Adhyaya 20
Bali Mahārāja Upholds Truth; Vāmana Reveals the Universal Form and Takes the Two Steps
शुक्राचार्यस्य नीत्युपदेशेन दत्तदानं प्रत्याहर्तुमुक्तोऽपि बलिर्महाराजः क्षणं विमृश्य सत्यं परं मन्यते। असत्यं महापातकं, मृत्यौ धनस्य नाशोऽनिवार्यः, धर्मनिष्ठा कीर्तिरेव स्थायिनी—इति दधीचिशिब्यादीन् दृष्टान्तान् निर्दिशति। वामनं विष्णुमेव, असुराणामपि शत्रुमिति ज्ञात्वा, ब्राह्मणयाचनां प्रतिहिंसां विना पूरयितुं निश्चिनोति। भगवद्व्यवस्थया प्रेरितः शुक्राचार्यः तं श्रीहीनं भविष्यसीति शशाप; बलिः स्थिरचित्तः सलिलदानपूर्वकं भूमिदानं विधिवत् समापयति, विन्ध्यावल्यानमस्कारसहायः। देवाः सिद्धगन्धर्वादयश्च तस्य निष्कपटदानं स्तुवन्ति। ततः वामनः विश्वरूपं विस्तार्य स्वदेहे सर्वलोकतत्त्वानि धारयन् प्रथमपदे पृथिवीं व्यनच्छादयत्, द्वितीयेन दिवं स्वर्गलोकान् च; तृतीयपदाय स्थानाभावो जातः—अग्रिमाध्याये तृतीयपदस्थापनं बलिसमर्पणपर्यवसानं च सूचयन्।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच बलिरेवं गृहपति: कुलाचार्येण भाषित: । तूष्णीं भूत्वा क्षणं राजन्नुवाचावहितो गुरुम् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—राजन् परीक्षित्, बलिः एवं कुलाचार्येण गुरुणा शुक्राचार्येणोपदिष्टः, क्षणं तूष्णीं भूत्वा, सम्यगवधानपूर्वकं विचार्य, गुरुमेव प्रत्युवाच।
Verse 2
श्रीबलिरुवाच सत्यं भगवता प्रोक्तं धर्मोऽयं गृहमेधिनाम् । अर्थं कामं यशो वृत्तिं यो न बाधेत कर्हिचित् ॥ २ ॥
श्रीबलिरुवाच—यथोक्तं भगवन्, गृहमेधिनां धर्मोऽयं सत्यः—योऽर्थं कामं यशो वृत्तिं च कदाचिदपि न बाधते। एतदेव धर्मतत्त्वं सम्यगिति मे मतिः।
Verse 3
स चाहं वित्तलोभेन प्रत्याचक्षे कथं द्विजम् । प्रतिश्रुत्य ददामीति प्राह्रादि: कितवो यथा ॥ ३ ॥
अहं च प्राह्रादिः; कथं वित्तलोभेन द्विजं प्रत्याचक्षे? ‘ददामि’ इति प्रतिश्रुत्य भूमिं निवर्तयेयं कथम्? द्विजस्य विशेषतः कथं कितववत् आचरेयम्?
