Adhyaya 7
Kūrma Supports Mandara; Hālahala Appears; Śiva Becomes Nīlakaṇṭha
अमृतार्थं देवासुराः सह वासुकिं मन्थनरज्जुं कृत्वा मन्दरं समुद्रे मन्थयन्ति। शुभाशुभविवादे दैत्याः फणाग्रं याचन्ते, अजितो विष्णुः तु मौनं पुच्छं गृह्णाति। आधाराभावे मन्दरो निमज्जति; तदा भगवान् कूर्मावतारं धृत्वा पृष्ठे मन्दरं धारयन् मन्थनं पुनः प्रवर्तयति। सत्त्व-रजस्-तमोगुणैः देवेषु दैत्येषु वासुकौ च प्रविश्य बलं ददाति, सहस्रबाहुभिः उपरि मन्दरं स्थिरीकरोति। प्रथमं हि अमृतं न, घोरं हालाहलं विषं प्रादुरभवत्, लोकान् व्याप्नुवत्। भीताः देवाः कैलासे सदाशिवं शरणं यान्ति; प्रजापतयः स्तुतिभिः शिवस्य विश्वरूपं परात्परत्वं च वर्णयन्ति। करुणया रक्षणधर्मेण च सतीसम्मत्या शिवो विषं पिबति; कण्ठे नीलवर्णः जातः—नीलकण्ठ इति, अनन्तरं समुद्रात् शुभोत्पत्तीनां भूमिका भवति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच ते नागराजमामन्त्र्य फलभागेन वासुकिम् । परिवीय गिरौ तस्मिन् नेत्रमब्धिं मुदान्विता: । आरेभिरे सुरा यत्ता अमृतार्थे कुरूद्वह ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—कुरूद्वह, ते सुरासुराः नागराजं वासुकिं फलभागेनामन्त्र्य, तस्मिन् गिरौ परिवीय नेत्रमब्धिं मुदान्विताः अमृतार्थे मन्थनं समारेभिरे॥
Verse 2
हरि: पुरस्ताज्जगृहे पूर्वं देवास्ततोऽभवन् ॥ २ ॥
अजितो भगवान् हरिः पुरस्तात् सर्पस्य भागं जग्राह; ततः देवाः पृष्ठतः समभवन्॥
Verse 3
तन्नैच्छन् दैत्यपतयो महापुरुषचेष्टितम् । न गृह्णीमो वयं पुच्छमहेरङ्गममङ्गलम् । स्वाध्यायश्रुतसम्पन्ना: प्रख्याता जन्मकर्मभि: ॥ ३ ॥
दैत्यपतयो महापुरुषचेष्टितं तन्नैच्छन्। ‘अहेरमङ्गलं पुच्छं वयं न गृह्णीमः; अग्रं शुभं’ इति स्वाध्यायश्रुतसम्पन्ना जन्मकर्मभिः प्रख्याताः सन्तोऽग्रभागं ग्रहीतुं प्रत्यूचुः॥
Verse 4
इति तूष्णीं स्थितान्दैत्यान् विलोक्य पुरुषोत्तम: । स्मयमानो विसृज्याग्रं पुच्छं जग्राह सामर: ॥ ४ ॥
इति तूष्णीं स्थितान् दैत्यान् विलोक्य पुरुषोत्तमः तेषां भावं विज्ञाय स्मयमानः। विवादं विना अग्रं विसृज्य पुच्छं जग्राह; ततः देवाः सामराः तमन्वयुः॥
Verse 5
कृतस्थानविभागास्त एवं कश्यपनन्दना: । ममन्थु: परमं यत्ता अमृतार्थं पयोनिधिम् ॥ ५ ॥
कृतस्थानविभागास्त एवं कश्यपनन्दनाः । सुरासुराः समारब्धा अमृतार्थं पयोनिधिम् ममन्थुः ॥
Verse 6
मथ्यमानेऽर्णवे सोऽद्रिरनाधारो ह्यपोऽविशत् । ध्रियमाणोऽपि बलिभिर्गौरवात् पाण्डुनन्दन ॥ ६ ॥
