर्शयामास। अन्ते निश्चीयते—एक एव प्रयासः, फलभेदः; देवा भगवत्पादाश्रयात् सिद्धिं यान्ति, असुराः भक्तिवियोगात् पराभवं; लोके कर्माणि सर्वाणि भगवत्प्रीत्यर्पितानि एव फलवन्ति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तेऽन्योन्यतोऽसुरा: पात्रं हरन्तस्त्यक्तसौहृदा: । क्षिपन्तो दस्युधर्माण आयान्तीं ददृशु: स्त्रियम् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच तेऽन्योन्यतोऽसुरा: पात्रं हरन्तस्त्यक्तसौहृदा: । क्षिपन्तो दस्युधर्माण आयान्तीं ददृशु: स्त्रियम् ॥ १ ॥
Verse 2
अहो रूपमहो धाम अहो अस्या नवं वय: । इति ते तामभिद्रुत्य पप्रच्छुर्जातहृच्छया: ॥ २ ॥
अहो रूपमहो धाम अहो अस्या नवं वय: । इति ते तामभिद्रुत्य पप्रच्छुर्जातहृच्छया: ॥ २ ॥
Verse 3
का त्वं कञ्जपलाशाक्षि कुतो वा किं चिकीर्षसि । कस्यासि वद वामोरु मथ्नतीव मनांसि न: ॥ ३ ॥
का त्वं कञ्जपलाशाक्षि? कुतो वा आगता? किं चिकीर्षसि? कस्यासि? वद वामोरु; त्वद्दर्शनमात्रेण नः मनांसि मथ्नन्तीव।
Verse 4
न वयं त्वामरैर्दैत्यै: सिद्धगन्धर्वचारणै: । नास्पृष्टपूर्वां जानीमो लोकेशैश्च कुतो नृभि: ॥ ४ ॥
न वयं त्वां अमरैर्दैत्यैः सिद्धगन्धर्वचारणैः, लोकेशैश्च कुतो नृभिः, नास्पृष्टपूर्वां जानीमः; न तु तव स्वरूपं न विद्मः।
Verse 5
नूनं त्वं विधिना सुभ्रू: प्रेषितासि शरीरिणाम् । सर्वेन्द्रियमन:प्रीतिं विधातुं सघृणेन किम् ॥ ५ ॥
नूनं त्वं विधिना सुभ्रूः प्रेषितासि शरीरिणाम्; सर्वेन्द्रिय-मनःप्रीतिं विधातुं सघृणेन—किमेतन्न सत्यम्?
Verse 6
सा त्वं न: स्पर्धमानानामेकवस्तुनि मानिनि । ज्ञातीनां बद्धवैराणां शं विधत्स्व सुमध्यमे ॥ ६ ॥
सा त्वं नः स्पर्धमानानाम् एकवस्तुनि मानिनि, ज्ञातीनां बद्धवैराणां शं विधत्स्व सुमध्यमे।
Verse 7
वयं कश्यपदायादा भ्रातर: कृतपौरुषा: । विभजस्व यथान्यायं नैव भेदो यथा भवेत् ॥ ७ ॥
वयं कश्यपदायादाः भ्रातरः कृतपौरुषाः; विभजस्व यथान्यायं, नैव भेदो यथा भवेत्।
Verse 8
इत्युपामन्त्रितो दैत्यैर्मायायोषिद्वपुर्हरि: । प्रहस्य रुचिरापाङ्गैर्निरीक्षन्निदमब्रवीत् ॥ ८ ॥
इत्युपामन्त्रितो दैत्यैर्मायायोषिद्वपुर्धरिः । प्रहस्य रुचिरापाङ्गैर्निरीक्षन्निदमब्रवीत् ॥
Verse 9
श्रीभगवानुवाच कथं कश्यपदायादा: पुंश्चल्यां मयि सङ्गता: । विश्वासं पण्डितो जातु कामिनीषु न याति हि ॥ ९ ॥
श्रीभगवानुवाच—कथं कश्यपदायादाः पुंश्चल्यां मयि सङ्गताः । विश्वासं पण्डितो जातु कामिनीषु न याति हि ॥
Verse 10
सालावृकाणां स्त्रीणां च स्वैरिणीनां सुरद्विष: । सख्यान्याहुरनित्यानि नूत्नं नूत्नं विचिन्वताम् ॥ १० ॥