Verse 4
न ह्यसत्यात् परोऽधर्म इति होवाच भूरियम् । सर्वं सोढुमलं मन्ये ऋतेऽलीकपरं नरम् ॥ ४ ॥
न ह्यसत्यात् परोऽधर्मः—इति भूरियमुवाच। सर्वं सोढुमलं मन्ये, ऋतेऽलीकपरं नरम्॥
Verse 5
नाहं बिभेमि निरयान्नाधन्यादसुखार्णवात् । न स्थानच्यवनान्मृत्योर्यथा विप्रप्रलम्भनात् ॥ ५ ॥
नाहं बिभेमि निरयात् नाधन्यादसुखार्णवात्। न स्थानच्यवनान्मृत्योः यथा विप्रप्रलम्भनात्॥
Verse 6
यद् यद्धास्यति लोकेऽस्मिन्सम्परेतं धनादिकम् । तस्य त्यागे निमित्तं किं विप्रस्तुष्येन्न तेन चेत् ॥ ६ ॥
यद् यद्धास्यति लोकेऽस्मिन् सम्परेतं धनादिकम्। तस्य त्यागे निमित्तं किं, विप्रस्तुष्येन्न तेन चेत्॥
Verse 7
श्रेय: कुर्वन्ति भूतानां साधवो दुस्त्यजासुभि: । दध्यङ्शिबिप्रभृतय: को विकल्पो धरादिषु ॥ ७ ॥
श्रेयः कुर्वन्ति भूतानां साधवो दुस्त्यजासुभिः। दध्यङ्शिबिप्रभृतयः—को विकल्पो धरादिषु॥
Verse 8
यैरियं बुभुजे ब्रह्मन्दैत्येन्द्रैरनिवर्तिभि: । तेषां कालोऽग्रसील्लोकान् न यशोऽधिगतं भुवि ॥ ८ ॥
यैरियं बुभुजे ब्रह्मन् दैत्येन्द्रैरनिवर्तिभिः। तेषां कालोऽग्रसील्लोकान् न यशोऽधिगतं भुवि॥
Verse 9
सुलभा युधि विप्रर्षे ह्यनिवृत्तास्तनुत्यज: । न तथा तीर्थ आयाते श्रद्धया ये धनत्यज: ॥ ९ ॥
हे विप्रर्षे, युधि बहवोऽनिवृत्तास्तनुत्यजः सुलभाः; किन्तु तीर्थकृते साधवे श्रद्धया संचितधनत्यागो न तथा सुलभः॥
Verse 10
मनस्विन: कारुणिकस्य शोभनं यदर्थिकामोपनयेन दुर्गति: । कुत: पुनर्ब्रह्मविदां भवादृशां ततो वटोरस्य ददामि वाञ्छितम् ॥ १० ॥
दानोपनयेन मनस्विनः कारुणिकस्य शोभनं भवति; भवदृशे ब्रह्मविदि दत्ते तु विशेषतः। अतः अस्मै वटवे यद् वाञ्छितं तद् अहं ददामि॥
Verse 11
यजन्ति यज्ञंक्रतुभिर्यमादृता भवन्त आम्नायविधानकोविदा: । स एव विष्णुर्वरदोऽस्तु वा परो दास्याम्यमुष्मै क्षितिमीप्सितां मुने ॥ ११ ॥
भवन्तो यज्ञक्रतुभिराम्नायविधानकोविदाः सर्वदा विष्णुं यजन्ति, मुने। स एव विष्णुः वरदोऽथवा परो दण्डदाता—तथापि तस्याज्ञां कृत्वा याचितां क्षितिं दास्यामि॥
Verse 12
यद्यप्यसावधर्मेण मां बध्नीयादनागसम् । तथाप्येनं न हिंसिष्ये भीतं ब्रह्मतनुं रिपुम् ॥ १२ ॥
यद्यप्यसौ विष्णुरेव, भीत्या ब्राह्मणतनुं धृत्वा याचकत्वेन मम समीपमागतः। तस्मात् ब्राह्मणरूपं धृतवानिति, स चेत् अधर्मेण मां बध्नीयाद् वा हन्याद् वा, तथापि अहं भीतं रिपुमपि न हिंसिष्ये॥
Verse 13
एष वा उत्तमश्लोको न जिहासति यद् यश: । हत्वा मैनां हरेद् युद्धे शयीत निहतो मया ॥ १३ ॥
एष उत्तमश्लोकः यदि विष्णुः स्यात्, तर्हि स्वयशो न जिहासति। तस्मात् युद्धे वा मया निहतः शयीत, अथवा मां हत्वा मम यशो हरिष्यति॥
Verse 14
श्रीशुक उवाच एवमश्रद्धितं शिष्यमनादेशकरं गुरु: । शशाप दैवप्रहित: सत्यसन्धं मनस्विनम् ॥ १४ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं गुरोर्वचनमश्रद्धाय शिष्यं तमनादेशकरं सत्यसन्धं मनस्विनं बलिं महान्तं दैवप्रहितः शुक्राचार्यः शशाप ॥
Verse 15