मथ्यमानेऽर्णवे सोऽद्रिरनाधारो ह्यपोऽविशत् । ध्रियमाणोऽपि बलिभिर्गौरवात् पाण्डुनन्दन ॥
Verse 7
ते सुनिर्विण्णमनस: परिम्लानमुखश्रिय: । आसन् स्वपौरुषे नष्टे दैवेनातिबलीयसा ॥ ७ ॥
ते सुनिर्विण्णमनसः परिम्लानमुखश्रियः । आसन् स्वपौरुषे नष्टे दैवेनातिबलीयसा ॥
Verse 8
विलोक्य विघ्नेशविधिं तदेश्वरो दुरन्तवीर्योऽवितथाभिसन्धि: । कृत्वा वपु: कच्छपमद्भुतं महत् प्रविश्य तोयं गिरिमुज्जहार ॥ ८ ॥
विलोक्य विघ्नेशविधिं तदेश्वरो दुरन्तवीर्योऽवितथाभिसन्धिः । कृत्वा वपुः कच्छपमद्भुतं महत् प्रविश्य तोयं गिरिमुज्जहार ॥
Verse 9
तमुत्थितं वीक्ष्य कुलाचलं पुन: समुद्यता निर्मथितुं सुरासुरा: । दधार पृष्ठेन स लक्षयोजन- प्रस्तारिणा द्वीप इवापरो महान् ॥ ९ ॥
तमुत्थितं वीक्ष्य कुलाचलं पुनः समुद्यता निर्मथितुं सुरासुराः । दধार पृष्ठेन स लक्षयोजन-प्रस्तारिणा द्वीप इवापरो महान् ॥
Verse 10
सुरासुरेन्द्रैर्भुजवीर्यवेपितं परिभ्रमन्तं गिरिमङ्ग पृष्ठत: । बिभ्रत् तदावर्तनमादिकच्छपो मेनेऽङ्गकण्डूयनमप्रमेय: ॥ १० ॥
राजन्, सुरासुरेन्द्रैर्भुजबलवीर्यवेपितं मन्दरगिरिं कच्छपश्रेष्ठस्य पृष्ठे परिभ्रमन्तं दृष्ट्वा, आदिकच्छपोऽप्रमेयः तदावर्तनं स्वाङ्गकण्डूयनमिव मेने, तेन स सुखं लेभे।
Verse 11
तथासुरानाविशदासुरेण रूपेण तेषां बलवीर्यमीरयन् । उद्दीपयन् देवगणांश्च विष्णु- र्दैवेन नागेन्द्रमबोधरूप: ॥ ११ ॥
ततः विष्णुः आसुरेषु रजोगुणरूपेण, देवेषु सत्त्वगुणरूपेण, नागेन्द्रे वासुकौ तमोगुणरूपेण च प्रविश्य, तेषां बलवीर्याणि समीरयन् उत्साहं चावर्धयत्।
Verse 12
उपर्यगेन्द्रं गिरिराडिवान्य आक्रम्य हस्तेन सहस्रबाहु: । तस्थौ दिवि ब्रह्मभवेन्द्रमुख्यै- रभिष्टुवद्भि: सुमनोऽभिवृष्ट: ॥ १२ ॥
ततः सहस्रबाहुः प्रभुः मन्दरगिरेः शिखरेऽन्य इव गिरिराट् प्रादुरभवत्, एकेन हस्तेन तं गिरिम् अधारयत्। दिवि ब्रह्म-भव-इन्द्रमुख्यैः स्तुतः सन् सुमनोवृष्ट्या चाभिषिक्तः।
Verse 13
उपर्यधश्चात्मनि गोत्रनेत्रयो: परेण ते प्राविशता समेधिता: । ममन्थुरब्धिं तरसा मदोत्कटा महाद्रिणा क्षोभितनक्रचक्रम् ॥ १३ ॥
उपर्यधश्च स्थितेन, देवासुर-वासुकि-गिरौ च प्रविष्टेन तेन प्रोत्साहिताः, देवाश्चासुराश्चामृतार्थं मदोत्कटाः तरसा महाद्रिणा क्षीराब्धिं ममन्थुः; तेन क्षोभितं नक्रचक्रं व्याकुलमभवत्, तथापि मन्थनं प्रववृते।
Verse 14
