Adhyaya 5
Book 10 operationalizes the Saptāṅga theory by converting the ‘senā’ limb into a measurable instrument of conquest. In 10.5 Kautilya prescribes how to approach battle from a fort-positioned base and how to deploy the army with clear frontage, flank, and interval rules. The chapter’s pragmatic objective is to prevent congestion (asambādha), preserve command-and-control, and ensure that each arm—infantry, cavalry, chariots, elephants—has doctrinal spacing proportional to its mobility and turning radius. The text then standardizes tactical geometry through bow-length units, defines ‘joints’ (saṃdhi) of the battle-line, and enumerates the protective complements (pratiyoddhāra, pādagopa) required for horses, chariots, and elephants. Finally, it totals a canonical chariot-array (rathavyūha) and notes scalable increments. Placed within the Vijigīṣu’s power structure, this chapter is the engineering manual that makes royal intention executable: it translates treasury-funded force into battlefield order, reducing uncertainty and maximizing decisive pressure against the enemy’s center while securing wings and supports.
Sutras
Sutra 1
पञ्चधनुःशतापकृष्टं दुर्गमवस्थाप्य युद्धमुपेयात्भूमिवशेन वा ॥ कZ_१०.५.०१ ॥
पञ्चधनुःशतापकृष्टं दुर्गम् अवस्थाप्य युद्धम् उपेयात्, अथवा भूमिवशेन।
Sutra 2
विभक्तमुख्यामचक्षुर्विषये मोक्षयित्वा सेनां सेनापतिनायकौ व्यूहेयाताम् ॥ कZ_१०.५.०२ ॥
मुख्यां सेनां विभज्य, यच्च अचक्षुर्विषये मोक्षयितव्यं तत् अचक्षुर्विषये मोक्षयित्वा, सेनापतिनायकौ व्यूहेयाताम्।
Sutra 3
शमान्तरं पत्तिं स्थापयेत्त्रिशमान्तरमश्वम् पञ्चशमान्तरं रथं हस्तिनं वा ॥ कZ_१०.५.०३ ॥
शमान्तरं पत्तिं स्थापयेत्, त्रिशमान्तरम् अश्वम्, पञ्चशमान्तरं रथं हस्तिनं वा।
Sutra 4
द्विगुणान्तरं त्रिगुणान्तरं वा व्यूहेत ॥ कZ_१०.५.०४ ॥
द्विगुणान्तरं त्रिगुणान्तरं वा व्यूहेत्।
Sutra 5
एवं यथासुखमसम्बाधं युध्येत ॥ कZ_१०.५.०५ ॥
एवं यथासुखम् असम्बाधं युध्येत।
Sutra 6
पञ्चारत्नि धनुः ॥ कZ_१०.५.०६ ॥
पञ्चारत्नि धनुः।
Sutra 7
तस्मिन्धन्विनं स्थापयेत्त्रिधनुष्यश्वम् पञ्चधनुषि रथं हस्तिनं वा ॥ कZ_१०.५.०७ ॥
