Adhyaya 8
Lakṣmī’s Emergence, Dhanvantari, and the Advent of Mohinī-mūrti
भगवान् शिवः पूर्वोत्पन्नं हालाहल-विषं निवार्य देवासुरान् पुनः समुद्र-मन्थने प्रवर्तयति। ततः सुरभिः यज्ञघृतार्थं, उच्चैःश्रवाः, ऐरावतः दिग्गजाश्च, कौस्तुभ-पद्मरागादि दिव्यरत्नानि, पारिजातः, अप्सरसश्च प्रादुर्भवन्ति। अनन्तरं श्रीरमा लक्ष्मीः प्रकट्य नद्यः पृथिवी गावः ऋतवः ऋषयः गन्धर्वा दिग्गजाश्च समवेत्य तस्याः विश्वाभिषेकं कुर्वन्ति। सा देवान् असुरान् च निरीक्ष्य निर्दोषं स्वातन्त्र्यसम्पन्नं कञ्चन न पश्यति; अतः स्वयंसिद्धं मुकुन्दं पतिं वव्रे, तं मालया भूषयामास; तस्याः कटाक्षेण देवाः समृद्धा अभवन्, असुराः विषण्णा। ततः वारुणी प्रादुर्भूता, तां दैत्याः जगृहुः। धन्वन्तरिः अमृत-कुम्भं वहन् प्रादुरभवत्; असुरैः स हृतः, देवाः हरौ शरणं ययुः। विष्णुः दैत्यान् मोहयितुं प्रतिज्ञाय, तेऽमृत-विभागे कलहं कुर्वन्ति—अग्रिमाध्याये मोहिनी-मूर्तेर्लीलायाः प्रस्तावः।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच पीते गरे वृषाङ्केण प्रीतास्तेऽमरदानवा: । ममन्थुस्तरसा सिन्धुं हविर्धानी ततोऽभवत् ॥ १ ॥
पीते गरे वृषाङ्केण प्रीतास्तेऽमरदानवाः । ममन्थुस्तरसा सिन्धुं हविर्धानी ततोऽभवत् ॥
Verse 2
तामग्निहोत्रीमृषयो जगृहुर्ब्रह्मवादिन: । यज्ञस्य देवयानस्य मेध्याय हविषे नृप ॥ २ ॥
तां सुरभीं ब्रह्मवादिनोऽग्निहोत्रिण ऋषयो जगृहुः । यज्ञस्य देवयानस्य मेध्याय हविषे नृप ॥
Verse 3
तत उच्चै:श्रवा नाम हयोऽभूच्चन्द्रपाण्डुर: । तस्मिन्बलि: स्पृहां चक्रे नेन्द्र ईश्वरशिक्षया ॥ ३ ॥
तत उच्चैःश्रवा नाम हयोऽभूच्चन्द्रपाण्डुरः । तस्मिन्बलिः स्पृहां चक्रे नेन्द्र ईश्वरशिक्षया ॥
Verse 4
तत ऐरावतो नाम वारणेन्द्रो विनिर्गत: । दन्तैश्चतुर्भि: श्वेताद्रेर्हरन्भगवतो महिम् ॥ ४ ॥
ततः समुद्रमन्थनात् ऐरावतो नाम वारणेन्द्रः प्रादुरभवत्। स श्वेतवर्णः चतुर्दन्तैः श्वेताद्रेः कैलासस्य भगवतः शिवस्य धाम्नो महिमानं स्पर्धयामास॥
Verse 5
ऐरावणादयस्त्वष्टौ दिग् गजा अभवंस्तत: । अभ्रमुप्रभृतयोऽष्टौ च करिण्यस्त्वभवन्नृप ॥ ५ ॥
ततः ऐरावणादयः अष्टौ दिग्गजाः समभवन्। तथा अभ्रमुप्रभृतयः अष्टौ करिण्यः अपि प्रादुरभवन्, नृप॥