दृढं पण्डितमान्यज्ञ: स्तब्धोऽस्यस्मदुपेक्षया । मच्छासनातिगो यस्त्वमचिराद्भ्रश्यसे श्रिय: ॥ १५ ॥
त्वं पाण्डित्यमन्यज्ञः स्तब्धोऽसि ममोपेक्षया; मच्छासनातिगो यस्त्वं, अचिरादेव श्रियो भ्रश्यसे ॥
Verse 16
एवं शप्त: स्वगुरुणा सत्यान्न चलितो महान् । वामनाय ददावेनामर्चित्वोदकपूर्वकम् ॥ १६ ॥
एवं स्वगुरुणा शप्तोऽपि महान् बलिः सत्यात् न चलितः। स वामनाय विधिवदुदकपूर्वकमर्चित्वा प्रतिज्ञातां भूमिं ददौ ॥
Verse 17
विन्ध्यावलिस्तदागत्य पत्नी जालकमालिनी । आनिन्ये कलशं हैममवनेजन्यपां भृतम् ॥ १७ ॥
तदा विन्ध्यावलिः पत्नी जालकमालिनी शीघ्रमागत्य हैमं कलशं पादावनेजन्यपां पूर्णमानिन्ये ॥
Verse 18
यजमान: स्वयं तस्य श्रीमत् पादयुगं मुदा । अवनिज्यावहन्मूर्ध्नि तदपो विश्वपावनी: ॥ १८ ॥
यजमानो बलिः स्वयं श्रीमतः पादयुगं मुदा अवनिज्य, तदपः विश्वपावनीर्मूर्ध्न्यवहत् ॥
Verse 19
तदासुरेन्द्रं दिवि देवतागणा गन्धर्वविद्याधरसिद्धचारणा: । तत्कर्म सर्वेऽपि गृणन्त आर्जवं प्रसूनवर्षैर्ववृषुर्मुदान्विता: ॥ १९ ॥
तदा दिवि देवतागणा गन्धर्वविद्याधरसिद्धचारणाश्च बलिमहाराजस्य सरलामायारहितं कर्म प्रशंसन्तः प्रसूनवर्षैः प्रमुदिता ववृषुः।
Verse 20
नेदुर्मुहुर्दुन्दुभय: सहस्रशो गन्धर्वकिम्पूरुषकिन्नरा जगु: । मनस्विनानेन कृतं सुदुष्करं विद्वानदाद् यद् रिपवे जगत्त्रयम् ॥ २० ॥
गन्धर्वकिम्पूरुषकिन्नराः सहस्रशो दुन्दुभीन् निनदन्तो मुहुर्मुहुः जगुः—“मनस्विना बलेन सुदुष्करं कृतम्; विद्वानपि विष्णुं रिपुपक्षस्थं ज्ञात्वा जगत्त्रयमपि दानं दत्तवान्।”
Verse 21
तद् वामनं रूपमवर्धताद्भुतं हरेरनन्तस्य गुणत्रयात्मकम् । भू: खं दिशो द्यौर्विवरा: पयोधय- स्तिर्यङ्नृदेवा ऋषयो यदासत ॥ २१ ॥
ततः वामनरूपं हरेरनन्तस्य त्रिगुणात्मकं अद्भुतमवर्धत; यावत् भूः खं दिशो द्यौर्विवराः पयोधयः तिर्यङ्नृदेवा ऋषयश्च सर्वं तस्य देहेऽभवत्।
Verse 22
काये बलिस्तस्य महाविभूते: सहर्त्विगाचार्यसदस्य एतत् । ददर्श विश्वं त्रिगुणं गुणात्मके भूतेन्द्रियार्थाशयजीवयुक्तम् ॥ २२ ॥
बलिः सहर्त्विगाचार्यसदस्यैः महाविभूतेः परमेश्वरस्य विश्वरूपं ददर्श; तत्र त्रिगुणं जगत् भूतेन्द्रियार्थाशयजीवयुक्तं कर्मफलसमन्वितं च समाहितम्।
Verse 23
रसामचष्टाङ्घ्रितलेऽथ पादयो- र्महीं महीध्रान्पुरुषस्य जङ्घयो: । पतत्त्रिणो जानुनि विश्वमूर्ते- रूर्वोर्गणं मारुतमिन्द्रसेन: ॥ २३ ॥
अथ इन्द्रासनस्थो बलिः विश्वमूर्तेः अङ्घ्रितले रसाम् अपश्यत्; पादयोर्महीं, जङ्घयोर्महीधरान्, जानुनि पतत्त्रिणः, ऊर्वोर्मारुतगणं ददर्श।
Verse 24
सन्ध्यां विभोर्वाससि गुह्य ऐक्षत् प्रजापतीञ्जघने आत्ममुख्यान् । नाभ्यां नभ: कुक्षिषु सप्तसिन्धू- नुरुक्रमस्योरसि चर्क्षमालाम् ॥ २४ ॥
बलिर्महाराजः उरुक्रमस्य विभोर्वाससि अधस्तात् सन्ध्यां ददर्श; गुह्ये प्रजापतीन्, जघने आत्ममुख्यान् सह स्वपार्षदैः; नाभ्यां नभः, कुक्षिषु सप्तसिन्धून्, उरसि च नक्षत्रसमूहान् अपश्यत्।
Verse 25
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