अहीन्द्रसाहस्रकठोरदृङ्मुख- श्वासाग्निधूमाहतवर्चसोऽसुरा: । पौलोमकालेयबलील्वलादयो दवाग्निदग्धा: सरला इवाभवन् ॥ १४ ॥
अहीन्द्रस्य सहस्रदृङ्मुखात् श्वासाग्निधूमैर्हतवर्चसः असुराः—पौलोमकालेयबलिल्वलादयः—दवाग्निदग्धाः सरला इव शनैः शक्तिहीनाः अभवन्।
Verse 15
देवांश्च तच्छ्वासशिखाहतप्रभान् धूम्राम्बरस्रग्वरकञ्चुकाननान् । समभ्यवर्षन्भगवद्वशा घना ववु: समुद्रोर्म्युपगूढवायव: ॥ १५ ॥
वासुकिश्वासशिखाहतप्रभा देवाः धूम्रिताम्बरस्रग्वरकञ्चुकाननाः । भगवदनुग्रहेण समुद्रे घना अभवन्, ते वर्षन्ति; ऊर्म्युपगूढवायवो जलकणान् वहन्तो देवान् शमयामासुः ॥
Verse 16
मथ्यमानात् तथा सिन्धोर्देवासुरवरूथपै: । यदा सुधा न जायेत निर्ममन्थाजित: स्वयम् ॥ १६ ॥
देवासुरवरूथपैः बहुयत्नेनापि मथ्यमानात् क्षीरसिन्धोः यदा सुधा न जायेत, तदा अजितो भगवान् स्वयमेव समुद्रं निर्ममन्थ ॥
Verse 17
मेघश्याम: कनकपरिधि: कर्णविद्योतविद्यु- न्मूर्ध्नि भ्राजद्विलुलितकच: स्रग्धरो रक्तनेत्र: । जैत्रैर्दोर्भिर्जगदभयदैर्दन्दशूकं गृहीत्वा मथ्नन् मथ्ना प्रतिगिरिरिवाशोभताथो धृताद्रि: ॥ १७ ॥
मेघश्यामो हरिः कनकपरिधिः कर्णयोर्विद्युदिव दीप्तकुण्डलः, मूर्ध्नि भ्राजद्विलुलितकचः, स्रग्धरो रक्तनेत्रः । जैत्रैर्दोर्भिर्जगदभयदैः वासुकिं गृहीत्वा मन्दरं मथनदण्डं कृत्वा समुद्रं ममन्थ; धृताद्रिः स इन्द्रनीलगिरिरिव शोभत ॥
Verse 18
निर्मथ्यमानादुदधेरभूद्विषं महोल्बणं हालहलाह्वमग्रत: । सम्भ्रान्तमीनोन्मकराहिकच्छपात् तिमिद्विपग्राहतिमिङ्गिलाकुलात् ॥ १८ ॥
निर्मथ्यमानादुदधेः अग्रतः महोल्बणं हालहलाह्वं विषम् अभूत् । तस्मात् सम्भ्रान्तमीनोन्मकराहिकच्छपात्, तिमिद्विपग्राहतिमिङ्गिलाकुलात् समुद्रः क्षोभितोऽभवत्, महाजलचराः अपि उपरि समुत्थिताः ॥
Verse 19
तदुग्रवेगं दिशि दिश्युपर्यधो विसर्पदुत्सर्पदसह्यमप्रति । भीता: प्रजा दुद्रुवुरङ्ग सेश्वरा अरक्ष्यमाणा: शरणं सदाशिवम् ॥ १९ ॥
तद्विषं दिशि दिश्युपर्यधो विसर्पदुत्सर्पदसह्यमप्रति वेगेन प्रससार । तदा, राजन्, भीताः प्रजाः सेश्वराः देवाः अरक्ष्यमाणाः सदाशिवं शरणं दुद्रुवुः ॥
Verse 20
विलोक्य तं देववरं त्रिलोक्या भवाय देव्याभिमतं मुनीनाम् । आसीनमद्रावपवर्गहेतो- स्तपो जुषाणं स्तुतिभि: प्रणेमु: ॥ २० ॥
विलोक्य तं देववरं त्रिलोक्याः शुभाय देव्याभिमतं मुनीनाम् । कैलासशैलाग्रतले भवानीसहितं तपो जुषाणं स्तुतिभिः प्रणेमुः ॥
Verse 21
श्रीप्रजापतय ऊचु: देवदेव महादेव भूतात्मन् भूतभावन । त्राहि न: शरणापन्नांस्त्रैलोक्यदहनाद् विषात् ॥ २१ ॥