Verse 6
कौस्तुभाख्यमभूद् रत्नं पद्मरागो महोदधे: । तस्मिन् मणौ स्पृहां चक्रे वक्षोऽलङ्करणे हरि: । ततोऽभवत् पारिजात: सुरलोकविभूषणम् । पूरयत्यर्थिनो योऽर्थै: शश्वद् भुवि यथा भवान् ॥ ६ ॥
ततः महोदधेरुत्पन्ने कौस्तुभाख्ये पद्मरागाख्ये च रत्ने। तयोर्मण्योः वक्षोऽलङ्करणे हरिः स्पृहां चकार। ततः पारिजातोऽभवत् सुरलोकविभूषणः, योऽर्थिनां कामान् नित्यं पूरयति—यथा भवान् भुवि सर्वानर्थिनः॥
Verse 7
ततश्चाप्सरसो जाता निष्ककण्ठ्य: सुवासस: । रमण्य: स्वर्गिणां वल्गुगतिलीलावलोकनै: ॥ ७ ॥
ततः अप्सरसः प्रादुरभवन् निष्ककण्ठ्यः सुवाससः। रमण्यः स्वर्गिणां वल्गुगतिलीलावलोकनैः मनांसि मोहयन्त्यः॥
Verse 8
ततश्चाविरभूत् साक्षाच्छ्री रमा भगवत्परा । रञ्जयन्ती दिश: कान्त्या विद्युत् सौदामनी यथा ॥ ८ ॥
ततः साक्षात् श्रीरमा भगवत्परा आविरभूत्। सा कान्त्या दिशो रञ्जयन्ती सौदामनी विद्युत् इव प्रादुरभवत्॥
Verse 9
तस्यां चक्रु: स्पृहां सर्वे ससुरासुरमानवा: । रूपौदार्यवयोवर्णमहिमाक्षिप्तचेतस: ॥ ९ ॥
तस्याः रूपौदार्यवयोवर्णमहिमाभिराकृष्टचित्ताः सर्वे ससुरासुरमानवाः स्पृहां चक्रुः; सा सर्वसम्पदां मूलभूता इव सर्वान् मोहितवती ॥
Verse 10
तस्या आसनमानिन्ये महेन्द्रो महदद्भुतम् । मूर्तिमत्य: सरिच्छ्रेष्ठा हेमकुम्भैर्जलं शुचि ॥ १० ॥
तस्यै महेन्द्रो महदद्भुतमासनं निन्ये; गङ्गायमुनाद्याः सरिच्छ्रेष्ठा मूर्तिमत्यः स्वर्णकुम्भैः शुचि जलं लक्ष्म्यै मातृदेव्यै समाहरन् ॥
Verse 11
आभिषेचनिका भूमिराहरत् सकलौषधी: । गाव: पञ्च पवित्राणि वसन्तो मधुमाधवौ ॥ ११ ॥
आभिषेचनिकाय भूमिर्मूर्तिमती सकलौषधीः समाहरत्; गावः पञ्च पवित्राणि ददुः—क्षीरदधिघृतगोमूत्रगोमयानि; वसन्तो मधुमाधवौ चैत्रवैशाखयोः सम्भूतं सर्वं संगृहीतवान् ॥
Verse 12
ऋषय: कल्पयांचक्रुराभिषेकं यथाविधि । जगुर्भद्राणि गन्धर्वा नट्यश्च ननृतुर्जगु: ॥ १२ ॥
ऋषयः शास्त्रोक्तविधिना लक्ष्म्याः आभिषेकं कल्पयांचक्रुः; गन्धर्वा भद्राणि जगुः, नट्यश्च सुगीतैः सह नृत्यन्तो जगुः ॥
Verse 13
मेघा मृदङ्गपणवमुरजानकगोमुखान् । व्यनादयन् शङ्खवेणुवीणास्तुमुलनि:स्वनान् ॥ १३ ॥
मेघा मूर्तिमन्तो मृदङ्गपणवमुरजानकगोमुखान् व्यनादयन्; शङ्खवेणुवीणाश्च वादयन्, तेषां समवायनादः तुमुलोऽभवत् ॥