मुरारेर्हृदि धर्मं, स्तनयोर्ऋतं सत्यं च, मनसि इन्दुम्; वक्षसि पद्महस्तां श्रियम्; कण्ठे वेदान् समस्तरेफांश्च शब्दान्; भुजेषु इन्द्रप्रधानान् अमरान्; कर्णयोः ककुभः; मूर्ध्नि द्यौः; केशेषु मेघान्; नासिकायां श्वसनम्; अक्ष्णोः सूर्यं; वदने वह्निं ददर्श।
Verse 26
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
वाण्यां छन्दांसि मन्त्राश्च, रसे वरुणो जलेशः; भ्रुवोर्निषेधविधी, पक्ष्मसु अहश्च रात्रिश्च; ललाटे मन्युः, अधरे लोभः; स्पर्शे कामः, रेतसि सर्वमम्भः; पृष्ठे अधर्मः, क्रमणेषु यज्ञाग्निः; छायायां मृत्युः, हसिते माया; तनूरुहेषु औषधयः।
Verse 27
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
नाडीषु नदीः, नखेषु शिलाः; बुद्धौ अजं ब्रह्माणं देवगणान् ऋषींश्च; प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि च वीरः ददर्श—एवं विभोर्विराड्देहे सर्वं जगदपश्यत्।
Verse 28
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
एवं बलिर्महाराजः विभोर्विराड्देहे हृद्यादिषु धर्मादीन्, वाण्यादिषु छन्दांसि, नाडीषु नदीः, बुद्धौ ब्रह्मादीन्, प्राणेषु सर्वभूतानि च सम्यग्ददर्श—सर्वं जगदेकत्र तस्मिन् पुरुषोत्तमे।
Verse 29
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
हे नृप! स वीरः मुरारेश्च विराट्-शरीरे हृदि धर्मं, स्तनयोः ऋतं सत्यं च, मनसि चन्द्रमसम्, वक्षसि पद्महस्तां श्रियम्, कण्ठे समस्तवेदस्वरान्, भुजेषु इन्द्रप्रधानान् देवान्, कर्णयोः ककुभः, मूर्ध्नि द्युलोकान्, केशेषु मेघान्, नासिकायां श्वसनम्, अक्ष्णोः सूर्यं, वदने वह्निं च ददर्श। वाण्यां छन्दांसि, रसे वरुणं, भ्रुवोः नियमविधीन्, पक्ष्मसु अहोरात्रे, ललाटे मन्युं, अधरे लोभम्; स्पर्शे कामं, रेतसि सर्वतोयम्, पृष्ठे अधर्मं, क्रमणेषु यज्ञाग्निम्; छायायां मृत्युम्, हसिते मायाम्, तनूरुहेषु औषधिजातयः; नाडीषु नद्यः, नखेषु शिलाः, बुद्धौ अजं देवगणान् ऋषींश्च, सर्वगात्रे स्थावरजङ्गमानि भूतानि च ददर्श—एवं बलिर्विराट्-रूपे सर्वं जगदपश्यत्।
Verse 30
सर्वात्मनीदं भुवनं निरीक्ष्य सर्वेऽसुरा: कश्मलमापुरङ्ग । सुदर्शनं चक्रमसह्यतेजो धनुश्च शार्ङ्गं स्तनयित्नुघोषम् ॥ ३० ॥
हे नृप! सर्वात्मनि भगवति विराट्-रूपे इदं भुवनं निरीक्ष्य, तस्य हस्ते असह्यतेजः सुदर्शनचक्रं च, शार्ङ्गधनुषः स्तनयित्नुघोषं च दृष्ट्वा श्रुत्वा च, बलेः अनुयायिनः सर्वेऽसुराः हृदि कश्मलम् आपुः।
Verse 31
पर्जन्यघोषो जलज: पाञ्चजन्य: कौमोदकी विष्णुगदा तरस्विनी । विद्याधरोऽसि: शतचन्द्रयुक्त- स्तूणोत्तमावक्षयसायकौ च ॥ ३१ ॥
पर्जन्यघोषः जलजः पाञ्चजन्यशङ्खः, तरस्विनी विष्णोः कौमोदकी गदा, विद्याधरोऽसिः शतचन्द्रयुक्तः खेटकश्च, तथा अक्षयसायकौ च तূणोत्तमः—एते सर्वे समागताः प्रभुम् उपेत्य स्तुतिं चक्रुः।
Verse 32
सुनन्दमुख्या उपतस्थुरीशं पार्षदमुख्या: सहलोकपाला: । स्फुरत्किरीटाङ्गदमीनकुण्डल: श्रीवत्सरत्नोत्तममेखलाम्बरै: ॥ ३२ ॥ मधुव्रतस्रग्वनमालयावृतो रराज राजन्भगवानुरुक्रम: । क्षितिं पदैकेन बलेर्विचक्रमे नभ: शरीरेण दिशश्च बाहुभि: ॥ ३३ ॥