सालावृकाणां स्त्रीणां च स्वैरिणीनां सुरद्विषः । सख्यान्याहुरनित्यानि नूत्नं नूत्नं विचिन्वताम् ॥
Verse 11
श्रीशुक उवाच इति ते क्ष्वेलितैस्तस्या आश्वस्तमनसोऽसुरा: । जहसुर्भावगम्भीरं ददुश्चामृतभाजनम् ॥ ११ ॥
श्रीशुक उवाच—इति ते क्ष्वेलितैस्तस्या आश्वस्तमनसोऽसुराः । जहसुर्भावगम्भीरं ददुश्चामृतभाजनम् ॥
Verse 12
ततो गृहीत्वामृतभाजनं हरि- र्बभाष ईषत्स्मितशोभया गिरा । यद्यभ्युपेतं क्व च साध्वसाधु वा कृतं मया वो विभजे सुधामिमाम् ॥ १२ ॥
ततो गृहीत्वामृतभाजनं हरिर्बभाष ईषत्स्मितशोभया गिरा । यद्यभ्युपेतं क्व च साध्वसाधु वा कृतं मया वो विभजे सुधामिमाम् ॥
Verse 13
इत्यभिव्याहृतं तस्या आकर्ण्यासुरपुङ्गवा: । अप्रमाणविदस्तस्यास्तत् तथेत्यन्वमंसत ॥ १३ ॥
इति तस्या मधुरं वाक्यमाकर्ण्य दैत्यपुङ्गवाः । निर्णयेष्वप्रमाणज्ञास्तत् तथेत्यन्वमंसत ॥
Verse 14
अथोपोष्य कृतस्नाना हुत्वा च हविषानलम् । दत्त्वा गोविप्रभूतेभ्य: कृतस्वस्त्ययना द्विजै: ॥ १४ ॥ यथोपजोषं वासांसि परिधायाहतानि ते । कुशेषु प्राविशन्सर्वे प्रागग्रेष्वभिभूषिता: ॥ १५ ॥
अथोपोष्य कृतस्नानाः हुत्वा हविषानलम् । दत्त्वा गोविप्रभूतेभ्यः कृतस्वस्त्ययना द्विजैः ॥ यथोपजोषं वासांसि परिधायाहतानि ते । कुशेषु प्राविशन्सर्वे प्रागग्रेष्वभिभूषिताः ॥
Verse 15
अथोपोष्य कृतस्नाना हुत्वा च हविषानलम् । दत्त्वा गोविप्रभूतेभ्य: कृतस्वस्त्ययना द्विजै: ॥ १४ ॥ यथोपजोषं वासांसि परिधायाहतानि ते । कुशेषु प्राविशन्सर्वे प्रागग्रेष्वभिभूषिता: ॥ १५ ॥
अथोपोष्य कृतस्नानाः हुत्वा हविषानलम् । दत्त्वा गोविप्रभूतेभ्यः कृतस्वस्त्ययना द्विजैः ॥ यथोपजोषं वासांसि परिधायाहतानि ते । कुशेषु प्राविशन्सर्वे प्रागग्रेष्वभिभूषिताः ॥
Verse 16
प्राङ्मुखेषूपविष्टेषु सुरेषु दितिजेषु च । धूपामोदितशालायां जुष्टायां माल्यदीपकै: ॥ १६ ॥ तस्यां नरेन्द्र करभोरुरुशद्दुकूल- श्रोणीतटालसगतिर्मदविह्वलाक्षी । सा कूजती कनकनूपुरशिञ्जितेन कुम्भस्तनी कलसपाणिरथाविवेश ॥ १७ ॥
प्राङ्मुखेषूपविष्टेषु सुरेषु दितिजेषु च । धूपामोदितशालायां जुष्टायां माल्यदीपकैः ॥ तस्यां नरेन्द्र करभोरुरुशद्दुकूल-श्रोणीतटालसगतिर्मदविह्वलाक्षी । सा कूजती कनकनूपुरशिञ्जितेन कुम्भस्तनी कलसपाणिरथाविवेश ॥
Verse 17
प्राङ्मुखेषूपविष्टेषु सुरेषु दितिजेषु च । धूपामोदितशालायां जुष्टायां माल्यदीपकै: ॥ १६ ॥ तस्यां नरेन्द्र करभोरुरुशद्दुकूल- श्रोणीतटालसगतिर्मदविह्वलाक्षी । सा कूजती कनकनूपुरशिञ्जितेन कुम्भस्तनी कलसपाणिरथाविवेश ॥ १७ ॥