श्रीप्रजापतय ऊचुः— देवदेव महादेव भूतात्मन् भूतभावन । त्राहि नः शरणापन्नान् त्रैलोक्यदहनाद् विषात् ॥
Verse 22
त्वमेक: सर्वजगत ईश्वरो बन्धमोक्षयो: । तं त्वामर्चन्ति कुशला: प्रपन्नार्तिहरं गुरुम् ॥ २२ ॥
त्वमेकः सर्वजगत ईश्वरो बन्धमोक्षयोः । तं त्वामर्चन्ति कुशलाः प्रपन्नार्तिहरं गुरुम् ॥
Verse 23
गुणमय्या स्वशक्त्यास्य सर्गस्थित्यप्ययान्विभो । धत्से यदा स्वदृग् भूमन्ब्रह्मविष्णुशिवाभिधाम् ॥ २३ ॥
गुणमय्या स्वशक्त्यास्य सर्गस्थित्यप्ययान् विभो । धत्से यदा स्वदृग् भूमन् ब्रह्मविष्णुशिवाभिधाम् ॥
Verse 24
त्वं ब्रह्म परमं गुह्यं सदसद्भावभावनम् । नानाशक्तिभिराभातस्त्वमात्मा जगदीश्वर: ॥ २४ ॥
त्वं ब्रह्म परमं गुह्यं सदसद्भावभावनम् । नानाशक्तिभिराभातस् त्वमात्मा जगदीश्वरः ॥
Verse 25
त्वं शब्दयोनिर्जगदादिरात्मा प्राणेन्द्रियद्रव्यगुण: स्वभाव: । काल: क्रतु: सत्यमृतं च धर्म- स्त्वय्यक्षरं यत् त्रिवृदामनन्ति ॥ २५ ॥
हे प्रभो, त्वमेव शब्दयोनिः जगदादिरात्मा, प्राणेन्द्रियद्रव्यगुणस्वभावरूपः। त्वमेव कालः क्रतुः सत्यमृतं च धर्मः; त्वय्येव त्रिवृदक्षरं ‘ॐ’ आश्रितं यदनन्ताः प्राहुः॥२५॥
Verse 26
अग्निर्मुखं तेऽखिलदेवतात्मा क्षितिं विदुर्लोकभवाङ्घ्रिपङ्कजम् । कालं गतिं तेऽखिलदेवतात्मनो दिशश्च कर्णौ रसनं जलेशम् ॥ २६ ॥
अखिलदेवतात्मन्! अग्निर्मुखं ते विद्वांसो विदुः, क्षितिर्लोकभवाङ्घ्रिपङ्कजम्। कालो गतिस्ते, दिशः कर्णौ, जलेशो वरुणो रसनं ते॥२६॥
Verse 27
नाभिर्नभस्ते श्वसनं नभस्वान् सूर्यश्च चक्षूंषि जलं स्म रेत: । परावरात्माश्रयणं तवात्मा सोमो मनो द्यौर्भगवन् शिरस्ते ॥ २७ ॥
नाभिर्नभस्ते, श्वसनं नभस्वान्, सूर्यश्च चक्षूंषि, जलं स्म रेतः। परावरात्माश्रयणं तवात्मा; सोमो मनो, द्यौर्भगवन् शिरस्ते॥२७॥
Verse 28
कुक्षि: समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घा रोमाणि सर्वौषधिवीरुधस्ते । छन्दांसि साक्षात् तव सप्त धातव- स्त्रयीमयात्मन् हृदयं सर्वधर्म: ॥ २८ ॥
कुक्षिः समुद्राः, गिरयोऽस्थिसङ्घा, रोमाणि सर्वौषधिवीरुधस्ते। छन्दांसि साक्षात् तव सप्त धातवः; त्रयीमयात्मन्, हृदयं सर्वधर्मः॥२८॥
Verse 29
मुखानि पञ्चोपनिषदस्तवेश यैस्त्रिंशदष्टोत्तरमन्त्रवर्ग: । यत् तच्छिवाख्यं परमात्मतत्त्वं देव स्वयंज्योतिरवस्थितिस्ते ॥ २९ ॥