तस्मिन्धन्विनं स्थापयेत्त्रिधनुष्यश्वं पञ्चधनुषि रथं हस्तिनं वा।
Sutra 8
पञ्चधनुरनीकसंधिः पक्षकक्षोरस्यानाम् ॥ कZ_१०.५.०८ ॥
पक्षकक्षोरस्यानाम् अनीकसन्धिः पञ्चधनुरन्तरः।
Sutra 9
अश्वस्य त्रयः पुरुषाः प्रतियोद्धारः ॥ कZ_१०.५.०९ ॥
अश्वस्य प्रतियोद्धारः त्रयः पुरुषाः।
Sutra 10
पञ्चदश रथस्य हस्तिनो वा पञ्च चाश्वाः ॥ कZ_१०.५.१० ॥
रथस्य हस्तिनो वा पञ्चदश (पुरुषाः), पञ्च च अश्वाः।
Sutra 11
तावन्तः पादगोपा वाजिरथद्विपानां विधेयाः ॥ कZ_१०.५.११ ॥
वाजिरथद्विपानां पादगोपा अपि तावन्तः विधेयाः।
Sutra 12
त्रीणि त्रिकाण्यनीकं रथानामुरस्यं स्थापयेत्तावत्कक्षं पक्षं चोभयतः ॥ कZ_१०.५.१२ ॥
रथानाम् अनीकं त्रीणि त्रिकाणि स्थापयेत्; तावत् उरस्यं, कक्षं, पक्षं च उभयतः स्थापयेत्।
Sutra 13
पञ्चचत्वारिंशदेवं रथा रथव्यूहे भवन्ति द्वे शते पञ्चविंशतिश्चाश्वाः षट्शतानि पञ्चसप्ततिश्च पुरुषाः प्रतियोधारः तावन्तः पादगोपाः ॥ कZ_१०.५.१३ ॥
एवं रथव्यूहे पञ्चचत्वारिंशद् रथाः भवन्ति, द्वे शते पञ्चविंशतिश्च अश्वाः, षट्शतानि पञ्चसप्ततिश्च पुरुषाः प्रतियोधारः, तावन्त एव पादगोपाश्च।
Sutra 14
एष समव्यूहः ॥ कZ_१०.५.१४ ॥
एष समव्यूहः।
Sutra 15
तस्य द्विरथोत्तरा वृद्धिरैकविंशतिरथादिति ॥ कZ_१०.५.१५ ॥
तस्य (समव्यूहस्य) वृद्धिः द्विरथोत्तरा; एकविंशतिरथाद् इति।
Sutra 16
एवमोजा दश समव्यूहप्रकृतयो भवन्ति ॥ कZ_१०.५.१६ ॥
एवम् ओजाः (ओजसंख्यायाम्) समव्यूहप्रकृतयः दश भवन्ति।
Sutra 17
पक्षकक्षोरस्यानां मिथो विषमसंख्याने विषमव्यूहः ॥ कZ_१०.५.१७ ॥
पक्ष-कक्ष-उरस्याणां मिथः विषम-संख्याने विषम-व्यूहः।
Sutra 18
तस्यापि द्विरथोत्तरा वृद्धिरैकविंशतिरथादिति ॥ कZ_१०.५.१८ ॥
तस्यापि विषमव्यूहस्य द्विरथोत्तरा वृद्धिः, एकविंशतिरथादारभ्य इति।
Sutra 19
एवमोजा दश विषमव्यूहप्रकृतयो भवन्ति ॥ कZ_१०.५.१९ ॥
एवं ओजाः विषमव्यूहप्रकृतयः दश भवन्ति।
Sutra 20
अतः सैन्यानां व्यूहशेषमावापः कार्यः ॥ कZ_१०.५.२० ॥
अतः सैन्यानां व्यूहशेषस्य आवापः कार्यः।
Sutra 21
रथानां द्वौ त्रिभागावङ्गेष्वावापयेत् शेषमुरस्यं स्थापयेत् ॥ कZ_१०.५.२१ ॥
रथानां द्वौ त्रिभागौ अङ्गेषु आवापयेत्, शेषम् उरस्यं स्थापयेत्।
Sutra 22
एवं त्रिभागोनो रथानामावापः कार्यः ॥ कZ_१०.५.२२ ॥
एवं रथानाम् आवापः त्रिभागोनः कार्यः।