प्राङ्मुखेषूपविष्टेषु सुरेषु दितिजेषु च । धूपामोदितशालायां जुष्टायां माल्यदीपकैः ॥ तस्यां नरेन्द्र करभोरुरुशद्दुकूल-श्रोणीतटालसगतिर्मदविह्वलाक्षी । सा कूजती कनकनूपुरशिञ्जितेन कुम्भस्तनी कलसपाणिरथाविवेश ॥
Verse 18
तां श्रीसखीं कनककुण्डलचारुकर्ण- नासाकपोलवदनां परदेवताख्याम् । संवीक्ष्य सम्मुमुहुरुत्स्मितवीक्षणेन देवासुरा विगलितस्तनपट्टिकान्ताम् ॥ १८ ॥
तां श्रीसखीं कनककुण्डलशोभितकर्ण-नासाकपोलवदनां परदेवताख्याम्। संवीक्ष्य सा स्मितकटाक्षविलासयुक्ता देवासुरा मुमुहुरङ्गविभूषणायाम्॥
Verse 19
असुराणां सुधादानं सर्पाणामिव दुर्नयम् । मत्वा जातिनृशंसानां न तां व्यभजदच्युत: ॥ १९ ॥
असुराणां सुधादानं सर्पाणामिव दुर्नयम्। जातिनृशंसतां मत्वा न तान् व्यभजदच्युतः॥
Verse 20
कल्पयित्वा पृथक् पङ्क्तीरुभयेषां जगत्पति: । तांश्चोपवेशयामास स्वेषु स्वेषु च पङ्क्तिषु ॥ २० ॥
कल्पयित्वा पृथक्पङ्क्तीरुभयेषां जगत्पतिः। तांश्चोपवेशयामास स्वेषु स्वेषु च पङ्क्तिषु॥
Verse 21
दैत्यान्गृहीतकलसो वञ्चयन्नुपसञ्चरै: । दूरस्थान् पाययामास जरामृत्युहरां सुधाम् ॥ २१ ॥
दैत्यान्गृहीतकलसो वञ्चयन्नुपसञ्चरैः। दूरस्थान् पाययामास जरामृत्युहरां सुधाम्॥
Verse 22
ते पालयन्त: समयमसुरा: स्वकृतं नृप । तूष्णीमासन्कृतस्नेहा: स्त्रीविवादजुगुप्सया ॥ २२ ॥
ते पालयन्तः समयमसुराः स्वकृतं नृप। तूष्णीमासन्कृतस्नेहाः स्त्रीविवादजुगुप्सया॥
Verse 23
तस्यां कृतातिप्रणया: प्रणयापायकातरा: । बहुमानेन चाबद्धा नोचु: किञ्चन विप्रियम् ॥ २३ ॥
तस्यां कृतातिप्रणया: प्रणयापायकातरा: । बहुमानेन चाबद्धा नोचु: किञ्चन विप्रियम् ॥ २३ ॥
Verse 24
देवलिङ्गप्रतिच्छन्न: स्वर्भानुर्देवसंसदि । प्रविष्ट: सोममपिबच्चन्द्रार्काभ्यां च सूचित: ॥ २४ ॥
देवलिङ्गप्रतिच्छन्न: स्वर्भानुर्देवसंसदि । प्रविष्ट: सोममपिबच्चन्द्रार्काभ्यां च सूचित: ॥ २४ ॥
Verse 25
चक्रेण क्षुरधारेण जहार पिबत: शिर: । हरिस्तस्य कबन्धस्तु सुधयाप्लावितोऽपतत् ॥ २५ ॥
चक्रेण क्षुरधारेण जहार पिबत: शिर: । हरिस्तस्य कबन्धस्तु सुधयाप्लावितोऽपतत् ॥ २५ ॥
Verse 26
शिरस्त्वमरतां नीतमजो ग्रहमचीक्लृपत् । यस्तु पर्वणि चन्द्रार्कावभिधावति वैरधी: ॥ २६ ॥
शिरस्त्वमरतां नीतमजो ग्रहमचीक्लृपत् । यस्तु पर्वणि चन्द्रार्कावभिधावति वैरधी: ॥ २६ ॥
Verse 27
पीतप्रायेऽमृते देवैर्भगवान् लोकभावन: । पश्यतामसुरेन्द्राणां स्वं रूपं जगृहे हरि: ॥ २७ ॥
पीतप्रायेऽमृते देवैर्भगवान् लोकभावन: । पश्यतामसुरेन्द्राणां स्वं रूपं जगृहे हरि: ॥ २७ ॥
Verse 28
एवं सुरासुरगणा: समदेशकाल- हेत्वर्थकर्ममतयोऽपि फले विकल्पा: । तत्रामृतं सुरगणा: फलमञ्जसापु- र्यत्पादपङ्कजरज:श्रयणान्न दैत्या: ॥ २८ ॥