Verse 14
ततोऽभिषिषिचुर्देवीं श्रियं पद्मकरां सतीम् । दिगिभा: पूर्णकलशै: सूक्तवाक्यैर्द्विजेरितै: ॥ १४ ॥
ततः दिग्गजाः पूर्णकलशैर्गङ्गाजलैः श्रियं पद्मकरां सतीम् अभिषिषिचुः। द्विजैः सूक्तवाक्यैर्वेदमन्त्रैश्च सम्यगुदीरितैः सा परमसुन्दरी बभौ, एकनिष्ठा च भगवति नारायणे।
Verse 15
समुद्र: पीतकौशेयवाससी समुपाहरत् । वरुण: स्रजं वैजयन्तीं मधुना मत्तषट्पदाम् ॥ १५ ॥
समुद्रः पीतकौशेयवाससी उत्तरीयाधरीये समुपाहरत्। वरुणो मधुना मत्तषट्पदपरिवृतां वैजयन्तीं स्रजं प्रददौ।
Verse 16
भूषणानि विचित्राणि विश्वकर्मा प्रजापति: । हारं सरस्वती पद्ममजो नागाश्च कुण्डले ॥ १६ ॥
विचित्राणि भूषणानि विश्वकर्मा प्रजापतिः समाददौ। सरस्वती हारं प्रददौ, अजः पद्मम्, नागाश्च कुण्डले समुपाहरन्।
Verse 17
तत: कृतस्वस्त्ययनोत्पलस्रजं नदद्द्विरेफां परिगृह्य पाणिना । चचाल वक्त्रं सुकपोलकुण्डलं सव्रीडहासं दधती सुशोभनम् ॥ १७ ॥
ततः कृतस्वस्त्ययना लक्ष्मीः करोत्पलस्रजं नदद्द्विरेफां परिगृह्य चचाल। सव्रीडहासं सुकपोलकुण्डलं वक्त्रं दधती सा अतिशोभना बभौ।
Verse 18
स्तनद्वयं चातिकृशोदरी समं निरन्तरं चन्दनकुङ्कुमोक्षितम् । ततस्ततो नूपुरवल्गुशिञ्जितै- र्विसर्पती हेमलतेव सा बभौ ॥ १८ ॥
तस्याः स्तनद्वयं समं सुस्थितं चन्दनकुङ्कुमोक्षितम्, उदरी चातिकृशा। सा नूपुरवल्गुशिञ्जितैस्ततः ततः विसर्पन्ती हेमलतेव बभौ।
Verse 19
विलोकयन्ती निरवद्यमात्मन: पदं ध्रुवं चाव्यभिचारिसद्गुणम् । गन्धर्वसिद्धासुरयक्षचारण- त्रैपिष्टपेयादिषु नान्वविन्दत ॥ १९ ॥
गन्धर्वसिद्धासुरयक्षचारणत्रैपिष्टपेयादिषु विचरन्ती श्रीर् निरवद्यं ध्रुवं चात्मनः पदं, अव्यभिचारिसद्गुणसम्पन्नं पुरुषं सम्यग् विलोकयामास; किन्तु तेषु कञ्चन दोषरहितं नान्वविन्दत, तस्मात् कस्यापि शरणं न जग्राह।
Verse 20
नूनं तपो यस्य न मन्युनिर्जयो ज्ञानं क्वचित् तच्च न सङ्गवर्जितम् । कश्चिन्महांस्तस्य न कामनिर्जय: स ईश्वर: किं परतोव्यपाश्रय: ॥ २० ॥
सा सभां निरीक्ष्य मनसि चिन्तयामास—यस्य तपो महत्, स नूनं मन्युं न जितवान्; कस्यचित् ज्ञानं विद्यते, तत् तु सङ्गवर्जितं न; कश्चिन्महान्, स च कामं न जयति। परतोऽव्यपाश्रयः कः स्यात्? एवं स कथं परमेश्वरः?