हे ईश! पञ्चोपनिषदः मुखानि तव, यैस्त्रिंशदष्टोत्तरमन्त्रवर्गः प्रसूतः। यत्तच्छिवाख्यं परमात्मतत्त्वं, देव स्वयंज्योतिरवस्थितिस्ते॥२९॥
Verse 30
छाया त्वधर्मोर्मिषु यैर्विसर्गो नेत्रत्रयं सत्त्वरजस्तमांसि । साङ्ख्यात्मन: शास्त्रकृतस्तवेक्षा छन्दोमयो देव ऋषि: पुराण: ॥ ३० ॥
हे देव, अधर्मोर्मिषु तव छाया दृश्यते, येन नानाविधोऽधर्मविसर्गः प्रवर्तते। सत्त्व-रजस्-तमांसि तव नेत्रत्रयम्; छन्दोमयाः सर्वा वेदवाङ्मयाः तव दृष्टेः प्रसूताः, यतो मुनयः शास्त्राणि तवावलोकनप्रसादेन व्यरचयन्॥
Verse 31
न ते गिरित्राखिललोकपाल- विरिञ्चवैकुण्ठसुरेन्द्रगम्यम् । ज्योति: परं यत्र रजस्तमश्च सत्त्वं न यद् ब्रह्म निरस्तभेदम् ॥ ३१ ॥
हे गिरित्र! तद् ज्योतिः परं ब्रह्म यत्र सत्त्व-रजस्-तमांसि न प्रविशन्ति, तदखिललोकपालैः न गम्यते न ज्ञायते। विरिञ्च-वैकुण्ठ-सुरेन्द्रैरपि तद् न बोध्यते; निरस्तभेदं तद् ब्रह्म परं प्रकाशते॥
Verse 32
कामाध्वरत्रिपुरकालगराद्यनेक- भूतद्रुह: क्षपयत: स्तुतये न तत् ते । यस्त्वन्तकाल इदमात्मकृतं स्वनेत्र- वह्निस्फुलिङ्गशिखया भसितं न वेद ॥ ३२ ॥
यदा तव नेत्रवह्निस्फुलिङ्गशिखाभिरन्तकाले इदं स्वयंकृतं जगद् भसितं भवति, तथापि तद् कथं भवतीति न वेत्सि। तर्हि दक्षाध्वर-त्रिपुर-कालकूटादीनां क्षपणं किमु? तानि तव स्तुतिविषया न भवन्ति॥
Verse 33
ये त्वात्मरामगुरुभिर्हृदि चिन्तिताङ्घ्रि- द्वन्द्वं चरन्तमुमया तपसाभितप्तम् । कत्थन्त उग्रपरुषं निरतं श्मशाने ते नूनमूतिमविदंस्तव हातलज्जा: ॥ ३३ ॥
ये आत्मरामगुरवो जगदुपदिशन्तः हृदि सततं तवाङ्घ्रिद्वन्द्वं चिन्तयन्ति। परं ये तव तपो न विदन्ति, ते उमया सह चरन्तं त्वां दृष्ट्वा कामिनं मन्यन्ते; श्मशाने विचरन्तं दृष्ट्वा उग्रं द्रुहं च कथयन्ति। ते नूनं लज्जाहीनाः; तव चरितं न बोधन्ते॥
Verse 34
तत् तस्य ते सदसतो: परत: परस्य नाञ्ज: स्वरूपगमने प्रभवन्ति भूम्न: । ब्रह्मादय: किमुत संस्तवने वयं तु तत्सर्गसर्गविषया अपि शक्तिमात्रम् ॥ ३४ ॥
तस्मात् ते सदसतोः परतः परस्य भूम्नः स्वरूपगमने नाञ्जः प्रभवन्ति। ब्रह्मादयः किमुत वयं संस्तवने? वयं तु तत्सर्गसर्गविषया अपि शक्तिमात्रं; यथाशक्ति भावं व्यजहार्म॥
Verse 35
एतत् परं प्रपश्यामो न परं ते महेश्वर । मृडनाय हि लोकस्य व्यक्तिस्तेऽव्यक्तकर्मण: ॥ ३५ ॥
एतत् परं वयं पश्यामः; तव परं तत्त्वं न विद्मः, महेश्वर। लोकस्य मृडनाय तव व्यक्तिरस्ति; अव्यक्तकर्मणस्तव कर्माणि परे न जानन्ति॥
Verse 36