Sutra 23
तेन हस्तिनामश्वानामावापो व्याख्यातः ॥ कZ_१०.५.२३ ॥
तेनैव नियमेन हस्तिनाम् अश्वानां च आवापः व्याख्यातः।
Sutra 24
यावदश्वरथद्विपानां युद्धसम्बाधन्ं न कुर्यात्तावदावापः कार्यः ॥ कZ_१०.५.२४ ॥
यावत् अश्वरथद्विपानां युद्धसम्बाधनं न कुर्यात् तावत् आवापः कार्यः।
Sutra 25
दण्डबाहुल्यमावापः ॥ कZ_१०.५.२५ ॥
दण्डबाहुल्यम् आवापः।
Sutra 26
पत्तिबाहुल्यं प्रत्यापावः ॥ कZ_१०.५.२६ ॥
पत्तिबाहुल्यं प्रत्यापावः।
Sutra 27
एकाङ्गबाहुल्यमन्वावापः ॥ कZ_१०.५.२७ ॥
एकाङ्गबाहुल्ये अन्वावापः।
Sutra 28
दूष्यबाहुल्यमत्यावापः ॥ कZ_१०.५.२८ ॥
दूष्यबाहुल्यमत्यावापः।
Sutra 29
परावापात्प्रत्यावापाच्च चतुर्गुणादाष्टगुणादिति वा विभवतः सैन्यानामावापः ॥ कZ_१०.५.२९ ॥
परावापात् प्रत्यावापाच्च विभवतः सैन्यानामावापः चतुर्गुणाद् अष्टगुणादिति वा।
Sutra 30
रथव्यूहेन हस्तिव्यूहो व्याख्यातः ॥ कZ_१०.५.३० ॥
रथव्यूहेन हस्तिव्यूहो व्याख्यातः।
Sutra 31
व्यामिश्रो वा हस्तिरथाश्वानां चक्रान्तेषु हस्तिनः पार्श्वयोरश्वा रथा उरस्ये ॥ कZ_१०.५.३१ ॥
व्यामिश्रो वा—चक्रान्तेषु हस्तिनः, पार्श्वयोः अश्वाः, उरस्ये रथाः।
Sutra 32
हस्तिनामुरस्यं रथानां कक्षावश्वानां पक्षाविति मध्यभेदी ॥ कZ_१०.५.३२ ॥
हस्तिनाम् उरस्यं, रथानां कक्षाः, अश्वानां पक्षाः—इति मध्यभेदी।
Sutra 33
विपरीतोऽन्तभेदी ॥ कZ_१०.५.३३ ॥
विपरीतव्यूहः ‘अन्तभेदी’ इति कथ्यते।
Sutra 34
हस्तिनामेव तु शुद्धः साम्नाह्यानामुरस्यमौपवाह्यानां जघनं व्यालानां कोट्याविति ॥ कZ_१०.५.३४ ॥
शुद्धव्यूहस्तु हस्तिनामेव—साम्नाह्यानामुरस्यं, औपवाह्यानां जघनं, व्यालानां कोट्याः—इति।
Sutra 35
अश्वव्यूहो वर्मिणामुरस्यं शुद्धानां कक्षपक्षाविति ॥ कZ_१०.५.३५ ॥
अश्वव्यूहे वर्मिणामुरस्यं, शुद्धानां कक्षपक्षौ इति।
Sutra 36
पत्तिव्यूहः पुरस्तादावरणिनः पृष्ठतो धन्विनः ॥ कZ_१०.५.३६ ॥
पत्तिव्यूहे पुरस्तादावरणिनः, पृष्ठतो धन्विनः इति।
Sutra 37
इति शुद्धाः ॥ कZ_१०.५.३७ ॥
इति शुद्धाः।
Sutra 38
पत्तयः पक्षयोरश्वाः पार्श्वयोः हस्तिनः पृष्ठतो रथाः पुरस्तात्परव्यूहवशेन वा विपर्यासः ॥ कZ_१०.५.३८ ॥
पक्षयोः पत्तयः, पार्श्वयोः अश्वाः, पार्श्वेषु हस्तिनः, पृष्ठतः रथाः (अथवा पुरस्तात्); परव्यूहवशेन वा एषः विन्यासः विपर्यस्येत्।
Sutra 39
इति द्व्यङ्गबलविभागः ॥ कZ_१०.५.३९ ॥