Verse 21
धर्म: क्वचित् तत्र न भूतसौहृदं त्याग: क्वचित् तत्र न मुक्तिकारणम् । वीर्यं न पुंसोऽस्त्यजवेगनिष्कृतं न हि द्वितीयो गुणसङ्गवर्जित: ॥ २१ ॥
कस्यचित् धर्मज्ञानं पूर्णं, तथापि भूतसौहृदं न; कस्यचित् त्यागोऽस्ति, स तु न मुक्तिकारणम्। कस्यचित् वीर्यं महत्, तथापि कालवेगं न निरोद्धुं शक्नोति; अन्यो गुणसङ्गं त्यक्त्वापि द्वितीयो न भवति। अतः कश्चनापि प्रकृतिगुणप्रभावात् सर्वथा विमुक्तो नास्ति।
Verse 22
क्वचिच्चिरायुर्न हि शीलमङ्गलं क्वचित् तदप्यस्ति न वेद्यमायुष: । यत्रोभयं कुत्र च सोऽप्यमङ्गल: सुमङ्गल: कश्च न काङ्क्षते हि माम् ॥ २२ ॥
कस्यचित् चिरायुरस्ति, न तु शीलमङ्गलम्; कस्यचित् शीलमङ्गलमपि, न तु वेद्यं आयुषः परिमाणम्। यत्रोभयं, तत्रापि कश्चिदमङ्गलाचारः; शिवादयश्चिरायुषोऽपि श्मशानवासाद्यशुभवृत्तयः। सर्वथा सुमङ्गलाः अपि ये, तेऽपि यदि भगवद्भक्ताः न, तर्हि मां न काङ्क्षन्ति।
Verse 23
एवं विमृश्याव्यभिचारिसद्गुणै- र्वरं निजैकाश्रयतयागुणाश्रयम् । वव्रे वरं सर्वगुणैरपेक्षितं रमा मुकुन्दं निरपेक्षमीप्सितम् ॥ २३ ॥
एवं सम्यग् विमृश्य रमा अव्यभिचारिसद्गुणैः सह वरं चिन्तयामास—यो निजैकाश्रयः, गुणाश्रयश्च; सर्वगुणैः सर्वैश्च ऐश्वर्यैः अपेक्षितो वरः। ततो निरपेक्षं स्वातन्त्र्यसम्पन्नं मुकुन्दमेव इप्सितं पतिं वव्रे।
Verse 24
तस्यांसदेश उशतीं नवकञ्जमालां माद्यन्मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टाम् । तस्थौ निधाय निकटे तदुर: स्वधाम सव्रीडहासविकसन्नयनेन याता ॥ २४ ॥
अथ भगवतः परमपुरुषस्य समीपमुपेत्य श्रीदेवी तस्यांसदेशे नवकञ्जमालाम् मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टां निधाय, तदुरःस्थाने वासं प्रार्थयन्ती सव्रीडहासविकसन्नयना तस्य पार्श्वे तस्थौ।
Verse 25
तस्या: श्रियस्त्रिजगतो जनको जनन्या वक्षोनिवासमकरोत् परमं विभूते: । श्री: स्वा: प्रजा: सकरुणेन निरीक्षणेन यत्र स्थितैधयत साधिपतींस्त्रिलोकान् ॥ २५ ॥
स त्रिजगतां जनको भगवान् परमविभूतेर्जनन्याः श्रियः वक्षोनिवासं परमं चकार। सा श्रीः स्वप्रजान् सप्रजापतीन् त्रिलोकान् च सकरुणेन अनुग्रहेण निरीक्षणेन यत्र स्थितैधयत।
Verse 26
शङ्खतूर्यमृदङ्गानां वादित्राणां पृथु: स्वन: । देवानुगानां सस्त्रीणां नृत्यतां गायतामभूत् ॥ २६ ॥
ततः शङ्खतूर्यमृदङ्गादिवादित्राणां पृथुः स्वनोऽभवत्; देवानुगाः सस्त्रीणां सह नृत्यन्तो गायन्तश्च समभवन्।
Verse 27
ब्रह्मरुद्राङ्गिरोमुख्या: सर्वे विश्वसृजो विभुम् । ईडिरेऽवितथैर्मन्त्रैस्तल्लिङ्गै: पुष्पवर्षिण: ॥ २७ ॥
ब्रह्मरुद्राङ्गिरोमुख्याः सर्वे विश्वसृजो विभुं पुष्पवर्षिणः सन्तः तल्लिङ्गैरवितथैर्मन्त्रैः ईडिरे।
Verse 28
श्रियावलोकिता देवा: सप्रजापतय: प्रजा: । शीलादिगुणसम्पन्ना लेभिरे निर्वृतिं पराम् ॥ २८ ॥
श्रिया अवलोकिता देवा: सप्रजापतयः प्रजाश्च शीलादिगुणसम्पन्ना अभवन्; ते तत्क्षणादेव परां निर्वृतिं लेभिरे।
Verse 29
नि:सत्त्वा लोलुपा राजन् निरुद्योगा गतत्रपा: । यदा चोपेक्षिता लक्ष्म्या बभूवुर्दैत्यदानवा: ॥ २९ ॥
राजन्, लक्ष्म्या उपेक्षिताः दैत्यदानवाः निःसत्त्वाः लोलुपाः निरुद्योगाः गतत्रपाश्च बभूवुः; तेन ते विषण्णा मोहिता निराशाश्च अभवन्।
Verse 30