श्रीशुक उवाच तद्वीक्ष्य व्यसनं तासां कृपया भृशपीडित: । सर्वभूतसुहृद् देव इदमाह सतीं प्रियाम् ॥ ३६ ॥
श्रीशुक उवाच—तासां व्यसनं विषविस्तारजनितं दृष्ट्वा देवः सर्वभूतसुहृत् शिवः कृपया भृशं पीडितः; ततः सतीं प्रियामिदमाह॥
Verse 37
श्रीशिव उवाच अहो बत भवान्येतत् प्रजानां पश्य वैशसम् । क्षीरोदमथनोद्भूतात् कालकूटादुपस्थितम् ॥ ३७ ॥
श्रीशिव उवाच—अहो बत, भवानि! प्रजानां एतद् वैशसं पश्य। क्षीरोदमथनोद्भूतात् कालकूटविषात् इदं संकटम् उपस्थितम्॥
Verse 38
आसां प्राणपरीप्सूनां विधेयमभयं हि मे । एतावान्हि प्रभोरर्थो यद् दीनपरिपालनम् ॥ ३८ ॥
आसां प्राणपरिप्सूनां सर्वेषां मे अभयं विधेयम्। प्रभोः एष एव परमोऽर्थः—यद् दीनानां परिपालनम्॥
Verse 39
प्राणै: स्वै: प्राणिन: पान्ति साधव: क्षणभङ्गुरै: । बद्धवैरेषु भूतेषु मोहितेष्वात्ममायया ॥ ३९ ॥
प्रजाः परस्परं वैरं कुर्वन्ति, भगवतो मायया मोहिताः। साधवस्तु क्षणभङ्गुरैः स्वप्राणैः अपि प्राणिनः पान्ति, बद्धवैरेषु भूतेषु॥
Verse 40
पुंस: कृपयतो भद्रे सर्वात्मा प्रीयते हरि: । प्रीते हरौ भगवति प्रीयेऽहं सचराचर: । तस्मादिदं गरं भुञ्जे प्रजानां स्वस्तिरस्तु मे ॥ ४० ॥
भद्रे भवानी, परेषां हितकर्मणा सर्वात्मा हरिः प्रीयते; हरौ भगवति प्रीतेऽहं सचराचरं जगत् च प्रीयते। तस्मात् प्रजानां स्वस्त्यर्थं अहं इदं गरं पिबामि; मम स्वस्तिरस्तु॥
Verse 41
श्रीशुक उवाच एवमामन्त्र्य भगवान्भवानीं विश्वभावन: । तद् विषं जग्धुमारेभे प्रभावज्ञान्वमोदत ॥ ४१ ॥
श्रीशुक उवाच—एवम् आमन्त्र्य भगवान् विश्वभावनः भवानीं, तत् विषं जग्धुम् आरभे; तस्य प्रभावं जानन्ती भवानी अनुमोदत॥
Verse 42
तत: करतलीकृत्य व्यापि हालाहलं विषम् । अभक्षयन्महादेव: कृपया भूतभावन: ॥ ४२ ॥
ततः महादेवः भूतभावनः कृपया हालाहलं व्यापि विषं करतलीकृत्य समग्रं अभक्षयत्॥
Verse 43
तस्यापि दर्शयामास स्ववीर्यं जलकल्मष: । यच्चकार गले नीलं तच्च साधोर्विभूषणम् ॥ ४३ ॥
तस्य विषस्य जलकल्मषजस्य स्ववीर्यं तस्य दर्शयामास; यत् तस्य गले नीलरेखा अभवत्, तत् तु साधोः विभूषणमेव॥
Verse 44
तप्यन्ते लोकतापेन साधव: प्रायशो जना: । परमाराधनं तद्धि पुरुषस्याखिलात्मन: ॥ ४४ ॥
लोकतापेन साधवः प्रायशः तप्यन्ते; तत् हि अखिलात्मनः पुरुषस्य परमाराधनं मतम्॥
Verse 45
निशम्य कर्म तच्छम्भोर्देवदेवस्य मीढुष: । प्रजा दाक्षायणी ब्रह्मा वैकुण्ठश्च शशंसिरे ॥ ४५ ॥
तच्छम्भोः देवदेवस्य मीढुषः कर्म निशम्य तत् । दाक्षायणी प्रजा ब्रह्मा वैकुण्ठश्चातिशशंसिरे ॥