इति द्व्यङ्गबलस्य विभागः व्याख्यातः।
Sutra 40
तेन त्रङ्गबलविभागो व्याख्यातः ॥ कZ_१०.५.४० ॥
तेनैव न्यायेन त्र्यङ्गबलस्य विभागो व्याख्यातः।
Sutra 41
दण्डसम्पत्सारबलं पुंसां ॥ कZ_१०.५.४१ ॥
पुंसां दण्डसम्पत्सारबलं (भवति)।
Sutra 42
हस्त्यश्वयोर्विशेषः कुलं जातिः सत्त्वं वयःस्थता प्राणो वर्ष्म जवस्तेजः शिल्पं स्तैर्यमुदग्रता विधेयत्वं सुव्यञ्जनाचारतेति ॥ कZ_१०.५.४२ ॥
हस्त्यश्वयोः विशेषाः—कुलं जातिः सत्त्वं वयःस्थता प्राणो वर्ष्म जवस्तेजः शिल्पं स्तैर्यं उदग्रता विधेयत्वं सुव्यञ्जनाचारता च।
Sutra 43
पत्त्यश्वरथद्विपानां सारत्रिभागमुरस्यं स्थापयेत्द्वौ त्रिभागौ कक्षं पक्षं चोभयतः अनुलोममनुसारम् प्रतिलोमं तृतीयसारम् फल्गु प्रतिलोमम् ॥ कZ_१०.५.४३ ॥
पत्त्यश्वरथद्विपानां सारत्रिभागं पुरतः स्थापयेत्; शिष्टौ द्वौ त्रिभागौ उभयतः कक्षं पक्षं च स्थापयेत्। अनुलोमेन अनुसारेण व्यूहम् अनुगच्छेत्; प्रतिलोमेन तृतीयसारं पृष्ठतः स्थापयेत्; फल्गुबलं च प्रतिलोमेन विन्यसेत्।
Sutra 44
एवं सर्वमुपयोगं गमयेत् ॥ कZ_१०.५.४४ ॥
एवं सर्वं बलादिकम् उपयोगं गमयेत्।
Sutra 45
फल्गुबलमन्तेष्ववधाय वेगाभिहूलिको भवति ॥ कZ_१०.५.४५ ॥
फल्गुबलम् अन्तेषु अवधाय वेगाभिहूलिको भवति।
Sutra 46
सारबलमग्रतः कृत्वा कोटीष्वनुसारं कुर्यात्जघने तृतियियसारं मध्ये फल्गुबलम् ॥ कZ_१०.५.४६ ॥
सारबलम् अग्रतः कृत्वा कोटीषु अनुसारं कुर्यात्; जघने तृतीयसारं, मध्ये फल्गुबलम्।
Sutra 47
एवमेतत्सहिष्णु भवति ॥ कZ_१०.५.४७ ॥
एवम् एतत् सहिष्णु भवति।
Sutra 48
व्यूहं तु स्थापयित्वा पक्षकक्षोरस्यानामेकेन द्वाभ्यां वा प्रहरेत् शेषैः प्रतिगृह्णीयात् ॥ कZ_१०.५.४८ ॥
व्यूहं स्थापयित्वा पक्षकक्षोरस्यानाम् एकेन द्वाभ्यां वा प्रहरेत्; शेषैः प्रतिगृह्णीयात्।
Sutra 49
यत्परस्य दुर्बलं वीतहस्त्यश्वं दूष्यामात्यं कृतोपजापं वा तत्प्रभूतसारेणाभिहन्यात् ॥ कZ_१०.५.४९ ॥
यत् परस्य दुर्बलं—वीतहस्त्यश्वं, दूष्यामात्यं, कृतोपजापं वा—तत् प्रभूतसारेणाभिहन्यात्।
Sutra 50
यद्वा परस्य सारिष्ठं तद्द्विगुणसारेणाभिहन्यात् ॥ कZ_१०.५.५० ॥
यद्वा परस्य सारिष्ठं तद् द्विगुणसारेणाभिहन्यात्।
Sutra 51
यदङ्गमल्पसारमात्मनस्तद्बहुनोपचिनुयात् ॥ कZ_१०.५.५१ ॥
यद् अङ्गम् अल्पसारम् आत्मनस् तत् बहुनोपचिनुयात्।
Sutra 52