अथासीद् वारुणी देवी कन्या कमललोचना । असुरा जगृहुस्तां वै हरेरनुमतेन ते ॥ ३० ॥
अनन्तरं कमललोचना वारुणी देवी कन्या प्रादुरभवत्; हरेः अनुमतेन असुराः तां वै जगृहुः।
Verse 31
अथोदधेर्मथ्यमानात् काश्यपैरमृतार्थिभि: । उदतिष्ठन्महाराज पुरुष: परमाद्भुत: ॥ ३१ ॥
ततः महाराज, काश्यपैः अमृतार्थिभिः क्षीरसागरस्य मथ्यमानात् परमाद्भुतः पुरुषः उदतिष्ठत्।
Verse 32
दीर्घपीवरदोर्दण्ड: कम्बुग्रीवोऽरुणेक्षण: । श्यामलस्तरुण: स्रग्वी सर्वाभरणभूषित: ॥ ३२ ॥
दीर्घपीवरदोर्दण्डः कम्बुग्रीवोऽरुणेक्षणः। श्यामलस्तरुणः स्रग्वी सर्वाभरणभूषितः॥
Verse 33
पीतवासा महोरस्क: सुमृष्टमणिकुण्डल: । स्निग्धकुञ्चितकेशान्तसुभग: सिंहविक्रम: । अमृतापूर्णकलसं बिभ्रद् वलयभूषित: ॥ ३३ ॥
पीतवासा महोरस्कः सुमृष्टमणिकुण्डलः। स्निग्धकुञ्चितकेशान्तसुभगः सिंहविक्रमः। अमृतापूर्णकलसं बिभ्रद् वलयभूषितः॥
Verse 34
स वै भगवत: साक्षाद्विष्णोरंशांशसम्भव: । धन्वन्तरिरिति ख्यात आयुर्वेददृगिज्यभाक् ॥ ३४ ॥
स एव भगवान् विष्णोः साक्षाद् अंशांशसम्भवः धन्वन्तरिरिति विख्यातः आयुर्वेदविदां श्रेष्ठो देवेषु यज्ञभागभाक् ॥
Verse 35
तमालोक्यासुरा: सर्वे कलसं चामृताभृतम् । लिप्सन्त: सर्ववस्तूनि कलसं तरसाहरन् ॥ ३५ ॥
तं दृष्ट्वा दैत्यसङ्घाताः कलसं चामृताभृतम् । लिप्सवः सर्ववस्तूनि बलात् शीघ्रं जहारिरे ॥
Verse 36
नीयमानेऽसुरैस्तस्मिन्कलसेऽमृतभाजने । विषण्णमनसो देवा हरिं शरणमाययु: ॥ ३६ ॥
असुरैर्नीयमाने तस्मिन् कलसेऽमृतभाजने । विषण्णचित्ताः सुराः सर्वे हरिं शरणमाययुः ॥
Verse 37
इति तद्दैन्यमालोक्य भगवान्भृत्यकामकृत् । मा खिद्यत मिथोऽर्थं व: साधयिष्ये स्वमायया ॥ ३७ ॥
तद्दैन्यं वीक्ष्य भगवान् भक्तकामफलप्रदः । मा खिद्यत, वः स्वमायया साधयिष्येऽर्थमित्यब्रवीत् ॥
Verse 38
मिथ: कलिरभूत्तेषां तदर्थे तर्षचेतसाम् । अहं पूर्वमहं पूर्वं न त्वं न त्वमिति प्रभो ॥ ३८ ॥
तदर्थे तृषितचित्तानां दैत्यानां मिथ एव कलिः । अहं पूर्वम् अहं पूर्वं न त्वं न त्वमिति, प्रभो ॥
Verse 39
देवा: स्वं भागमर्हन्ति ये तुल्यायासहेतव: । सत्रयाग इवैतस्मिन्नेष धर्म: सनातन: ॥ ३९ ॥ इति स्वान्प्रत्यषेधन्वै दैतेया जातमत्सरा: । दुर्बला: प्रबलान् राजन्गृहीतकलसान् मुहु: ॥ ४० ॥
केचिद् दैत्याः ऊचुः—देवा अपि क्षीरसागरमन्थने तुल्यपरिश्रमकारिणः; अतः सत्रयागवत् अस्मिन्नपि सनातनधर्मेण तेषां स्वभागोऽमृतस्यार्हः। इति ते दुर्बला दैत्याः, राजन्, कलशगृहीतान् प्रबलान् स्वान् मुहुः प्रत्यषेधन्।
Verse 40
देवा: स्वं भागमर्हन्ति ये तुल्यायासहेतव: । सत्रयाग इवैतस्मिन्नेष धर्म: सनातन: ॥ ३९ ॥ इति स्वान्प्रत्यषेधन्वै दैतेया जातमत्सरा: । दुर्बला: प्रबलान् राजन्गृहीतकलसान् मुहु: ॥ ४० ॥
केचिद् दैत्याः ऊचुः—देवा अपि क्षीरसागरमन्थने तुल्यायासहेतवः; अतः सत्रयाग इव अस्मिन्नपि सनातनधर्मेण तेषां स्वभागोऽमृतस्यार्हः। इति जातमत्सराः दैतेयाः, राजन्, दुर्बलाः प्रबलान् कलसान् गृहीतान् मुहुः प्रत्यषेधन्।
Verse 41
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
अथ तस्मिन्नन्तरे विष्णुः सर्वोपायविदीश्वरः परमाद्भुतं योषिद्रूपम् अनिर्देश्यम् दधार। सा प्रेक्षणीया नवोत्पलश्यामा सर्वावयवसुन्दरी, समानकर्णाभरणा, सुकपोलोन्नसाननयौवनश्रीसमन्विता बभूव।