Verse 46
प्रस्कन्नं पिबत: पाणेर्यत् किञ्चिज्जगृहु: स्म तत् । वृश्चिकाहिविषौषध्यो दन्दशूकाश्च येऽपरे ॥ ४६ ॥
प्रस्कन्नं पिबतः पाणेर्यत्किञ्चिज्जगृहुस्ततः । वृश्चिकाहिविषौषध्यो दन्दशूकाश्च येऽपरे ॥
Frequently Asked Questions
The asuras sought the ‘auspicious’ front out of pride in status and ritual calculation, rejecting the tail as inauspicious. In the churning, Vāsuki’s fiery breath and smoke primarily afflicted the demons near the head, draining their strength—showing how adharmic motivation converts ‘auspiciousness’ into suffering under the Lord’s higher arrangement.
Kūrma-avatāra embodies rakṣā and līlā: when the cosmic enterprise collapses (Mandara sinks), the Lord becomes the very support (ādhāra) of the work. The mountain’s rotation becomes ‘scratching’ pleasure to Him, teaching that what is burden for worlds is effortless play for Bhagavān, while still being real protection for creation.
Hālahala emerges from the Ocean of Milk as the first result of intense churning. The narrative teaches a moral-cosmic sequence: purification and boons often follow the surfacing of latent toxicity. The Lord’s plan allows danger to manifest so that dharma (Śiva’s protective sacrifice) and divine dependence (seeking shelter) are revealed before amṛta appears.
Although Viṣṇu is present, the devas approach Sadāśiva because Śiva’s cosmic role includes bearing and neutralizing destructive forces, and because devotion in the Bhāgavata honors the Lord’s devotees as empowered protectors. The episode also establishes Śiva’s unique compassion and his service to Hari’s larger purpose.
Śiva, capable of containing cosmic dissolution energies, takes the poison into his palm and drinks it; its potency manifests as a blue mark on his throat rather than killing him. Nīlakaṇṭha (‘blue-throated’) becomes a theological symbol: voluntary acceptance of suffering for universal welfare is the highest worship of Hari present in all hearts, and Śiva’s ‘scar’ becomes an ornament of compassion.