यतः परस्यापचयस्ततोऽभ्याशे व्यूहेत यतोत् वा भयं स्यात् ॥ कZ_१०.५.५२ ॥
यतः परस्यापचयस् ततः अभ्याशे व्यूहेत; यतो वा भयं स्यात्।
Sutra 53
अभिसृतं परिसृतमतिसृतमपसृतमुन्मथ्यावधानं वलयो गोमूत्रिका मण्डलं प्रकीर्णिका व्यावृत्तपृष्ठमनुवंशमग्रतः पार्श्वाभ्यां पृष्ठतो भग्नरक्षा भग्नानुपात इत्यश्वयुद्धानि ॥ कZ_१०.५.५३ ॥
एतानि अश्वयुद्धानि—अभिसृतम्, परिसृतम्, अतिसृतम्, अपसृतम्, उन्मथ्यावधानम्, वलयः, गोमूत्रिका, मण्डलम्, प्रकीर्णिका, व्यावृत्तपृष्ठम्, अनुवंशम्, अग्रतः, पार्श्वाभ्याम्, पृष्ठतः, भग्नरक्षा, भग्नानुपातः।
Sutra 54
प्रकीर्णिकावर्जान्येतान्येव चतुर्णामङ्गानां व्यस्तसमस्तानां वा घातः पक्षकक्षोरस्यानां च प्रभञ्जनमवस्कन्दः सौप्तिकं चेति हसिद्युद्धानि ॥ कZ_१०.५.५४ ॥
प्रकीर्णिकां वर्जयित्वा एतान्येव; चतुर्णाम् अङ्गानां व्यस्तसमस्तानां वा घातः; पक्षकक्षोरस्यानां च प्रभञ्जनम्; अवस्कन्दः; सौप्तिकं च—इति हस्तियुद्धानि।
Sutra 55
उन्मथ्यावधानवर्जान्येतान्येव स्वभूमावभियानापयानस्थितयुद्धानीति रथयुद्धानि ॥ कZ_१०.५.५५ ॥
उन्मथ्यावधानं वर्जयित्वा एतान्येव—स्वभूमौ अभियानम्, अपयानम्, स्थितयुद्धं च—इति रथयुद्धानि।
Sutra 56
सर्वदेशकालप्रहरणमुपांशुदण्डश्चेति पत्तियुद्धानि ॥ कZ_१०.५.५६ ॥
पत्तियुद्धानि—सर्वदेशकालप्रहरणम्, उपांशुदण्डश्च।
Sutra 57
विभवो यावदङ्गानां चतुर्णां सदृशो भवेत् ॥ कZ_१०.५.५७च्द् ॥
यावत् विभवः स्यात्, तावत् चतुर्णाम् अङ्गानां बलं सदृशं (समप्रमाणं) भवेत्।
Sutra 58
भिन्नसंघातनं तस्मान्न युध्येताप्रतिग्रहः ॥ कZ_१०.५.५८च्द् ॥
तस्मात् भिन्नसंघातनम् यावत् न स्यात्, तावत् अप्रतिग्रहः न युध्येत; प्रतिग्रहः (सेना) निवार्यः (निवर्त्यः) स्यात्।
Frequently Asked Questions
Reduced battlefield chaos, fewer friendly losses, better protection of high-value assets (horses, chariots, elephants), and higher probability of decisive victory—thereby stabilizing the realm and safeguarding revenue and population from prolonged war.
Not specified in 10.5. By Arthashastra administrative logic, commanders who violate deployment orders and cause loss invite royal daṇḍa: removal from command, forfeiture of pay/privilege, and punitive discipline proportionate to the damage to men and material.