सुनन्दमुख्याः पार्षदमुख्याः सह लोकपालैः ईशम् उपतस्थुः। स्फुरत्किरीटाङ्गदमीनकुण्डलः, वक्षसि श्रीवत्सकौस्तुभरत्नः, मेखलाम्बरैः पीतवस्त्रधारी, मधुव्रतस्रग्वनमालयावृतः—एवं रराज भगवान् उरुक्रमः।
Verse 33
सुनन्दमुख्या उपतस्थुरीशं पार्षदमुख्या: सहलोकपाला: । स्फुरत्किरीटाङ्गदमीनकुण्डल: श्रीवत्सरत्नोत्तममेखलाम्बरै: ॥ ३२ ॥ मधुव्रतस्रग्वनमालयावृतो रराज राजन्भगवानुरुक्रम: । क्षितिं पदैकेन बलेर्विचक्रमे नभ: शरीरेण दिशश्च बाहुभि: ॥ ३३ ॥
एवं प्रकाशमानः उरुक्रमो भगवान्, राजन्, बलेः समक्षं पदैकेन क्षितिं विचक्रमे, शरीरेण नभः आच्छादयामास, बाहुभिः दिशश्च सर्वाः व्याप्तवान्।
Verse 34
पदं द्वितीयं क्रमतस्त्रिविष्टपं न वै तृतीयाय तदीयमण्वपि । उरुक्रमस्याङ्घ्रिरुपर्युपर्यथो महर्जनाभ्यां तपस: परं गत: ॥ ३४ ॥
द्वितीयं पदं क्रमतः त्रिविष्टपं व्याप्तवान्; तृतीयाय तदीयमण्वपि नास्थात्। उरुक्रमस्याङ्घ्रिः ऊर्ध्वमूर्ध्वं प्रसृतः, महर्जनतपोऽपि परं गतः॥
Frequently Asked Questions
Bali judged that retracting a pledged gift to a brāhmaṇa would be adharma rooted in greed, violating satya and dāna. In Bhāgavata ethics, a guru’s instruction that contradicts core dharma and devotion is not upheld; Bali accepts personal loss to preserve truthfulness and surrender to Viṣṇu’s arrangement.
The chapter frames material opulence as temporary and detachable at death, while devotion, integrity, and the Lord’s favor are permanent. By giving everything to Vāmana, Bali is purified of possessiveness and positioned for the Lord’s direct guardianship—protection that may appear externally as dispossession.
Devas and higher beings—Gandharvas, Vidyādharas, Siddhas, Cāraṇas, Kinnaras, and Kimpuruṣas—celebrate him because he performs an exceptionally difficult act: gifting the three worlds to Viṣṇu even while knowing the Lord supports Bali’s adversaries, demonstrating rare nonduplicitous dharma.
The viśvarūpa discloses Viṣṇu as the totality of cosmic order (sthāna) and the indwelling basis of all elements, beings, and principles. It transforms a ‘small brāhmaṇa beggar’ into the absolute sovereign, establishing that the transaction is not ordinary charity but a revelation of the Lord’s ownership of all worlds.
The two steps symbolically and literally encompass the entire cosmic domain—earth and heavens—demonstrating the Lord’s complete proprietorship. The narrative then forces the ethical-theological question of surrender: if nothing remains outside God’s claim, the final offering must be the self (or one’s head), which the next chapter develops.