Sutra 53
Devanagari script
अभिसृतं परिसृतमतिसृतमपसृतमुन्मथ्यावधानं वलयो गोमूत्रिका मण्डलं प्रकीर्णिका व्यावृत्तपृष्ठमनुवंशमग्रतः पार्श्वाभ्यां पृष्ठतो भग्नरक्षा भग्नानुपात इत्यश्वयुद्धानि ॥ कZ_१०.५.५३ ॥
Transliteration
abhisṛtaṃ parisṛtamatisṛtamapasṛtamunmathyāvadhānaṃ valayo gomūtrikā maṇḍalaṃ prakīrṇikā vyāvṛttapṛṣṭhamanuvaṃśamagrataḥ pārśvābhyāṃ pṛṣṭhato bhagnarakṣā bhagnānupāta ityaśvayuddhāni
Translation
एतानि अश्वयुद्धानि—अभिसृतम्, परिसृतम्, अतिसृतम्, अपसृतम्, उन्मथ्यावधानम्, वलयः, गोमूत्रिका, मण्डलम्, प्रकीर्णिका, व्यावृत्तपृष्ठम्, अनुवंशम्, अग्रतः, पार्श्वाभ्याम्, पृष्ठतः, भग्नरक्षा, भग्नानुपातः।
Word by Word
अभिसृतम्(formation/movement) ‘advancing/closing in’
अभिसृतम्:
TypeParticiple/Adjective
Rootसृ
Formकृदन्त; क्त-प्रत्यय (भूतकर्मणि/भूतभावे); नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; उपसर्गः अभि-
परिसृतम्‘circling/encircling movement’
परिसृतम्:
TypeParticiple/Adjective
Rootसृ
Formकृदन्त; क्त; नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; उपसर्गः परि-
अतिसृतम्‘overpassing/going beyond’
अतिसृतम्:
TypeParticiple/Adjective
Rootसृ
Formकृदन्त; क्त; नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; उपसर्गः अति-
अपसृतम्‘withdrawing/retreating’
अपसृतम्:
TypeParticiple/Adjective
Rootसृ
Formकृदन्त; क्त; नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; उपसर्गः अप-
उन्मथ्य‘having churned up/disordered’
उन्मथ्य:
TypeGerund
Rootमथ्
Formक्त्वान्त (ल्यप्) अव्यय; उपसर्गः उत्-; अर्थः ‘उन्मथनं कृत्वा’
अवधानम्‘a tactical disposition/holding (formation)’
अवधानम्:
TypeNoun
Rootअव-धा
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; भाववाचक-संज्ञा
वलयः‘ring (circular) formation’
वलयः:
TypeNoun
Rootवलय
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचनम्
गोमूत्रिका‘gomūtrikā’ (a looping/curved tactical formation)
गोमूत्रिका:
TypeNoun
Rootगोमूत्रिका
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा एकवचनम्; संज्ञा (व्यूहभेदः)
मण्डलम्‘circle formation’
मण्डलम्:
TypeNoun
Rootमण्डल
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्
प्रकीर्णिका‘scattered formation’
प्रकीर्णिका:
TypeNoun
Rootप्रकीर्णिका
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा एकवचनम्; संज्ञा
व्यावृत्तपृष्ठम्‘with the rear turned about / about-facing’
व्यावृत्तपृष्ठम्:
TypeAdjective (compound)
Rootवृत्त (from √वृत्)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; समासः व्यावृत्त + पृष्ठ; ‘पृष्ठं व्यावृत्तं यस्य तत्’
अनुवंशम्‘in succession/in a file (following the line)’
अनुवंशम्:
TypeNoun/Adverbial accusative
Rootवंश
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया एकवचनम्; उपसर्गसदृश-पूर्वपद ‘अनु-’ (अनुवंश = क्रम/परम्परा/पङ्क्ति-अनुगमन)
अग्रतः‘in front/forward’
अग्रतः:
TypeIndeclinable (Adverb)
Rootअग्र
Formअव्यय; तसिल्-प्रत्ययार्थकं क्रियाविशेषणम्
पार्श्वाभ्याम्‘from/with the two flanks (sides)’
पार्श्वाभ्याम्:
TypeNoun
Rootपार्श्व
Formनपुंसकलिङ्ग (क्वचित् पुं); तृतीया/पञ्चमी/सप्तमी द्विवचनम्; यहाँ तृतीया ‘दोनों पार्श्वों से’
पृष्ठतः‘from behind/at the rear’
पृष्ठतः:
TypeIndeclinable (Adverb)
Rootपृष्ठ
Formअव्यय; तसिल्-प्रत्ययार्थकं क्रियाविशेषणम्
भग्नरक्षा‘broken defense/guard’
भग्नरक्षा:
TypeNoun (compound)
Rootरक्षा
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा एकवचनम्; समासः भग्ना + रक्षा
भग्नानुपातः‘pursuit of a broken (routed) force’
भग्नानुपातः:
TypeNoun (compound)
Rootअनुपात
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचनम्; समासः भग्न + अनुपात
इति‘thus’
इति:
TypeParticle
Rootइति
Formअव्यय; उद्धरण/समाप्त्यर्थक
अश्वयुद्धानि‘cavalry tactics/formations’
अश्वयुद्धानि:
TypeNoun
Rootअश्वयुद्ध
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा बहुवचनम्; ‘अश्वानां युद्धानि’ = अश्वयुद्धानि
Entities Mentioned
A
aśva (cavalry)FAQs
It standardizes a tactical vocabulary for commanders, enabling rapid orders and consistent training across units.