Verse 42
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
तस्या नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरं वपुः; मुखामोदेनानुरक्ताः अलयः झङ्कारैः परितो भ्रमन्ति, तदुद्विग्नलोचनां चकार।
Verse 43
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
सा सुकेशभारेण उत्फुल्लमल्लिकामालां बिभ्रती, सुग्रीवकण्ठाभरणा सुभुजाङ्गदभूषिता; विरजाम्बरसंवीता नितम्बद्वीपशोभया, काञ्च्या चलच्चरणनूपुरैश्च विलसन्ती। सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनैः दैत्ययूथपचेतःसु कामं मुहुर्मुद्दीपयामास।
Verse 44
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥
Verse 45
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥
Verse 46
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥
Frequently Asked Questions
Lakṣmī’s deliberation highlights a Bhāgavata criterion: conditioned greatness is mixed with faults under the guṇas. Austerity may coexist with anger, knowledge with desire, power with subjection to kāla, and even longevity with inauspicious conduct. Since none are fully independent or completely pure, she chooses Mukunda, who is svatantra (independent), nirguṇa (transcendent to material modes), and the reservoir of all auspicious qualities.
The chapter depicts a universal consecration: sacred rivers bring waters, earth brings herbs, cows provide pañca-gavya, seasons provide auspicious produce, sages conduct rites, and celestial musicians chant Vedic mantras. Theologically it signifies that śrī (prosperity and auspicious order) is not random wealth but a sanctified, dharma-aligned potency that naturally rests on Viṣṇu’s chest and blesses administrators (devas) who serve cosmic order.
Dhanvantari is a plenary expansion (aṁśa) connected to Viṣṇu who appears carrying the amṛta-kumbha and is expert in bhaiṣajya-vidyā (medicine/Ayurveda). His emergence teaches that healing and longevity are ultimately divine endowments within yajña and cosmic administration; it also becomes the narrative pivot for the conflict over nectar.
Their quarrel arises from possessiveness and entitlement: after seizing the nectar by force, they cannot establish a stable principle of distribution. This internal fracture is precisely what Hari anticipates; it sets the stage for Mohinī-mūrti, through whom Viṣṇu uses yogamāyā to protect the devas and restore dharmic allocation.
Vāruṇī is a goddess associated with intoxicants and the governance of drunkards. The demons’ taking her, with the Lord’s permission, reflects their attraction to sense-enjoyment and diversion, contrasting with the devas’ focus on sacrificial order and foreshadowing how asuric impulses make them vulnerable to delusion when Mohinī appears.