एवं सुरासुरगणाः समदेशकालहेत्वर्थकर्ममतयोऽपि फले विकल्पाः। सुरगणाः श्रीभगवत्पादपङ्कजरजःश्रयणात् सुलभममृतं पपुः; दैत्या तु तदाश्रयाभावात् वाञ्छितफलमलभन्त॥
Verse 29
यद् युज्यतेऽसुवसुकर्ममनोवचोभि- र्देहात्मजादिषु नृभिस्तदसत् पृथक्त्वात् । तैरेव सद् भवति यत् क्रियतेऽपृथक्त्वात् सर्वस्य तद् भवति मूलनिषेचनं यत् ॥ २९ ॥
यद् देहात्मजादिषु पृथक्त्वबुद्ध्या मनोवाक्कर्मभिः प्राणधनरक्षणादि युज्यते तदसत्, भक्तियोगात् पृथक्त्वात् निष्फलम्। तैरेव कर्मभिः भगवत्प्रीत्यर्थं यदकृतम् तत् सत्; मूलनिषेचनवत् सर्वेषां हितं वितरति॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames the asuras as “crooked like snakes,” meaning their intent is exploitative and dangerous; giving them amṛta would empower adharma, like “milk to a snake.” More fundamentally, the concluding teaching states that the devas attained the fruit because they were under the shelter of the Lord’s lotus feet, whereas the asuras—separate from bhakti—could not receive the intended result even though they participated in the same enterprise.
Rāhu disguises himself in deva dress and briefly succeeds due to the complexity of the Lord’s līlā, where the Lord’s arrangement also allows the eclipse-causation narrative to manifest. The Sun and Moon detect him due to their enduring enmity, and the Lord immediately acts as protector (poṣaṇa) by severing him with Sudarśana, preventing the full empowerment of his body.
Rāhu is an asura whose head became immortal by contact with amṛta, while his body perished because it was not touched by nectar. Accepted as a graha, he remains an eternal enemy of Sūrya and Candra and attacks them on full-moon and new-moon nights—an etiological (Purāṇic) explanation for eclipses integrated into the cosmos-and-dharma narrative of the Bhāgavatam.
The text explicitly states that place, time, cause, purpose, activity, and ambition were the same for devas and asuras, yet the result differed. The deciding factor is shelter (āśraya): acts disconnected from devotional service are baffled, but when the same acts are offered for the Lord’s satisfaction, the benefit spreads to all—like watering the root nourishing the entire tree.